I PKN 424/00

Wyrok z dnia 30 maja 2001 r.

I PKN 424/00

Podróżą służbową poza granice kraju jest wykonywanie zadania okre-

ślonego przez pracodawcę poza miejscowością, w której znajduje się stałe

miejsce pracy pracownika.

Przewodniczący SSN Roman Kuczyński, Sędziowie: SN Józef Iwulski (spra-

wozdawca), SA Kazimierz Josiak.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 30 maja 2001 r. sprawy z powództwa

Waldemara K. przeciwko „T.” Spółce Akcyjnej w P. o zapłatę, na skutek kasacji po-

woda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 16 marca 2000 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 30 listopada 1999 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy w Poznaniu

uwzględnił częściowo roszczenie Waldemara K. i zasądził od pozwanej Spółki Akcyj-

nej „T.” w P. wynagrodzenie za lata 1997 i 1998 w zakresie, w którym zostało

uznane. Sąd Okręgowy oddalił powództwo w części dotyczącej diet i ryczałtów za

noclegi z tytułu podróży służbowej. Sąd Okręgowy ustalił, że w sierpniu 1995 r. wice-

prezes pozwanej spółki zaproponował powodowi zorganizowanie przedsiębiorstwa w

Mińsku, które prowadziłoby sprzedaż towarów wyprodukowanych w Polsce. W tym

czasie powód przebywał w Mińsku i pracował tam na rzecz innego pracodawcy. W

dniu 1 listopada 1995 r. strony zawarły umowę o pracę. Powód został zatrudniony na

stanowisku specjalisty do spraw handlu zagranicznego. Oprócz wynagrodzenia, któ-

rego wysokość odpowiadała najniższej kwocie obowiązującej w Polsce, strony prze-

widziały diety, które początkowo miały być wypłacane na bieżąco, a później miały

być zaliczone na poczet podwyższonego wynagrodzenia lub też miały stanowić

część kapitału powoda w nowo utworzonym przedsiębiorstwie. Ustalenia co do diet

były poczynione ustnie. Przedsiębiorstwo w Mińsku zostało założone zgodnie z pra-

2

wem białoruskim. Zarejestrowano je w Ministerstwie Współpracy Gospodarczej z Za-

granicą Republiki Białoruś w dniu 16 grudnia 1995 r. Organem założycielskim i wła-

ścicielem mińskiego przedsiębiorstwa była pozwana spółka. Przedsiębiorstwo w

Mińsku miało osobowość prawną i było uprawnione do prowadzenia działalności go-

spodarczej oraz zawierało we własnym imieniu umowy. Przedsiębiorstwo to działało

na zasadzie pełnego rozrachunku gospodarczego, rentowności i samofinansowania.

Zysk wypracowany przez przedsiębiorstwo, po potrąceniu kwot należnych budżetowi

państwa oraz przeznaczonych na utworzenie i uzupełnienie funduszy, pozostawać

powinien do dyspozycji organu założycielskiego. Zarząd pozwanej spółki zadecydo-

wał, że pozostały zysk ma być przeznaczony na wynagrodzenie powoda i pozosta-

łych pracowników. Nie określono jednoznacznie wynagrodzenia powoda. Powód w

rzeczywistości pobierał wyższe wynagrodzenie niż to, które wynikało z umowy o

pracę. Powód w mińskim przedsiębiorstwie wykonywał funkcję dyrektora generalne-

go, chociaż formalnie nigdy na to stanowisko nie został powołany. Przedsiębiorstwo

to było wyłącznym miejscem pracy powoda, ale kilka razy przyjechał do Polski, aby

złożyć ustne sprawozdanie z działalności przedsiębiorstwa. Będąc pracownikiem

pozwanej spółki, powód nie otrzymał ani nie wystawił żadnego polecenia wyjazdu

służbowego. Przedsiębiorstwo w Mińsku zostało zlikwidowane, a 20 października

1998 r. pozwana wypowiedziała powodowi umowę o pracę, ze skutkiem na 30 listo-

pada 1998 r. Sąd Okręgowy uznał, iż powód nie odbywał podróży służbowych.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 16 marca 2000 r. [...] oddalił

apelację powoda. Sąd drugiej instancji uznał, że obowiązujące do dnia 1 lipca 1998 r.

przepisy zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w

sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z

tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (M.P. Nr 34, poz. 346 ze zm.) oraz

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 3 lipca 1998 r. w sprawie

zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu

podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr 89, poz. 568 ze zm.) zawierają

taką samą definicję podróży służbowej. Podróż służbowa poza granicami kraju to

wykonywanie zadania w terenie i państwie określonym przez pracodawcę. Zatem

słusznie Sąd Okręgowy zauważył, że rozstrzygnięcie sporu zależy od odpowiedzi na

pytanie, kiedy pracownik przebywa w podróży służbowej. To z kolei pozostaje w ści-

słym związku z określeniem miejsca wykonywania pracy. Z definicji podróży służbo-

wej wynika bowiem, że ma ona miejsce wtedy, gdy pracownik musi wykonać swoje

3

obowiązki poza stałym miejscem świadczenia pracy. Stałe miejsce świadczenia pracy

nie musi być związane z siedzibą pracodawcy. Sąd drugiej instancji powołał się na

uchwałę składu siedmiu sędziów z dnia 19 października 1988 r., III PZP 10/88, w któ-

rej Sąd Najwyższy dokonał interpretacji poprzednio obowiązujących przepisów.

Uchwała ta zachowała aktualność. Z samej istoty podróży służbowej wynika, że musi

być ona związana z opuszczeniem przez pracownika stałego miejsca pracy. Wska-

zuje na to określenie „wykonanie zadania”, co świadczy, że pracownik ma wykonać

na polecenie pracodawcy określone czynności w innym miejscu niż jego stałe miej-

sce pracy. Dlatego Sąd drugiej instancji nie podzielił poglądu, że pojęcie podróży

służbowej należy odnieść do siedziby pracodawcy i miejsca zamieszkania pracowni-

ka. Stałym miejscem pracy powoda był Mińsk, a usytuowanie siedziby pracodawcy w

Poznaniu, nie ma żadnego znaczenia, gdyż powód nigdy nie był zobowiązany do

świadczenia pracy w Poznaniu.

Kasację od tego wyroku wniósł powód. Zarzucił naruszenie prawa materialne-

go przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 774

KP w związku z § 1

pkt 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 3 lipca 1998 r. przez

stwierdzenie, iż nie ma podstaw do uznania, że odbywał podróż służbową oraz art.

774

KP w związku z § 3 tego rozporządzenia przez przyjęcie, iż z tytułu podróży

służbowej nie przysługiwał zwrot kosztów oraz diety. W uzasadnieniu kasacji powód

wywiódł w szczególności, iż pracodawcę obciążają niezbędne koszty związane z

poleceniem wykonywania pracy poza miejscowością, w której pracownik jest stale

zatrudniony. Zdaniem powoda podróż służbowa polega na wykonywaniu pracy poza

miejscowością, w której pracownik jest stale zatrudniony, a nie z opuszczeniem przez

pracownika miejsca pracy. Miejsce pracy wiąże się bowiem z miejscem, w którym

praca jest wykonywana, natomiast stałe zatrudnienie, jak również stałe miejsce

pracy, wiążą się z siedzibą pracodawcy. Miejscem pracy wyznaczonym przez praco-

dawcę był Mińsk. Nie było to jednak stałe miejsce pracy, a tylko miejsce wyznaczone

do wykonywania pracy w czasie trwania podróży służbowej. Wykonywanie pracy w

Mińsku polegało na utworzeniu nowego przedsiębiorstwa, które miało mieć silne po-

wiązanie z pracodawcą powoda. Powód był stale zatrudniony w siedzibie pracodaw-

cy, a pracę świadczył w Mińsku w miejscu określonym przez pracodawcę. Stałym

miejscem pracy powoda był Poznań. W tym mieście powód jest na stałe zameldowa-

ny. W umowie o pracę nie ma żadnej wzmianki, jakoby stałym miejscem pracy miał

być Mińsk. Oczywiste jest, że powód będąc w Poznaniu nie mógł zająć się organiza-

4

cją firmy na Białorusi. Niezbędny był zatem wyjazd służbowy do kraju, w którym

przedsiębiorstwo miało być utworzone. Nie zmienia to w niczym faktu, że jego stałe

miejsce pracy znajdowało się w P.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 774

pkt 2 KP (w brzmieniu, które ma zastosowanie w sprawie) sa-

modzielnie nie mógł być naruszony, gdyż stanowi on wyłącznie upoważnienie dla

Ministra Pracy do uregulowania zasad ustalania oraz wysokości należności przysłu-

gujących pracownikowi z tytułu podróży służbowej. Rozpatrzeniu podlegał więc w

zasadzie tylko zarzut naruszenia § 1 pkt 2 i § 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Poli-

tyki Socjalnej z dnia 3 lipca 1998 r. Łatwo zauważyć, że przepisy te mogą dotyczyć

tylko niewielkiej części okresu, za który powód dochodzi roszczeń, a w kasacji nie

przedstawiono zarzutu naruszenia przepisów poprzednio obowiązującego rozporzą-

dzenia. Zarzut naruszenia § 1 pkt 2 i § 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki So-

cjalnej z dnia 3 lipca 1998 r. jest niezasadny, gdyż Sąd drugiej instancji przedstawił

prawidłową wykładnię tych przepisów i słusznie uznał, że nie mają one zastosowania

w ustalonym stanie faktycznym. Decydujące znaczenie ma wykładnia § 1 ust. 2 roz-

porządzenia, który stanowi, że podróżą służbową odbywaną poza granicami kraju

jest wykonywanie zadania w terminie i w państwie określonym przez pracodawcę.

Przepis ten nie zawiera pełnej definicji pojęcia podróży służbowej, gdyż wskazuje

tylko miejsce docelowe podróży. Istotne jest więc ustalenie miejsca początkowego

podróży, zwłaszcza w sytuacji, gdy pracownik ma określone stałe miejsce wykony-

wania pracy poza siedzibą pracodawcy (miejscem zamieszkania pracownika). Słusz-

nie Sąd drugiej instancji wywiódł, że w takim przypadku tylko wtedy mamy do czynie-

nia z podróżą służbową, gdy pracodawca zleci pracownikowi wykonywanie pracy za

granicą poza miejscem stałego wykonywania pracy. Sąd drugiej instancji prawidłowo

odwołał się do wykładni przedstawionej w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 19

października 1988 r., III PZP 10/88 (OSP 1988 r. z. 10, poz. 311), według której pra-

cownicy przedsiębiorstw budowlano-montażowych, wykonujący pracę na budowach

zlokalizowanych poza miejscowością stanowiącą siedzibę zakładu pracy i dojeżdża-

jący do tej pracy oraz powracający z niej codziennie do miejsca zamieszkania, nie

mają prawa do diet przewidzianych w uchwale nr 90 Rady Ministrów z dnia 27 kwiet-

nia 1973 r. w sprawie diet i innych należności za czas podróży służbowych na obsza-

5

rze kraju (jednolity tekst: M.P. z 1981 r. Nr 14, poz. 106 ze zm.). Wykładnia ta o tyle

zachowała aktualność, że wówczas obowiązujące przepisy wyraźnie nawiązywały w

definicji podróży służbowej do siedziby pracodawcy. Za prawidłowością przedstawio-

nej wykładni (poza argumentami Sądu drugiej instancji) przemawia nadto odwołanie

się do definicji podróży służbowej zawartej w przepisach dotyczących podróży na

obszarze kraju (zarządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 14 sierpnia

1990 r. w sprawie diet i innych należności z tytułu podróży służbowych na obszarze

kraju, M.P. Nr 32, poz. 257 ze zm.; zarządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z

dnia 25 czerwca 1996 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przy-

sługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju, M.P. Nr 39,

poz. 387 ze zm.; rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 czerwca

1998 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pra-

cownikom z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju, Dz.U. Nr 69, poz. 454 ze

zm.). Według jednobrzmiących § 1 ust. 2 tych aktów podróżą służbową jest wykony-

wanie zadania określonego przez pracodawcę poza miejscowością, w której znajduje

się stałe miejsce pracy pracownika, w terminie i miejscu określonych w poleceniu

wyjazdu służbowego. Wykładnię, że dla definicji podróży służbowej istotne jest wy-

konywanie zadania poza miejscowością, w której znajduje się stałe miejsce pracy

pracownika (a nie tylko poza siedzibą pracodawcy) potwierdza nowelizacja Kodeksu

pracy dokonana ustawą z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie niektórych upoważnień

ustawowych do wydawania aktów normatywnych oraz o zmianie niektórych ustaw

(Dz.U. Nr 120, poz. 1268). Dodano nią nowy art. 775

KP, w którym stwierdza się (§

1), że pracownikowi wykonującemu na polecenie pracodawcy zadanie służbowe

poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy, lub poza stałym

miejscem pracy przysługuje zwrot kosztów związanych z podróżą służbową. Sąd

pierwszej instancji ustalił (zarówno w sferze faktów, jak i wykładni oświadczeń woli

stron), że stałym miejscem wykonywania pracy przez powoda był Mińsk. Sąd drugiej

instancji to zaakceptował, a w kasacji nie postawiono tej ocenie zarzutu naruszenia

prawa przez wskazanie konkretnych przepisów prawa procesowego czy materialne-

go, które miały być naruszone. Takie ustalenie jest więc wiążące w postępowaniu

kasacyjnym i do takiego stanu faktycznego przepisy, których naruszenie zarzuca się

w kasacji, zostały zastosowane prawidłowo.

Z tych względów kasacja podlegała oddaleniu na podstawie art. 39312

KPC.

========================================