III ZP 32/00

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sadu Najwyższego

z dnia 13 czerwca 2001 r.

III ZP 32/00

Przewodniczący Sędzia SN Teresa Romer, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera,

Beata Gudowska, Roman Kuczyński, Jerzy Kuźniar (współsprawozdawca), Maria

Tyszel (sprawozdawca), Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony

Kaszczyszyn, w sprawie z wniosku Stanisława J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziałowi w O. o emeryturę nauczycielską, po rozpoznaniu w dniu 13

czerwca 2001 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów

Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 15 listopada 2000 r. [...]

„Czy okres prowadzenia zajęć katechetycznych w katechizacji parafialnej jest

okresem pracy nauczycielskiej (pracy w szczególnym charakterze) w rozumieniu art.

88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karty Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U.

z 1997 r. Nr 56, poz. 357 z zm.) ?”

podjął następującą uchwałę:

Okres nauczania religii w katechizacji parafialnej w ramach stosunku

pracy, przed dniem 25 października 1990 r. jest okresem pracy nauczycielskiej

w rozumieniu art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczy-

ciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.)

U z a s a d n i e n i e

Postanowieniem z dnia 28 listopada 2000 r. Sąd Najwyższy w składzie trzech

sędziów orzekających w sprawie II UKN 45/00, na podstawie art. 39314

KPC, przed-

stawił do rozstrzygnięcia przez skład powiększony budzące poważne wątpliwości

zagadnienie prawne o treści przytoczonej w sentencji uchwały. Wątpliwości te zro-

dziły się, w następującym stanie faktycznym, w związku z rozbieżnością orzecznic-

2

twa Sądu Najwyższego w stosowaniu przepisów ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. -

Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) do kate-

chetów prowadzących nauczanie przed wejściem w życie instrukcji Ministra Edukacji

Narodowej z dnia 3 sierpnia 1990 r. dotyczącej powrotu nauczania religii do szkoły w

roku szkolnym 1990/91

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie, rozpozna-

jąc odwołanie Stanisława J. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału

w O. odmawiającej ubezpieczonemu przyznania emerytury na warunkach określo-

nych w art. 88 Karty Nauczyciela, ustalił że wnioskodawca w dacie złożenia wniosku

o emeryturę miał ukończonych 60 lat życia i wykazał 42 lata okresów składkowych, w

tym 22 lata nauczania religii w punktach katechetycznych, szkołach podstawowych i

ponadpodstawowych. Sąd ten uznając, że okres nauczania religii w punktach kate-

chetycznych winien być traktowany jako okres pracy nauczycielskiej w rozumieniu

art. 88 Karty Nauczyciela w związku z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o

stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr

29, poz. 154), zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawcy prawo do eme-

rytury z tytułu wykonywania pracy nauczycielskiej. Stanowisko to zaakceptował Sąd

Apelacyjny w Warszawie i pogłębiając argumentację prawną rozstrzygnięcia - oddalił

apelację organu rentowego, który wyrok ten zaskarżył kasacją.

W uchwale z dnia 16 września 1992 r , II UZP 2/92, Sąd Najwyższy uznał, że

praca katechetyczna w katechizacji parafialnej nie jest pracą nauczycielską w rozu-

mieniu art. 88 Karty Nauczyciela, powołując się w jej uzasadnieniu na pogląd Minis-

tra Edukacji Narodowej, że punkt katechetyczny „nie jest szkołą ani placówką opie-

kuńczo-wychowawczą w rozumieniu art. 1 Karty” oraz na stanowisko wyrażone w

piśmie z dnia 29 maja 1992 r. Sekretariatu Episkopatu Polski, że „władze Kościoła

nie ubiegały się o rozciągnięcie uprawnień przewidzianych w karcie nauczyciela na

katechetów zatrudnionych w punktach katechetycznych oraz poinformował, że wła-

dze Kościoła nie zamierzają występować z roszczeniami rewindykacyjnymi z tego

tytułu do władz państwowych ani sądów.” Już w tym miejscu należy podkreślić, że ta

deklaracja nie może mieć wpływu na rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia,

bowiem Sekretariat Episkopatu był uprawniony jedynie do rezygnacji z własnych

roszczeń. Pismo to natomiast pozbawione jest znaczenia prawnego w zakresie, w

jakim dotyczyło indywidualnych praw pracowniczych i emerytalnych osób zatrudnio-

3

nych w charakterze katechetów przez poszczególne osoby prawne Kościoła Katolic-

kiego

Stanowisko odmienne od wyrażonego w przytoczonej uchwale Sąd Najwyższy

zajął w wyrokach: z dnia 30 lipca 1997 r., II UKN 201/97 (OSNAPiUS 1998 r. nr 11,

poz. 347) oraz z dnia 3 września 2000 r., II UKN 661/99 i 663/99 (jeszcze nie publi-

kowanych). W wyrokach tych przyjęto, że nauczanie religii w parafialnych punktach

katechetycznych przed dniem 31 sierpnia 1990 r. wykonywane w wymiarze co naj-

mniej połowy obowiązującego wymiaru zajęć było pracą nauczycielską w rozumieniu

art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela uprawniającą do uzyskania prawa do emerytury, po

spełnieniu warunków przewidzianych w tym przepisie. W uzasadnieniach wyroków z

dnia 3 września 2000 r. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że: „Krąg uprawnionych do emery-

tury, zwanej emeryturą nauczycielską, określony został w powołanym przepisie w

sposób wymagający bliższego sprecyzowania. I tak, celem wyjaśnienia użytych w

nim pojęć „nauczyciel” oraz „praca w szczególnych warunkach” należy sięgnąć do

ich definicji zawartych w innych przepisach Karty Nauczyciela. O nauczycielach (bez

bliższego określenia) mówi art. 3 pkt 1 Karty definiując ich jako nauczycieli, wycho-

wawców i innych pracowników pedagogicznych, zatrudnionych w przedszkolach,

szkołach lub innych placówkach wymienionych w art. 1 ust. 1 tej ustawy. W tej defini-

cji następuje więc powiązanie statusu nauczyciela z miejscem jego zatrudnienia;

nauczycielami w rozumieniu Karty Nauczyciela są więc tylko nauczyciele wykonujący

pracę nauczycielską w miejscach określonych w art. 1 ust. 1 Karty”. W orzeczeniach

tych Sąd Najwyższy zaakceptował też stanowisko wyrażone w powołanym wyżej

wyroku z dnia 30 lipca 1997 r., II UKN 201/97, że chociaż art. 1 ust. 1 Karty Nau-

czyciela nie wymienia, expressis verbis, parafialnych punktów katechetycznych, to są

(i były) one placówkami oświatowo –wychowawczymi odpowiadającymi placówkom

wymienionym w tym przepisie, placówkami umożliwiającymi w szczególności uzy-

skanie oraz uzupełnienie wiedzy ogólnej, zdobywanie umiejętności, kształtowanie,

rozwijanie zainteresowań i uzdolnień, także korzystanie z różnych form wypoczynku.

Podkreślił, że: „zaprezentowany w uchwale z dnia 16 września 1992 r., II UZP 2/92,

pogląd zdezaktualizował się wobec dokonanych w późniejszych latach, zmian stanu

prawnego, polegających na rozwinięciu w aktach wyższej rangi prowizorycznych

postanowień instrukcji Ministra Edukacji Narodowej z 3 sierpnia 1990 r.: zmian, które

doprowadziły do zrównania nauczania religii w punktach katechetycznych i w szko-

łach”.

4

Skład podejmujący uchwałę nie podziela argumentu podniesionego w uza-

sadnieniu przedstawionego zagadnienia, że przepis art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 17

maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Pols-

kiej „dotyczy tylko nauczycieli zatrudnionych w szkołach, nie ma natomiast w nim

mowy o katechetach nauczających religii dzieci i młodzieży na podstawie jej art. 19

ust. 1” (czyli w miedzy innymi w punktach katechetycznych). Po wyłączeniu z treści

tego przepisu jego fragmentu odnoszącego się do świeckich nauczycieli w niższych

seminariach duchownych (pozostającego poza zakresem rozpatrywanego zagad-

nienia) stanowi on, że: „Do nauczycieli i wychowawców zatrudnionych w szkołach i

innych placówkach oświatowo - wychowawczych prowadzonych przez kościelne

osoby prawne stosuje się prawa i obowiązki ustalone dla nauczycieli i wychowawców

zatrudnionych w państwowych szkołach i placówkach oświatowo - wychowawczych

oraz opiekuńczo - wychowawczych, z uwzględnieniem ust. 2” (stanowiącego, że

szczegółowy zakres uprawnień i obowiązków o których mowa w ust. 1, określa Mini-

ster Edukacji Narodowej na wniosek Sekretariatu Konferencji Episkopatu Polski).

Wywodząca się z języka greckiego (katechetes - nauczyciel), przejęta z niemieckie-

go - Katechet, nazwa wykonywanego zawodu „katecheta” to - nauczający zasad

wiary, nauczyciel religii, katechizmu. Zasady leksykologii jednoznacznie wskazują

więc, że pojęcie „katecheta” związane jest wyłącznie z przedmiotem nauczania a nie

z miejscem, w którym to nauczanie się odbywa co w konsekwencji oznacza, że ka-

techeci są nauczycielami objętymi zakresem podmiotowym art. 21 ust. 1 ustawy z

dnia 17 maja 1989 r., a nadanie im „uprawnień nauczycielskich” nie wymagało od-

rębnej regulacji prawnej. Nie znajduje logicznego uzasadnienia twierdzenie organu

rentowego, że - stosownie do ustawy z dnia 15 lipca 1961 r o rozwoju systemu

oświaty i wychowania (Dz.U. Nr 32, poz. 160 ze zm.) i aktów wykonawczych do niej –

„osoby nauczające w punktach katechetycznych w zakresie uprawnień pracowni-

czych były traktowane na równi z pracownikami państwowymi zatrudnionymi w tere-

nowych organach administracji państwowej, co oznacza, że nie wykonywały pracy

nauczycielskiej”. Przepis art. 39 tej ustawy dopuszczał możliwość prowadzenia,

przez „organizacje lub instytucje o charakterze wyznaniowym” za zezwoleniem Mini-

stra Oświaty i Wychowania, między innymi placówek oświatowych na „określonych

przez niego zasadach i warunkach i pod jego nadzorem”. Żaden z przepisów tej

ustawy nie uzasadnia stanowiska organu rentowego, że skoro katecheci byli „trakto-

wani na równi z pracownikami państwowymi” to nie byli nauczycielami, uznawanymi

5

za pracowników pierwszej kategorii zatrudnienia co najmniej od wejścia w życie

przepisów ustawy z dnia 27 kwietnia 1956 r. o prawach i obowiązkach nauczycieli

(Dz.U. Nr 12, poz. 63 ze zm.). Powoływanie się w tym zakresie na bliżej nieokreślone

„akty wykonawcze” do ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. jest bezprzedmiotowe, bowiem

żaden z jej przepisów nie upoważniał organów wykonawczych do dokonania zmiany

charakteru pracy nauczycieli określonego wcześniejszą ustawą, tj. ustawą z dnia 27

kwietnia 1956 r. W kontekście ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. należy przypomnieć fakt

historyczny, że ówczesne władze administracji terenowej, działając albo z własnej

inicjatywy albo na polecenie władz partyjno-rządowych, żądały przekazywania imien-

nych list dzieci i młodzieży uczęszczającej na katechezę. Wobec łatwo przewidy-

walnych, negatywnych konsekwencji w stosunku do ich rodziców, osoby prowadzące

parafialne punkty katechetyczne powszechnie odmawiały przedstawienia żądanych

list tracąc „uprawnienia pracowników traktowanych jak pracownicy zatrudnieni w te-

renowych organach administracji terenowej” i, z tejże administracji, nie pobierali

wynagrodzenia za nauczanie religii. Oceniając „legalność” punktów katechetycznych

należy pamiętać, że Konstytucja RP z 22 lipca 1952 r. nie tylko zapewniała obywa-

telom wolność sumienia i wyznania oraz równe prawa we wszystkich dziedzinach

życia bez względu między innymi na wyznanie i zakazywała dyskryminacji z tej

przyczyny, lecz w art. 82 stanowiła, że „Kościół i inne związki wyznaniowe mogą

swobodnie wypełniać swoje funkcje religijne”. Nauczanie religii jest jedną z funkcji

religijnych, nie tylko Kościoła Katolickiego, a nauczanie religii w punktach kateche-

tycznych stanowiące realizację tej funkcji miało bezpośrednie umocowanie w Kons-

tytucji, było więc legalne, natomiast nadużyciem, naruszającym tę Konstytucję, były

żądania ujawniania nazwisk uczestników katechezy. Taka sytuacja, istniejąca do

września 1990 r. nie oznacza jednak, że w tym czasie katecheci nie byli pracowni-

kami uprawnionymi do świadczeń emerytalno - rentowych bowiem pobieranie wyna-

grodzenia za wykonywanie pracy nie jest jedyną cechą charakteryzującą umowę o

pracę. Jeśli więc stosunek pomiędzy katechetą a parafią lub jej proboszczem

względnie Kurią Diecezjalną wymagał osobistego wykonywania pracy, świadczenia

pracy, a nie jej wyników, wykonywania pracy w określonym czasie i miejscu oraz

podporządkowania podmiotowi zatrudniającemu, to nie ma przeszkód prawnych

uznania, że był to stosunek pracy w rozumieniu art. 22 Kodeksu pracy. Przypomnieć

też można, że do wejścia w życie dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1958 r.,

6

Nr 23, poz. 97) w orzecznictwie ówczesnych okręgowych sądów ubezpieczeń spo-

łecznych oraz w praktyce organów rentowych ukształtował się pogląd, że są pra-

cownikami zakonnice wykonujące pracę pielęgniarek w szpitalach państwowych i

samorządowych, a także opiekunki kierowane przez Polski Czerwonych Krzyż lub

Polski Komitet Opieki Społecznej - do domowej opieki chorych. Za pracę pierwszej

kategorii uznawano też pracę nauczycielek szkół prowadzonych przez zakony wów-

czas, gdy nie miały one indywidualnych umów o pracę, a należne im wynagrodzenie

przekazywano na rzecz Zgromadzenia, do którego należały. (Por. wyrok byłego Try-

bunału Ubezpieczeń Społecznych z 30 listopada 1956 r., III TR 1326/55 – OSPiKA

170/1968). W wyroku z dnia 16 marca 1965 r., IV TR 2288/64, tenże Trybunał wska-

zał, że: „Jeżeli postępowanie dowodowe wykaże, że pracownik był zatrudniony przez

co najmniej połowę czasu obowiązującego w jego zawodzie, wysokość zarobków jest

bez znaczenia dla oceny zaliczalności okresu jego pracy do okresów zatrudnienia.”

Orzecznictwo to nie straciło swej aktualności, bowiem ustawy z dnia 23 stycznia

1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U.

Nr 3, poz. 6 ze zm.) oraz z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracow-

ników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), w tym zakresie nie wprowadziły

zmian. Podobnie, w wyroku z dnia 15 czerwca 1978 r., II URN 54/78, Sąd Najwyższy

podkreślił, że zaliczanie okresów zatrudnienia do uprawnień emerytalnych i rento-

wych nie jest uzależnione od zgłoszenia osoby zatrudnionej do ubezpieczenia spo-

łecznego, a w wyroku z dnia 5 kwietnia 1995 r., II UR 3/95 (OSNAPiUS 1995, nr 17,

poz. 222) uznał, że okresy zatrudnienia, za które pracodawca nie opłacał składek na

ubezpieczenie społeczne, mimo istnienia obowiązku ich opłacania, są okresami

składkowymi w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent (Dz.U. Nr 104,

poz. 450 ze zm.).

Wnikliwej i wszechstronnej analizy przepisów zarządzeń Ministra Edukacji Na-

rodowej: nr 31 z dnia 27 sierpnia 1990 r. uchylającego zarządzenie Ministra Oświaty i

Wychowania w sprawie umożliwienia dzieciom i młodzieży szkolnej uczestniczenia w

katechezie parafialnej (Dz.Urz. MEN z dnia 8 września 1990 r.) oraz z 22 czerwca

1995 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli (M.P. Nr 31, poz. 366), a także z 24

kwietnia 1996 r. w sprawie szczegółowego zakresu uprawnień i obowiązków nauczy-

cieli i wychowawców zatrudnionych w szkołach (placówkach) prowadzonych przez

osoby prawne Kościoła Katolickiego (M.P. Nr 30, poz. 310), Sąd Najwyższy dokonał

7

w uzasadnieniach powołanych wyżej wyroków z 30 lipca 1997 r. oraz z dnia 3 wrze-

śnia 2000 r. Skład rozstrzygający przedstawione zagadnienie w pełni podziela ich

argumentację przemawiającą za odstąpieniem od stanowiska przyjętego w uchwale

II UZP 2/92, dlatego nie ma potrzeby jej powtórzenia.

Uzupełnienie odpowiedzi na przedstawioną wątpliwość dotyczącą stosowania

przepisów zarządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 24 kwietnia 1996 r. do

„działalności katechetycznej sprzed roku szkolnego 1990/91” można natomiast zna-

leźć w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku eme-

rytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze (Dz.U. Nr 8, oraz. 43) oraz w jego historycznej wykładni.

Dekretem z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytal-

nym (Dz.U. Nr 30, poz. 116) ustalono dwie kategorie pracowników. Pierwsza obej-

mowała – zatrudnionych pod ziemią oraz w warunkach szkodliwych dla zdrowia,

druga - wszystkich pozostałych. Rodzaje prac objętych pierwszą kategorią oraz wa-

runki zaliczania pracowników do niej określała Rada Ministrów w drodze rozporzą-

dzenia. Stosownie do jednolitego tekstu dekretu (Dz.U. z 1958 r. Nr 23, poz. 2, poz.

97) nauczyciele zostali zaliczeni do pierwszej kategorii zatrudnienia. Powołane wyżej

rozporządzenie z dnia 7 lutego 1983 r. pojęcie „pracownicy I kategorii” zastąpiło

określeniem „zatrudnieni w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakte-

rze”; nauczyciel, wychowawca lub inny pracownik pedagogiczny wykonujący pracę

nauczycielską wymienioną w art. 1 pkt 1 - 7 Karty Nauczyciela, określoną w tej usta-

wie jako praca pierwszej kategorii zatrudnienia jest uważany za wykonującego pracę

w szczególnym charakterze (§ 15). Stosownie natomiast do § 19 tego rozporządze-

nia – przy ustalaniu okresów pracy, o których mowa w § 2 (a więc okresów pracy w

szczególnym charakterze, w określonym wymiarze czasu pracy) uwzględnia się

również okresy takiej pracy, wykonywanej przed dniem wejścia w życie rozporządze-

nia. W poprzednich aktach normatywnych brak było przepisów nakazujących przy

ustalaniu prawa do świadczeń emerytalno - rentowych uwzględnianie, jako zatrud-

nienia pierwszej kategorii, pracy wykonywanej na określonym stanowisku zanim zo-

stało ono objęte wykazem prac szkodliwych dla zdrowia. W latach 1954 - 1983 r

wykazy te były wielokrotnie zmieniane, rozszerzane na nowe grupy pracowników i w

okresie tym ukształtowała się praktyka organów rentowych i sądów ubezpieczeń

społecznych, że nowe wykazy mają zastosowanie również do osób, które taką pracę

wykonywały przed datą wejścia w życie tychże wykazów. Data ta oznaczała jedynie

8

to, że świadczenia przysługujące z tytułu pracy pierwszej kategorii nie mogły być

przyznane za okres wcześniejszy.

Skład podejmujący uchwałę podziela również podniesione w uzasadnieniach

powołanych wyroków w sprawach II UKN 201/97 oraz II UKN 661 i 663/99 argu-

menty przemawiające za jednakowym traktowaniem nauczycieli religii przez cały

okres prowadzenia tej nauki, niezależnie od narzucanych jej rygorów. Nakaz jej nau-

czania wyłącznie poza szkołami państwowymi nie może decydować o odmiennym

traktowaniu „stanów faktycznych sprzed 1 września 1990 r. i po tej dacie skoro rodzaj

i sposób wykonywania, cel i znaczenie nauki religii, było w każdym czasie

identyczne”.

W uzupełnieniu powyższych uwag warto też przypomnieć rozważania Trybu-

nału Konstytucyjnego w orzeczeniu z dnia 30 stycznia 1991 r., K 11/90, wydanym na

wniosek rzecznika Praw Obywatelskich, w którym Trybunał uznał, że Instrukcja Mini-

stra Edukacji Narodowej z dnia 3 sierpnia 1990r., dotycząca powrotu nauczania

religii do szkoły w roku szkolnym 1990/91 nie jest niezgodna z art. 2 ustawy dnia 15

lipca 1961 r. rozwoju systemu oświaty i wychowania (...) oraz jest zgodna z Konsty-

tucją, a także z ustawą z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i

wyznania (Dz.U. Nr 29, poz. 155 ze zm.). W rozważaniach swych Trybunał uwzględ-

nił również stan prawny i faktyczny w okresie poprzedzającym wejście w życie tej

ustawy oraz instrukcji, jak i zakresie praw obywateli wynikających z art. 82 ust. 1

wówczas obowiązujących przepisów konstytucyjnych. Trybunał stwierdził też to, co

Sąd Najwyższy podkreślił już wyżej, że stan ten, ukształtowany przez art. 2 ustawy z

dnia 15 lipca 1961 r . o rozwoju oświaty i wychowania oraz przez wydane do niej akty

wykonawcze, które „w sposób niechlubny i nielegalny” – zdaniem Rzecznika Praw

Obywatelskich – wyeliminowały ze szkół naukę religii, w znacznym stopniu ograni-

czał konstytucyjnie gwarantowaną wolność sumienia i wyznania obywateli oraz

utrudniał kościołom i innym związkom wyznaniowym wypełnienie ich funkcji. Nie

można też pominąć, że był niezgodny z ratyfikowanymi przez Polskę aktami prawa

międzynarodowego, między innymi z art. 18 Powszechnej Deklaracji Praw Człowie-

ka, uchwalonej przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych w

dniu 10 grudnia 1948 r. W ocenie Trybunału – państwo nie może uchylać się od

obowiązku zapewnienia takiego wychowania religijnego i w takim miejscu, aby to

odpowiadało woli rodziców. Z obowiązku tego państwo nie jest zwolnione nawet

wtedy, gdy na skutek jego zaniedbań w tej dziedzinie, instytucja kościelna zaczyna

9

zastępczo organizować wychowanie religijne – wobec braku innych możliwości – na

własnym terenie. To orzeczenie Trybunału, podjęte na tle zasady równości, zacho-

wało w pełni swą aktualność po wejściu w życie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

z dnia 2 kwietnia 1997 r., która w art. 32 stanowi, że wszyscy są wobec prawa równi i

wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Zasada ta, w

świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego polega na tym, że wszystkie pod-

mioty prawa (adresaci norm prawnych) charakteryzujące się daną cechą istotną w

równym stopniu – mają być równo traktowani (por. wyrok z dnia 21 września 1999 r.,

K 6/98 – OTK 1999/6/117 i orzecznictwo w nim cytowane).

Zdaniem Sądu Najwyższego, w składzie rozstrzygającym przedstawione za-

gadnienie prawne, nie ma podstaw ani prawnych, ani aksjologicznych do różnego

traktowania katechizacji (nauki religii), ani w zależności od tego, kto był jej nauczy-

cielem ani od miejsca, gdzie się odbywała, w szkole, czy też w parafii. Treść podjętej

uchwały jest zbieżna ze stanowiskiem Prokuratury Krajowej wyrażonym w jej wnio-

sku z dnia 7 czerwca 2001 r., natomiast organ rentowy wnosząc o udzielenie odpo-

wiedzi przeczącej nie przedstawił pisemnie swego stanowiska. Wprawdzie nie miało

to znaczenia dla podjęcia uchwały, jednakże nie sposób nie zwrócić uwagi na to, że

do Sądu Najwyższego w latach 1990 – 1996 w sprawach o świadczenia emerytalno-

rentowe dla katechetów nie została wniesiona ani jedna rewizja nadzwyczajna, a w

latach 1997 – 2000 tylko cztery kasacje. Może to wskazywać, że zarówno praktyka

organów rentowych, jak i orzecznictwo sądów powszechnych poszły w innym kie-

runku niż wskazany w wyżej omówionej uchwale II UZP 2/92. Do takiego wniosku

prowadzi także i to, że w trzech sprawach dotyczących duchownych katechetów

kasację wniósł ten sam Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, natomiast tylko

w jednej sprawie Sąd orzekający merytorycznie, odmawiając świeckiemu katechecie

przyznania emerytury na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela, powołał się na tę

uchwałę.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy podjął uchwałę przytoczoną w

sentencji.

========================================