III CZP 6/01

Uchwała z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CZP 6/01

Przewodniczący Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędziowie SN: Mirosława Wysocka, Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Miejskiej Oczyszczalni Ścieków, spółka z

o.o. w T. o wpis zmian do rejestru handlowego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej

na posiedzeniu jawnym w dniu 27 kwietnia 2001 r., przy udziale prokuratora

Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 29

grudnia 2000 r.:

„Czy w świetle art. 62 k.h. dopuszczalne jest udzielenie prokury łącznej jednej

osobie ?”

podjął uchwałę:

Dopuszczalne jest udzielenie prokury jednej osobie z zastrzeżeniem, że

może ona działać tylko łącznie z członkiem zarządu spółki lub wspólnikiem.

Uzasadnienie

Miejska Oczyszczalnia Ścieków, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

w T. wniosła o wpisanie do rejestru handlowego prokury łącznej udzielonej Marii C.

z zaznaczeniem, że Maria C. jest upoważniona do działania w imieniu spółki razem

z jednym z członków zarządu.

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 27 września 2000 r. wezwał spółkę do

sprecyzowania wniosku, czy udzielona prokura jest prokurą jednoosobową, czy też

prokurą łączną. W uzasadnieniu zaś wskazał, że udzielenie prokury łącznej zakłada

ustanowienie co najmniej dwóch prokurentów. Po podtrzymaniu przez spółkę

pierwotnego wniosku i wyjaśnieniu przez nią, że nie widzi ona możliwości i potrzeby

ustanowienia dwóch prokurentów, natomiast uważa za konieczne, ze względów

praktycznych, wiążących się z dwuosobowym składem zarządu, udzielenie prokury

jednej osobie z zastrzeżeniem, że osoba ta może działać w imieniu spółki tylko

łącznie z członkiem zarządu, Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 6 listopada

2000 r. oddalił wniosek, uznając, zgodnie z wcześniej wyrażonym poglądem, że

udzielona przez zarząd spółki prokura nie jest prokurą łączną, ponieważ udzielenie

takiej prokury wymaga ustanowienia przynajmniej dwóch prokurentów.

W toku rozpoznawania apelacji spółki od postanowienia Sądu Rejonowego

o oddaleniu wniosku Sąd Okręgowy nabrał poważnych wątpliwości wyrażonych w

zagadnieniu prawnym przytoczonym na wstępie uchwały. Wprawdzie stanowisko

Sądu Rejonowego prima facie wydaje się oczywiste, inne jednak argumenty niż

wynikające z wykładni gramatycznej przemawiają – zdaniem Sądu Okręgowego –

na rzecz tezy o dopuszczalności prokury łącznej jednoosobowej. Sąd Okręgowy

wskazał w szczególności na to, iż przy dokonywaniu czynności prawnej w ramach

tzw. reprezentacji mieszanej, nawet w razie udzielenia przez spółkę prokury łącznej

dwóm osobom, wystarcza udział, oprócz członka zarządu, jednego tylko

prokurenta. Prokurent, który został umocowany do łącznego działania z innymi

prokurentami, jest uprawniony do działania w ramach reprezentacji mieszanej spółki

także po wygaśnięciu umocowania pozostałych współprokurentów. Wreszcie – jak

wskazują okoliczności sprawy rozpoznawanej przez Sąd Okręgowy – spółka może

mieć usprawiedliwiony interes w udzieleniu prokury jednej tylko osobie z

zaznaczeniem, że może ona jako prokurent działać tylko wespół z członkiem

zarządu spółki.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Prokura jest rodzajem pełnomocnictwa. Charakteryzuje się ona tym, że może

jej udzielić wyłącznie spółka handlowa (art. 60 k.h. w związku z art. 5 ust. 1 k.h. i

art. 1 § 2, art. 630 oraz art. 632 k.s.h.). Ma ona ustawowo określony zakres

umocowania (art. 61 k.h.), a jej udzielenie oraz wygaśnięcie podlega zgłoszeniu

celem wpisania do rejestru (art. 65 k.h.). Prokura może być udzielona jednej tylko

osobie lub kilku osobom (art. 62 k.h.). W tym wypadku może być udzielona każdej z

kilku osób oddzielnie (prokura oddzielna, samodzielna) lub kilku z nich łącznie

(prokura łączna). Udzielenie prokury kilku osobom łącznie oznacza, że osoby te

mogą skutecznie dokonać w imieniu spółki czynności objętej zakresem

przysługującego im umocowania tylko wspólnie.

Oprócz wyłącznego zastępstwa spółki handlowej przez prokurenta

(prokurentów), zarówno przepisy kodeksu handlowego – mające zgodnie z art. 622

k.s.h. zastosowanie w sprawach wszczętych przed sądami powszechnymi przed

dniem 1 stycznia 2001 r. – jak i przepisy kodeksu spółek handlowych, przewidują

reprezentację spółki handlowej przez prokurenta łącznie z członkiem zarządu

(w wypadku spółki kapitałowej) lub łącznie z wspólnikiem (w wypadku spółki

osobowej). Chodzi tu o tzw. reprezentację mieszaną. Według art. 199 § 1 k.h. (art.

205 § 1 k.s.h.), dotyczącego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, jeżeli zarząd

jest wieloosobowy, sposób reprezentowania określa umowa spółki, jeśli zaś umowa

spółki tego nie czyni, do składania oświadczeń w imieniu spółki konieczne jest

współdziałanie dwóch członków zarządu albo jednego członka zarządu łącznie z

prokurentem. Analogiczne uregulowanie dotyczące spółki akcyjnej zawiera art. 370

§ 1 k.h. (art. 373 § 1 k.s.h.). Stosownie zaś do art. 83 § 2 k.h. (art. 30 § 1 k.s.h.),

wspólnik spółki jawnej może być w umowie spółki wyłączony od jej reprezentowania

lub uprawniony do jej reprezentowania tylko łącznie z innym wspólnikiem lub

prokurentem. To samo odnosi się, w myśl art. 83 § 2 w związku z art. 144 i 152 k.h.

(art. 30 § 1 w związku z art. 103 i 117 k.s.h.), do komplementariusza w spółce

komandytowej, jak też, zgodnie z art. 30 § 1 w związku z art. 89 k.s.h., do partnera

w spółce partnerskiej, oraz, zgodnie z art. 30 § 1 w związku z art. 103, 126 § 1 pkt 1

i art. 137 § 1 k.s.h., do komplementariusza w spółce komandytowo-akcyjnej. Należy

jeszcze dodać, że art. 205 § 1 k.s.h. na podstawie odesłania zawartego w art. 97 §

2 k.s.h. ma też odpowiednie zastosowanie do zarządu spółki partnerskiej, jeżeli taki

został powołany.

Artykuł 199 § 3 k.h. (art. 205 § 3 k.s.h.) przewiduje, że przepisy regulujące

reprezentację spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, gdy jej zarząd jest

wieloosobowy, nie wyłączają ustanowienia prokury jednoosobowej lub łącznej i nie

ograniczają praw prokurentów wynikających z przepisów o prokurze. Zbieżny

z art. 199 § 3 k.h. przepis, dotyczący spółki akcyjnej, zawiera art. 370 § 3 k.h.

(art. 373 § 3 k.s.h.).

Z przepisów art. 199 § 3 i art. 370 § 3 k.h. wynika kilka doniosłych

konsekwencji.

Po pierwsze, posiadanie przez spółkę kapitałową wieloosobowego zarządu,

którego członkowie mają ją reprezentować łącznie, nie ogranicza jej możliwości do

ustanowienia prokury łącznej. Spółka kapitałowa o wspomnianym sposobie jej

reprezentacji przez zarząd może zatem udzielić tak prokury łącznej, jak i prokury

oddzielnej, w szczególności władna jest powołać jednego tylko prokurenta.

Po drugie, przepisy ustawy lub postanowienia umowy (statutu) przewidujące

możliwość reprezentowania spółki kapitałowej przez członka zarządu łącznie z

prokurentem nie ograniczają kompetencji prokurentów wynikającej z przepisów o

prokurze. To zatem, że członek zarządu może działać skutecznie w imieniu spółki

kapitałowej tylko łącznie z innym członkiem zarządu lub prokurentem, nie pozbawia

osoby, której udzielono prokury oddzielnej, możliwości skutecznego samodzielnego

działania w imieniu spółki kapitałowej w charakterze prokurenta. Podobnie osoby,

którym udzielono prokury łącznej, mogą jako prokurenci działać wspólnie w imieniu

spółki kapitałowej, bez konieczności współdziałania z nimi członka zarządu.

Wreszcie, po trzecie, z art. 199 § 3 i art. 370 § 3 k.h. wynika, że współdziałać z

członkiem zarządu spółki kapitałowej w ramach reprezentacji mieszanej może nie

tylko prokurent samodzielny, ale także każdy z prokurentów, którym udzielono

prokury łącznej. Wyraźne bowiem oddzielenie w tych przepisach działalności

prokurenta w ramach mieszanej reprezentacji spółki od samodzielnej jego

działalności w imieniu spółki lub działalności wespół z innymi prokurentami

przemawia za tym, aby wymagania łącznego działania prokurentów nie odnosić do

reprezentacji mieszanej. Tutaj miarodajna powinna być jedynie regulacja dotycząca

tej reprezentacji. Jeżeli zatem regulacja ta stawia ogólny wymóg, aby członek

zarządu działał łącznie z prokurentem, to należy przyjąć, że wystarcza

współdziałanie z każdym jednym prokurentem, bez względu na rodzaj udzielonej

mu prokury. Trafnie przy tym Sąd Okręgowy zauważył, że jeden z prokurentów,

którym udzielono prokury łącznej, może skutecznie współdziałać z członkiem

zarządu nawet wtedy, gdy umocowanie pozostałych współprokurentów już wygasło,

np. wskutek ich śmierci lub odwołania prokury.

Postanowienia art. 199 § 3 i art. 370 § 3 k.h., wobec braku w tym zakresie

specjalnych przepisów, należy stosować w drodze analogii także w odniesieniu do

reprezentacji mieszanej spółek osobowych.

Istotą zagadnienia prawnego przedstawionego do rozstrzygnięcia przez Sąd

Okręgowy jest pytanie o dopuszczalność udzielenia prokury określonej osobie

z zastrzeżeniem, że może ona działać jedynie łącznie z członkiem zarządu spółki

kapitałowej lub wspólnikiem spółki osobowej. W kwestii dopuszczalności udzielenia

prokury z wspomnianym zastrzeżeniem występują dwa przeciwstawne stanowiska.

Stanowisko pierwsze, wyrażone w orzecznictwie oraz przeważające w

piśmiennictwie, opowiada się za udzieleniem na to pytanie odpowiedzi pozytywnej.

Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 18 lutego 1938 r., C I 170/37 (Zb.Urz. 1938, nr

12, poz. 561), stwierdził, że z zestawienia art. 62 k.h. z art. 370 § 1 k.h. wynika, iż

ustawa przewidując przy prokurze łącznej działanie prokurenta tylko przy

współudziale drugiej osoby, bynajmniej nie zabrania, aby tą drugą osobą był

członek zarządu spółki akcyjnej.

Według drugiego stanowiska, udzielenie prokury z wspomnianym

zastrzeżeniem jest niedopuszczalne. Jedni zwolennicy tego stanowiska przyjmują,

że takie oświadczenie mocodawcy oznacza udzielenie prokury samodzielnej,

z ograniczeniem dotyczącym współdziałania wiążącym tylko w stosunku

wewnętrznym, inni natomiast uważają, że oświadczenie o udzieleniu prokury

z omawianym zastrzeżeniem jest nieważne. Niedopuszczalność udzielenia prokury

określonej osobie z zastrzeżeniem, że może ona działać jedynie łącznie

z członkiem zarządu spółki kapitałowej lub wspólnikiem spółki osobowej

uzasadniana jest pojęciową odmiennością reprezentacji mieszanej i prokury łącznej

oraz tym, że brzmienie art. 62 k.h. nie obejmuje takiej ewentualności. Podnosi się

także, że dopuszczenie do tego, iż prokurent mógłby działać tylko w ramach

reprezentacji mieszanej stanowiłoby zaprzeczenie roli prokurenta w spółce

handlowej jako jej pełnomocnika.

Rozpatrywaną kwestię należy rozstrzygnąć na rzecz stanowiska uznającego

dopuszczalność udzielenia prokury z zastrzeżeniem – skutecznym wobec osób

trzecich – że prokurent może działać tylko łącznie z członkiem zarządu spółki

kapitałowej lub wspólnikiem.

Niewątpliwie czym innym, w świetle poczynionych wyżej uwag, jest tzw.

reprezentacja mieszana spółki, a czym innym prokura łączna. Nie ulega też

wątpliwości, że prokura udzielona określonej osobie z zastrzeżeniem, że może ona

działać jedynie łącznie z członkiem zarządu lub wspólnikiem, nie mieści się

w pojęciu prokury łącznej wynikającym z art. 62 k.h. Prokura łączna zakłada

bowiem udzielenie umocowania łącznie dwóm lub więcej osobom. Każda zatem z

umocowanych łącznie osób jest prokurentem. Natomiast w razie udzielenia prokury

określonej osobie z zastrzeżeniem, że może ona działać jedynie łącznie z

członkiem zarządu lub wspólnikiem, prokurentem jest tylko ta jedna osoba. Druga, z

którą ona ma współdziałać, nie ma takiego statusu. Można tu przeto mówić co

najwyżej o prokurze łącznej niewłaściwej.

To jednak, że rozpatrywany przypadek prokury nie mieści się w pojęciu

prokury łącznej wynikającym z art. 62 k.h., nie przesądza jeszcze o jego

niedopuszczalności. Istnieją bowiem doniosłe argumenty przemawiające za

dopuszczeniem prokury, zawierającej wspomniane zastrzeżenie, na równi z prokurą

łączną, i stosowaniem do niej na zasadzie analogii przepisów odnoszących się do

prokury łącznej.

W praktyce, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd Okręgowy, występują sytuacje, w

których ujawnia się potrzeba udzielenia prokury określonej osobie z takim właśnie

zastrzeżeniem. W pewnych okolicznościach, np. gdy spółka, tak jak w niniejszej

sprawie, ma dwuosobowy zarząd i mają ją reprezentować łącznie bądź obaj

członkowie zarządu bądź jeden z nich wraz z prokurentem, udzielenie prokury

może być niezbędne dla sprawnego funkcjonowania spółki w wypadkach choroby

członka zarządu, jego urlopu itp. Jednocześnie zaś wzgląd na bezpieczeństwo

spółki może sprzeciwiać się udzieleniu prokury samodzielnej jednej osobie, a

wzgląd na koszty – udzieleniu prokury łącznej dwóm osobom. Niedopuszczenie

udzielenia prokury z wspomnianym zastrzeżeniem uniemożliwiałoby zatem w

niektórych sytuacjach właściwe funkcjonowanie reprezentacji spółki przez

utrudnienie korzystania z reprezentacji mieszanej. Jeżeli zaś ustawodawca

umożliwia reprezentację mieszaną, wolno zakładać, że akceptuje on także jej

optymalne wykorzystanie przez dopuszczenie udzielenia prokury z zastrzeżeniem,

o którym mowa.

Założenie to wzmacnia wynikająca z art. 199 § 3 i art. 370 § 3 k.h. możliwość

działania w ramach reprezentacji mieszanej przez prokurenta łącznego po

wygaśnięciu umocowania pozostałych współprokurentów. Ustawodawca aprobował

tu bowiem sytuację, w której prokurent może działać jedynie w ramach reprezentacji

mieszanej, tj. stan w swych skutkach zbieżny z tym, do którego zmierza udzielenie

prokury z wspomnianym zastrzeżeniem.

Udzielenie określonej osobie prokury z zastrzeżeniem, że może ona działać

tylko łącznie z członkiem zarządu lub wspólnikiem, nie narusza przy tym

przewidzianego w art. 61 § 3 k.h. zakazu ograniczenia prokury ze skutkiem

prawnym wobec osób trzecich. W przepisie tym chodzi bowiem o ograniczenie

ustalonego w art. 61 § 1 k.h. zakresu umocowania prokurenta, a wymaganie, aby

prokurent współdziałał z członkiem zarządu lub wspólnikiem, podobnie jak

wymaganie współdziałania przez prokurentów łącznych, dotyczy sposobu

reprezentowania spółki.

Co się zaś tyczy kwestii związanych z współdziałaniem prokurenta

z członkiem zarządu lub wspólnikiem, mogą tu w pełni znaleźć zastosowanie

zasady odnoszące się do prokury łącznej. Na potrzeby przepisów o rejestrze

rozpatrywana prokura może być określana jako „prokura łączna – z członkiem

zarządu” lub jako „prokura łączna – z wspólnikiem (komplementariuszem)

reprezentującym spółkę”.

Z przytoczonych powodów rozstrzygnięto przedstawione zagadnienie prawne,

jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).