I PKN 476/00

Wyrok z dnia 20 czerwca 2001 r.

I PKN 476/00

Nauczycielowi (także mianowanemu) przeniesionemu w stan nieczynny

przysługuje roszczenie o przywrócenie dotychczasowych warunków pracy, a

jeżeli stosunek pracy wygasł ze względu na upływ okresu stanu nieczynnego -

o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach. Są to roszczenia oparte

na innej podstawie faktycznej i prawnej niż roszczenie z art. 20 ust. 7 ustawy z

dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr

56, poz. 357 ze zm.).

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie SN: Józef Iwulski (spra-

wozdawca), Andrzej Wasilewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 20 czerwca 2001 r. sprawy z po-

wództwa Małgorzaty R. przeciwko Szkole Podstawowej w B. o przywrócenie do

pracy, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Opolu z dnia 16 marca 2000 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w

Kluczborku z dnia 28 grudnia 1999 r. [...] i odrzucił pozew.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 29 lipca 1999 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Opolu oddalił apelację powódki Małgorzaty R. w sprawie o przywró-

cenie do pracy przeciwko Szkole Podstawowej w B. od wyroku Sądu Rejonowego-

Sądu Pracy w Kluczborku z dnia 9 kwietnia 1999 r. [...], oddalającego powództwo.

Powódka w dniu 24 grudnia 1998 r. wniosła o uznanie za bezskuteczną decyzji dy-

rektora pozwanej szkoły o przeniesieniu w stan nieczynny. Sąd Rejonowy ustalił, że

powódka podjęła pracę w pozwanej Szkole jako nauczyciel od 1 września 1982 r., a

1 września 1985 r. została nauczycielem mianowanym. W okresie od 1 stycznia 1993

r. do 31 sierpnia 1994 r. powódka przebywała na urlopie wychowawczym, a następ-

2

nie od 1 września 1994 r. do 31 sierpnia 1995 r. korzystała z urlopu dla poratowania

zdrowia. W okresie od 5 listopada 1997 r. do 31 października 1998 r. przebywała

drugi raz na urlopie dla poratowania zdrowia. W dniu 2 listopada 1998 r. powódka

zgłosiła się do pracy. Dyrektor wręczyła wówczas powódce pismo o przeniesieniu w

stan nieczynny od 15 grudnia 1998 r. Powódka zapoznała się z pismem. Dyrektor

pozwanej Szkoły podjęła decyzję o przeniesieniu powódki w stan nieczynny, gdyż nie

mogła zapewnić jej godzin nauczania. Sąd drugiej instancji uznał, że przeniesienie

powódki w stan nieczynny było prawidłowe pod względem formalnym i uzasadnione

okolicznościami wskazanymi w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela. Wyrok ten uprawo-

mocnił się, gdyż kasacja powódki została prawomocnie odrzucona.

Powódka pozwem złożonym 5 lipca 1999 r. wniosła o „uznanie wypowiedzenia

umowy o pracę i stwierdzenia wygaśnięcia stosunku pracy z dniem 14 czerwca 1999

r. za bezskuteczne” oraz przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach. Posta-

nowieniem z dnia 20 września 1999 r. Sąd Rejonowy w Kluczborku odrzucił pozew,

lecz postanowienie to zostało uchylone przez Sąd drugiej instancji. Wyrokiem z dnia

28 grudnia 1999 r. Sąd Pracy w Kluczborku powództwo oddalił. Ustalił takie same

okoliczności faktyczne, jak w poprzednio rozpoznanej sprawie. Nadto stwierdził, że

przywrócenie powódki do pracy byłoby możliwe tylko w czasie trwania stanu nie-

czynnego, który jednak upłynął 14 czerwca 1999 r. Pozew jest spóźniony, gdyż wpły-

nął po ustaniu zatrudnienia.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu wyrokiem z

dnia 16 marca 2000 r. [...] oddalił apelację powódki. Stosunek pracy powódki wygasł

z mocy prawa z upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie nie-

czynnym w dniu 14 czerwca 1999 r. Można poprzez art. 67 KP rozważać dopusz-

czalność korzystania z roszczeń przewidzianych w art. 56 KP. Pozew został jednak

złożony z przekroczeniem terminu z art. 264 § 2 KP. Powódka była pracownikiem

mianowanym, a przepisy art. 67 KP, 63 KP i 264 KP dotyczą umowy o pracę i jej wy-

gaśnięcia, a nie stosunku pracy na podstawie mianowania, co przez art. 67 KP nie

pozwala sięgać do roszczeń z art. 56 KP. Prowadzi to do wniosku, że Karta Nauczy-

ciela samodzielnie określa roszczenia nauczycieli mianowanych dotyczące wygaś-

nięcia stosunku pracy z upływem okresu stanu nieczynnego. Z art. 20 ust. 6 Karty

wynika, że wygaśnięcie następuje z mocy prawa. Staje się tak skutkiem uprzedniej

decyzji przenoszącej w stan nieczynny i tylko ta decyzja pracodawcy podlega kontroli

w zakresie zgodności z prawem. Sądowa kontrola tej decyzji w aspekcie żądania

3

uznania za bezskuteczne przeniesienia w stan nieczynny odbyła się już w prawo-

mocnie zakończonej sprawie. Zdaniem Sądu drugiej instancji podstawę prawną

przywrócenia powódki do pracy mógł stanowić art. 20 ust. 7 Karty Nauczyciela. Jed-

nak roszczenie to mogło być zgłoszone tylko w czasie trwania stanu nieczynnego.

Powódka wniosła powództwo już po wygaśnięciu stosunku pracy.

Wyrok ten zaskarżyła kasacją powódka, która zarzuciła naruszenia prawa

przez niewłaściwe zastosowanie art. 20 Karty Nauczyciela i art. 264 § 2 KP. Powódka

wywiodła, że zachowując ustawowy termin od dnia powiadomienia jej o wygaśnięciu

stosunku pracy zwróciła się z pozwem o przywrócenie do pracy i uznanie wypowie-

dzenia umowy o pracę oraz stwierdzenia wygaśnięcia stosunku pracy z dniem 14

czerwca 1999 r. za bezskuteczne. Zdaniem powódki, skoro toczący się proces nie

był zakończony prawomocnym wyrokiem, to „nie było mowy o wygaśnięciu umowy”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela - ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r.

(jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm. w brzmieniu, które miało za-

stosowanie w sprawie) w razie całkowitej lub częściowej likwidacji szkoły albo w razie

zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub

zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w peł-

nym wymiarze zajęć, dyrektor szkoły przenosi nauczyciela w stan nieczynny lub, na

wniosek nauczyciela, rozwiązuje z nim stosunek pracy. Strona pozwana przeniosła

powódkę w stan nieczynny, co zostało przez nią zakwestionowane powództwem o

uznanie tego przeniesienia za bezskuteczne. Karta Nauczyciela nie przewiduje żad-

nych konkretnych roszczeń dotyczących przeniesienia w stan nieczynny. Dlatego

zgodnie z jej art. 91c w zakresie spraw wynikających ze stosunku pracy, nie uregulo-

wanych przepisami tej ustawy, mają zastosowanie przepisy Kodeksu pracy, a spory o

roszczenia ze stosunku pracy nauczycieli, niezależnie od formy nawiązania stosunku

pracy, rozpatrywane są przez sądy pracy. W orzecznictwie został przedstawiony po-

gląd, że przeniesienie w stan nieczynny z naruszeniem art. 20 ust. 1 Karty Nauczy-

ciela rodzi roszczenie o dopuszczenie do pracy (wyrok z dnia 17 kwietnia 1997 r., I

PKN 110/97, OSNAPiUS 1998 r. nr 7, poz. 205). Skład rozpoznający niniejszą

sprawę uważa, że raczej należy w tym zakresie zastosować odpowiednio art. 45 § 1

KP w związku z art. 42 § 1 KP i uznać, że w takiej sytuacji przysługuje nauczycielowi

4

roszczenie o przywrócenie dotychczasowych warunków pracy. Przeniesienie w stan

nieczynny jest bowiem szczególną czynnością prawną, w wyniku której w drodze

jednostronnego oświadczenia pracodawcy dochodzi do istotnej zmiany warunków

pracy na niekorzyść nauczyciela. Zgodnie z art. 20 ust. 6 Karty Nauczyciela nauczy-

ciel przeniesiony w stan nieczynny zachowuje prawo do wynagrodzenia zasadnicze-

go oraz innych świadczeń pracowniczych do czasu rozwiązania stosunku pracy. Sto-

sunek pracy nauczyciela wygasa z mocy prawa z upływem sześciomiesięcznego

okresu pozostawania w stanie nieczynnym. Zgodnie więc ze stosowanym odpowied-

nio art. 45 § 1 KP, jeżeli w toku postępowania o przywrócenie poprzednich warunków

pracy dojdzie do wygaśnięcia stosunku pracy, sąd pracy powinien orzec o przywró-

ceniu do pracy na poprzednich warunkach (reaktywować stosunek pracy). Do takiego

samego wniosku prowadzi zresztą też inna możliwość odpowiedniego zastosowania

art. 56 w związku z art. 67 KP. Dotyczy to zarówno nauczycieli umownych, jak i mia-

nowanych. Stosowanie tych przepisów do nauczycieli zatrudnionych na podstawie

umowy o pracę jest dość oczywiste. Natomiast do nauczycieli mianowanych należy

je stosować także przez odesłanie z art. 91c Karty Nauczyciela. Istotne jest jednak,

że z tych przepisów wynika (zarówno w aspekcie materialnoprawnym, jak i proceso-

wym) określenie roszczeń, których można dochodzić (o których orzeka sąd pracy).

Bez względu na sformułowanie powództwa sąd pracy powinien do czasu trwania sto-

sunku pracy w stanie nieczynnym orzekać o przywróceniu dotychczasowych warun-

ków pracy, a po wygaśnięciu tego stosunku pracy o przywróceniu do pracy na po-

przednich warunkach. Jeżeli więc nauczyciel kwestionuje zgodność z prawem prze-

niesienia go w stan nieczynny, a w toku postępowania stosunek pracy wygasa, to

mamy do czynienia z tym samym powództwem, zarówno ze względów przedmioto-

wych (podstawa faktyczna i prawna rozstrzygnięcia), jak i podmiotowych. W poprzed-

niej sprawie powódka kwestionowała prawidłowość przeniesienia jej w stan nieczyn-

ny, a w toku tego postępowania, tj. przed wyrokiem Sądu drugiej instancji (art. 316 §

1 KPC), stosunek pracy wygasł w wyniku upływu okresu stanu nieczynnego. W ten

sposób między tymi samymi stronami uprawomocnił się wyrok oddalający powódz-

two, którego podstawą była ocena zgodności z prawem przeniesienia w stan nie-

czynny, a także wygaśnięcia stosunku pracy w wyniku upływu okresu tego stanu.

Uprawomocnienie oddalenia powództwa oznaczało więc zarówno rozstrzygnięcie w

przedmiocie ewentualnego przywrócenia poprzednich warunków pracy, jak i przy-

wrócenia do pracy na poprzednich warunkach (bez względu na to jak powódka for-

5

mułowała swoje roszczenia). To rozstrzygnięcie korzysta z powagi rzeczy osądzonej

w rozumieniu art. 366 KPC, a więc w momencie wniesienia powództwa w rozpatry-

wanej sprawie występowała negatywna przesłanka procesowa określona w art. 199

§ 1 pkt 2 KPC i pozew powinien być odrzucony (por. uzasadnienie wyroku z dnia 1

lutego 2000 r., I PKN 513/99, OSNAPiUS 2001 r. nr 12, poz. 413). Jak się wydaje

rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji uchylające postanowienie o odrzuceniu pozwu

wynikało z oceny, iż być może powódka dochodzi roszczenia z art. 20 ust. 7 Karty

Nauczyciela. Zgodnie z tym przepisem dyrektor szkoły ma obowiązek przywrócenia

do pracy w pierwszej kolejności nauczyciela pozostającego w stanie nieczynnym w

razie powstania możliwości podjęcia przez nauczyciela pracy w pełnym wymiarze

zajęć na czas nie określony lub na okres, na który została zawarta umowa, w tej sa-

mej szkole, na tym samym lub innym stanowisku, pod warunkiem posiadania przez

nauczyciela wymaganych kwalifikacji. W czasie trwania stanu nieczynnego nauczy-

ciel ma więc prawo domagać się przywrócenia do pracy (w istocie przywrócenia po-

przednich warunków pracy), jeżeli są spełnione przesłanki tego przepisu. Jest to jed-

nakże całkiem inne roszczenie niż domaganie się przywrócenia poprzednich warun-

ków pracy z uwagi na kwestionowanie przesłanek przeniesienia w stan nieczynny.

Wynika to przede wszystkim z innej podstawy faktycznej tego roszczenia. Takiego

roszczenia powódka w niniejszej sprawie nie dochodziła. W dalszym ciągu kwestio-

nowała ona bowiem prawidłowość przeniesienia jej w stan nieczynny, a następnie

oceny, że stosunek pracy wygasł. Zarówno ze względu na podstawę faktyczną rosz-

czenia, jak i jego rodzaj, powódka dochodziła przywrócenia do pracy ze względu na

niezgodność z prawem przeniesienia jej w stan nieczynny (następnie oceny wyga-

śnięcia stosunku pracy). Taka sprawa (o takie roszczenie z tej samej podstawy i mię-

dzy tymi samymi stronami) została już jednak prawomocnie rozstrzygnięta. Sąd Naj-

wyższy z urzędu stwierdza więc, że zarówno w postępowaniu przed Sądem pierw-

szej, jak i drugiej instancji wystąpiła nieważność postępowania określona w art. 379

pkt 3 KPC, którą uwzględnia w postępowaniu kasacyjnym z urzędu (art. 39311

KPC).

Prowadzi to zgodnie z art. 378 § 2 w związku z art. 391 KPC do uchylenia wy-

roków Sądów obu instancji i odrzucenia pozwu. Nie jest to rozstrzygniecie na nieko-

rzyść strony skarżącej (por. postanowienie z dnia 21 lutego 1997 r., I PKN 19/97,

OSNAPiUS 1997 r. nr 23, poz. 466; postanowienie z dnia 5 grudnia 1996 r., I PKN

34/96, OSNAPiUS 1997 r. nr 13, poz. 237).

========================================