I PKN 429/00

Wyrok z dnia 30 maja 2001 r.

I PKN 429/00

Zatrudnienie nauczyciela w niepublicznej szkole artystycznej może być

wykonywane na podstawie umowy cywilnoprawnej.

Przewodniczący SSN Roman Kuczyński, Sędziowie: SN Józef Iwulski, SA

Kazimierz Josiak (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 30 maja 2001 r. sprawy z powództwa

Agnieszki H. przeciwko Andrzejowi K. o ustalenie i zapłatę, na skutek kasacji powód-

ki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu

z dnia 5 listopada 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

W imieniu powódki Agnieszki H. wniesiona została kasacja od wyroku Sądu

Okręgowego w Poznaniu oddalającego apelację powódki od orzeczenia Sądu Rejo-

nowego-Sądu Pracy w Poznaniu, którym oddalono powództwo o ustalenie istnienia

stosunku pracy. Powódka powołując się na art. 22 § 11

KP twierdziła, że zawarła z

pozwanym Andrzejem K., umowę o pracę, zgodnie z którą zobowiązała się do prze-

prowadzenia zajęć dydaktycznych z historii sztuki w niepublicznej szkole wyższej

założonej przez pozwanego w P. O pracowniczym charakterze łączącego strony sto-

sunku prawnego, zdaniem powódki, świadczyło podporządkowanie jej poleceniom

pozwanego i rady szkoły w sprawie organizacji zajęć, czasu ich odbycia, programu

nauczania, a także ustalony w umowie sposób wynagrodzenia za pracę, płatnego

miesięcznie w stałej wysokości oraz podobieństwo wykonywanych przez nią czynno-

ści do pracy nauczyciela akademickiego w państwowych uczelniach wyższych.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa zarzucając, że strony zgodnie świa-

domie wybrały „formę” umowy o dzieło jako odpowiednią do „autorskiego” charakteru

zajęć prowadzonych przez powódkę ze studentami.

2

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Poznaniu po rozpoznaniu sprawy wyrokiem z

dnia 31 maja 1999 r. oddalił powództwo oraz zasądził od powódki na rzecz pozwa-

nego 2.000 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sąd ustalił, że w roku 1996 pozwany Andrzej K. na podstawie zezwolenia Mi-

nistra Kultury i Sztuki założył w P. niepubliczną szkołę artystyczną o nazwie Akade-

mia Sztuk Wizualnych - Studium Sztuk Plastycznych. Do prowadzenia zajęć ze stu-

dentami pozwany zatrudnił pracowników naukowo - dydaktycznych z innych uczelni

oraz absolwentów państwowych szkół wyższych. Zaproponował im świadczenie

pracy na podstawie umów o dzieło. Kierował się potrzebami szkoły, programem nau-

czania i ilością godzin z poszczególnych przedmiotów. Również z powódką, która

podjęła pracę w szkole 1 listopada 1996 r., zawarta została umowa o dzieło. Począt-

kowo powódka miała ze słuchaczami jednego roku tylko sześć godzin zajęć tygo-

dniowo w soboty. Od następnego roku akademickiego wymiar wykładów i ćwiczeń

uległ zwiększeniu do 20 godzin tygodniowo. Za wykonaną pracę powódka otrzymy-

wała wynagrodzenie miesięczne obliczone od ilości faktycznie odbytych zajęć. W

razie niezdolności do pracy lub nieobecności, powódka nie otrzymywała wynagro-

dzenia. Dotyczyło to także okresu ferii szkolnych. Powódka przedstawiła pozwanemu

program zajęć, który traktował on jako „autorski”. Nie ingerował w sposób prowadze-

nia wykładów i ćwiczeń oraz ich nie kontrolował. Jedyną formą sprawdzenia efektów

nauczania były oceny wystawione studentom i prace przygotowywane przez nich na

koniec roku akademickiego. Pozwany nie odprowadzał od wynagrodzenia powódki

składek na ubezpieczenie społeczne. Również dla celów podatkowych dochód po-

wódki wykazywany był przez nią w zeznaniach podatkowych jako dochód z umowy o

dzieło. W świetle powyższych ustaleń faktycznych Sąd Rejonowy uznał żądanie po-

wódki o ustalenie istnienia stosunku pracy za nieuzasadnione. W ocenie Sądu w tre-

ści stosunku prawnego łączącego strony przeważały elementy występujące w umo-

wach prawa cywilnego o świadczenie usług typowych dla tak zwanych „wolnych za-

wodów”. Powódka sama bowiem decydowała o zakresie wykładów i ćwiczeń z histo-

rii sztuki, wybierała ich tematy i realizowała je według swojej koncepcji. Nie była pod-

porządkowana w tej materii poleceniom pozwanego bądź rady szkoły. Równocześnie

nie korzystała z typowych uprawnień pracowniczych, takich jak prawo do urlopu wy-

poczynkowego, wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy. Podkreślając świa-

dome zawarcie przez strony umowy cywilnoprawnej, Sąd pierwszej instancji przyjął,

że nie naruszyły one przepisów prawa pracy i dlatego żądanie powódki oddalił.

3

W apelacji od wyroku Sądu pierwszej instancji powódka domagała się jego

zmiany przez uwzględnienie powództwa. Zarzuciła naruszenie art. 627 KC przez

jego błędne zastosowanie i art. 22 KP polegające na wadliwej jego wykładni. Po-

nadto podniosła zarzut uchybień procesowych mających wpływ na wynik sprawy

przez sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału i

niewyjaśnienie w uzasadnieniu wyroku przesłanek przeprowadzonej oceny dowo-

dów.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z

dnia 5 listopada 1999r. oddalił apelację powódki i zasądził od niej na rzecz pozwane-

go koszty postępowania apelacyjnego w wysokości 50 zł. Uznając zarzuty apelacyj-

ne za pozbawione podstaw, Sąd drugiej instancji stwierdził, że ustalenia faktyczne

Sądu Rejonowego zgodne są z zebranym w sprawie materiałem, skoro opierają się

na zeznaniach świadków i stron oraz dowodach z dokumentów. Zdaniem Sądu

Okręgowego, trafnie Sąd Rejonowy odmówił częściowo wiarygodności zeznaniom

powódki, które pozostawały w sprzeczności z innymi dowodami, w szczególności z

dowodami z dokumentów sporządzonych przez powódkę lub z jej udziałem. Podzie-

liwszy ustalenia i ocenę dowodów przeprowadzoną przez Sąd Rejonowy, Sąd drugiej

instancji zaakceptował również wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia sporu.

Wskazał, że w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 1994 r., I PZP 37/94

(OSNAPUS 1995 nr 7, poz. 65), wyrażony został pogląd o dopuszczalności zatrud-

nienia nauczyciela w szkole niepublicznej na podstawie umowy cywilnoprawnej. Gdy

treścią świadczenia jest prowadzenie wykładów i ćwiczeń ze studentami można bo-

wiem za rezultat odpowiadający pojęciu dzieła w rozumieniu art. 627 KC uważać rea-

lizację programu, zakończenie cyklu wykładów, a nie wiedzę nabytą przez słuchaczy

sprawdzaną poprzez zaliczenia i wyniki egzaminów. Następnie Sąd zaakcentował

brak podporządkowania powódki poleceniom pozwanego i rady szkoły, jej dużą sa-

modzielność przy doborze tematów wykładów i niewystępowanie innych cech cha-

rakterystycznych dla stosunku pracy. W konsekwencji zarzuty błędnej wykładni art.

22 KP i niewłaściwego zastosowania art. 627 KC ocenił jako nieuzasadnione i apela-

cję oddalił.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła powódka kasacją z wnioskiem o jego

zmianę i zmianie poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w Poznaniu przez

ustalenie, że była zatrudniona „w przedsiębiorstwie pozwanego” na podstawie

umowy o pracę w wymiarze jednej drugiej etatu w okresie od 1 listopada 1996 r. do

4

11 marca 1997 r. i w wymiarze pełnego etatu od 12 marca 1997 r. do 31 październi-

ka 1998 r. Powódka wniosła także o zasądzenie na jej rzecz od pozwanego kwoty

7.560 z odsetkami od dat wskazanych w kasacji tytułem wyrównania wynagrodzenia

za pracę oraz o zasądzenie kosztów procesu za wszystkie instancje w wysokości

2.000 zł. Kasacja opiera się na podstawie z art. 3931

pkt 1 KPC, to jest naruszeniu

prawa materialnego przez błędne przyjęcie, że stosunek łączący strony w spornym

okresie był umową o dzieło, a nie umową o pracę. Skarżąca zarzuciła niewłaściwe

zastosowanie art. 627 KC i wadliwą wykładnię art. 22 KP.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie jest zasadna. Zgodnie z art. 39311

KPC Sąd Najwyższy w postę-

powaniu kasacyjnym jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę

zaskarżonego orzeczenia. Brak w kasacji zarzutu naruszenia przepisów postępowa-

nia powoduje nie tylko niemożność skutecznego kwestionowania faktów ustalonych

przez Sąd drugiej instancji, ale i przeprowadzonej przez ten Sąd oceny mocy i wiary-

godności dowodów (zob. wyrok SN z dnia 13 października 1998 r., II UKN 253/98,

wyrok z dnia 27 maja 1997 r., II UKN 150/97 - OSNAPiUS 1998 nr 3, poz. 101).

Z ustaleń Sądów obu instancji wynika, że powódka samodzielnie decydowała

o programie nauczania historii sztuki, sposobie prowadzenia wykładów i ćwiczeń. Ani

pozwany, ani rada szkoły nie wydawali powódce poleceń, wiążących wskazówek

programowych lub innych dyspozycji świadczących o tym, że praca powódki wyko-

nywana była pod stałym bieżącym kierownictwem organów szkoły. Równocześnie

powódka nie korzystała z typowych dla stosunku pracy uprawnień urlopowych z za-

chowaniem prawa do wynagrodzenia oraz z wynagrodzenia lub zasiłku za czas nie-

zdolności do pracy. Powódka przyznała, że zawarła z pozwanym na piśmie umowę

nazwaną przez strony umową o dzieło i że z tego tytułu rozliczała wszystkie przycho-

dy w rocznych zeznaniach podatkowych. Zmieniła zdanie co do charakteru łączące-

go ją ze szkołą stosunku prawnego w późniejszym czasie, gdy złożyła wniosek o

objęcie jej zaopatrzeniem emerytalnym twórców i zorientowała się, że jej zatrudnie-

nie w szkole nie będzie traktowane jako okres podlegania ubezpieczeniu społeczne-

mu. W świetle powyższych okoliczności faktycznych - nie zakwestionowanych w ka-

sacji - zgodzić się należy z oceną Sądu drugiej instancji, że w umowie stron przewa-

żają elementy umowy cywilnoprawnej, a brakuje w niej cech istotnych dla umowy o

5

pracę wymienionych w art. 22 § 1 KP i innych przepisach Kodeksu Pracy, np. art. 13,

14, 117 § 2. Samo zrealizowanie zajęć według planu („siatki godzin”) oraz wypłata

wynagrodzenia w okresach miesięcznych za wykonaną pracę nie odróżniają umowy

o pracę od umów prawa cywilnego w tym stopniu, by decydowały o charakterze sto-

sunku prawnego. Ciągłość świadczenia pracy występuje bowiem również w umo-

wach prawa cywilnego, a uzależnienie wynagrodzenia od ilości wykonywanej pracy

nie jest typowe tylko dla umowy o pracę.

Prawidłowo Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę, że istotne są różnice w zasa-

dach przyznawania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy, nieobecności

związanej z urlopem oraz niewykonywaniem pracy z innych przyczyn leżących po

stronie wykonawcy. Zgodzić się należy z oceną Sądu, że w umowie stron nie wystę-

puje podporządkowanie typu pracowniczego związane z obowiązkiem wykonywania

bieżących poleceń wydanych w imieniu pracodawcy, ewentualnie z odpowiedzialno-

ścią porządkową pracownika. Wskazanie ogólnie w kasacji jako jej podstawy naru-

szenia art. 22 KP bez dokładnego określenia, którego z paragrafów tego artykułu za-

rzut dotyczy, nie spełnia wysokich wymagań stawianych kasacji i nie upoważnia

Sądu rozpoznającego kasację do zastąpienia autora kasacji. Z tych względów traci

na znaczeniu dalsza polemika skarżącej z poglądem Sądu pierwszej instancji, że

łącząca strony umowa była w istocie umową o dzieło. Przedmiotem umowy o dzieło

może być osiągnięcie rezultatu niematerialnego, nieucieleśnionego, a za taki uznaje

się przygotowanie i wygłoszenie cyklu specjalistycznych wykładów. Za ewentualnego

pracodawcę zatrudniającego powódkę powinna być uważana szkoła niepubliczna

jako jednostka organizacyjna w rozumieniu art. 3 KP, a nie pozwany Andrzej K. bę-

dący jej założycielem.

W postępowaniu kasacyjnym z mocy art. 39319

KPC w związku z art. 383 KPC

nie można rozszerzyć żądania pozwu ani występować z nowym roszczeniem. Tak

zaś postąpiła skarżąca, domagając się w kasacji zasądzenia na jej rzecz wyrównania

wynagrodzenia w kwocie 7.560 zł, choć żądanie to nie było w takim rozmiarze

przedmiotem rozpoznania Sądów obu instancji.

Z tych motywów Sąd Najwyższy zgodnie z art. 39312

KPC oddalił kasację z

braku usprawiedliwionych podstaw do jej uwzględnienia.

========================================