III CZP 21/01

Uchwała z dnia 21 czerwca 2001 r., III CZP 21/01

Przewodniczący Sędzia SN Stanisław Dąbrowski

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca), Sędzia SA Jan Kremer

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku „G. & H. Zakłady Gumowe w M.”, spółki z

o.o. o wpis hipoteki kaucyjnej i hipoteki, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 21 czerwca 2001 r., przy udziale prokuratora

Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w Rzeszowie postanowieniem z dnia 1 marca 2001 r.:

„Czy przepis art. 95 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.– Prawo bankowe (Dz.U.

Nr 162 poz. 1118 ze zmianami: Dz.U. z 1999 r. Nr 160 poz. 1063, Nr 11 poz. 95, Nr

40 poz. 399 oraz Dz.U. z 2000 r. Nr 94 poz. 1037, Nr 122 poz. 1316, Nr 114 poz.

1191, Nr 119 poz. 1252, Nr 93 poz. 1027) stanowi podstawę do wpisu hipoteki na

użytkowaniu wieczystym, przysługującym dłużnikowi banku, ujawnionym w księdze

wieczystej prowadzonej dla nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa,

na podstawie dokumentów opisanych w zdaniu pierwszym powołanego przepisu?”

podjął uchwałę:

Dokumenty wymienione w art. 95 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. –

Prawo bankowe (Dz.U. Nr 140, poz. 939 ze zm.) stanowią podstawę wpisu do

księgi wieczystej hipoteki na użytkowaniu wieczystym, przysługującym

dłużnikowi banku, jeżeli oświadczenie woli o ustanowieniu hipoteki na rzecz

banku złożone zostało w formie aktu notarialnego.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w sprawie, w której wnioskodawca złożył w Sądzie Rejonowym w Mielcu

dwa wnioski o wpis hipoteki zwykłej oraz kaucyjnej na rzecz banku, którego jest

dłużnikiem – w księdze wieczystej KW nr (...), w której jako właściciel

nieruchomości wpisany jest Skarb Państwa, zaś wnioskodawca wpisany jest jako

użytkownik wieczysty gruntu i właściciel budynku.

Sąd Rejonowy postanowieniami z dnia 6 grudnia 2000 r. wezwał

wnioskodawcę do usunięcia w terminie 7 dni przeszkody do dokonania obu wpisów

przez przedłożenie notarialnego oświadczenia o ustanowieniu hipoteki. Sąd

Okręgowy w Rzeszowie, rozpoznając zażalenia wniesione na powyższe

postanowienia, powziął wątpliwości jakie wiążą się z treścią znowelizowanego art.

95 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. Nr 140, poz. 939 ze

zm. – dalej "Pr.bank. z 1997 r.") i przedstawił przytoczone na wstępie zagadnienie

prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 95 Pr.bank. z 1997 r. przed jego zmianą, wprowadzoną na podstawie

art. 3 pkt 5 ustawy z dnia 9 kwietnia 1999 r. o zmianie ustawy o Bankowym

Funduszu Gwarancyjnym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 40, poz. 399),

miał następujące brzmienie: "Księgi rachunkowe banków, wyciągi z tych ksiąg

podpisane przez osoby upoważnione do składania oświadczeń w zakresie praw i

obowiązków majątkowych banku i opatrzone pieczęcią banku oraz wszelkie

wystawione w ten sposób oświadczenia zawierające zobowiązania, zwolnienie z

zobowiązań, zrzeczenie się praw lub pokwitowanie odbioru należności oraz

stwierdzające udzielenie kredytu, pożyczki pieniężnej, ich wysokość, zasady

oprocentowania, warunków spłaty, mają moc prawną dokumentów urzędowych

oraz stanowią podstawę do dokonania wpisów w księgach wieczystych i rejestrach

publicznych".

Już na tle tej regulacji pojawiły się wątpliwości, czy wymieniony w art. 95

Pr.bank. z 1997 r. dokument, stwierdzający udzielenie przez bank kredytu lub

pożyczki, stanowi wystarczającą podstawę wpisu w księdze wieczystej hipoteki na

rzecz banku. Sąd Najwyższy na tak postawione pytanie udzielił odpowiedzi

negatywnej, podkreślając, że po wejściu w życie Prawa bankowego z 1997 r.

konieczne jest dla dokonania tego wpisu przedłożenie, wyrażonego w formie aktu

notarialnego, oświadczenia właściciela nieruchomości lub innej osoby, której prawo

ma być obciążone hipoteką (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 kwietnia 1998 r.,

III CZP 10/98, OSNC 1998, nr 10, poz. 154). Przypomnieć należy, że argumenty

przytoczone w tej uchwale oraz w akceptujących ją wypowiedziach przedstawicieli

doktryny sprowadzają się – w ujęciu najbardziej skrótowym – do stwierdzenia, że o

ile art. 50 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. – Prawo bankowe (jedn. tekst:

Dz.U. z 1992 r. Nr 72, poz. 359 ze zm. – dalej "Pr.bank. z 1989 r.") był przepisem

wyjątkowym w stosunku do zasad rządzących ustanowieniem ograniczonych praw

rzeczowych, w szczególności hipoteki (art. 245 k.c., art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 6

lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, Dz.U. Nr 19 poz. 147 ze zm. – dalej

"u.k.w.h."), o tyle art. 95 Pr.bank. z 1997 r. takiego charakteru nie ma, ponieważ nie

stanowi wyraźnie – w odróżnieniu od art. 50 ust. 1 Pr.bank. z 1989 r. – że

oświadczenia stwierdzające udzielenie kredytu, pożyczki pieniężnej i warunków ich

spłaty stanowią podstawę wpisu hipoteki do księgi wieczystej.

Zmiana art. 95 Pr.bank. z 1997 r. dokonana nowelą, powołaną na wstępie,

polega na dodaniu zdania drugiego i trzeciego o treści następującej: "Dokumenty te

są podstawą wpisu hipoteki do księgi wieczystej nieruchomości stanowiącej

własność dłużnika banku. Jeżeli nieruchomość nie posiada księgi wieczystej,

zabezpieczenie może być dokonane przez złożenie tych dokumentów do zbioru

dokumentów". Artykuł 95 Pr.bank. z 1997 r. w brzmieniu obowiązującym zbieżny

jest zatem z treścią art. 50 ust. 1 Pr.bank. z 1989 r.; różni się jedynie określeniem

podmiotu, na którego nieruchomości można ustanowić hipotekę (w art. 50 ust. 1 był

to "kredytobiorca", obecnie jest to "dłużnik banku"), inne jest też określenie

dokumentów bankowych.

Na tle takiego uregulowania odżyć musiały – formułowane w czasie

obowiązywania art. 50 ust. 1 Pr.bank. z 1989 r. – wątpliwości dotyczące formy

oświadczenia o ustanowieniu tego ograniczonego prawa rzeczowego. Sąd

Okręgowy w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego spotęgował je

przez sformułowanie tezy, że skoro art. 95 Pr.bank. "zawiera ograniczenie

możliwości uproszczonego wpisu hipoteki tylko do nieruchomości stanowiących

własność dłużnika banku", to powstaje wątpliwość, "czy przywilej banku może

rozciągać się również na wieczyste użytkowanie". Treść art. 95 Pr.bank. z 1997 r.

nie powinna takich wątpliwości wywoływać. Skoro przepis ten stanowi, że

wymienione w nim dokumenty są podstawą wpisu hipoteki do księgi wieczystej

"nieruchomości", to niewątpliwie hipoteką bankową można obciążyć nieruchomość,

część ułamkową nieruchomości, jeżeli stanowi udział współwłaściciela, a także

użytkowanie wieczyste. Pomijając – nie objętą zagadnieniem prawnym, a

omówioną w doktrynie i judykaturze – kwestię możliwości wpisu hipoteki bankowej

w księdze wieczystej prowadzonej dla ograniczonych praw rzeczowych, wskazać

należy, że nowelizacja art. 95 Pr.bank. z 1997 r. nie usunęła wątpliwości

dotyczących – przedstawionej w zagadnieniu prawnym – kwestii formy

ustanowienia hipoteki.

Odnosząc się do niej, przede wszystkim podkreślić należy, że art. 95 Pr.bank.

z 1997 r. nie określa formy oświadczenia woli podmiotu ustanawiającego hipotekę.

Wobec tego, że jego treść w znacznym zakresie – jak już zaznaczono – nawiązuje

do rozwiązań art. 50 ust. 1 Pr.bank. z 1989 r., najprościej byłoby odwołać się do

poglądu wówczas prezentowanego w orzecznictwie. Zgodnie z nim, art. 50 ust. 1

Pr.bank. z 1989 r. był wyjątkiem w stosunku do przepisu art. 32 ust. 1 u.k.w.h.,

nakazującego dołączenie do wniosku o wpis ograniczonego prawa rzeczowego

oświadczenia właściciela nieruchomości, które stosownie do art. 245 § 2 k.c.

wymaga formy aktu notarialnego. Pogląd ten uzasadniany był stwierdzeniem, że

zmiana wymagań co do charakteru i treści dokumentu będącego podstawą wpisu,

pozbawiła znaczenia dokumenty konstytuujące czynność prawną ustanowienia

hipoteki bankowej, a tym samym pozbawiła znaczenia szczególną formę tych

czynności (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 5 października

1995 r., III CZP 129/95, OSNC 1996, nr 1, poz. 14).

Przytoczony pogląd mógł nie budzić zastrzeżeń na gruncie Prawa bankowego

z 1989 r., którego art. 50 ust. 1 pozostawał w ścisłym związku z przepisami,

przyznającymi bankom szczególne przywileje. Powielanie takiego zapatrywania

przy dokonywaniu wykładni art. 95 Pr.bank. z 1997 r. nie jest uzasadnione.

Oznaczałoby to powrót do założeń Prawa bankowego z 1989 r., które wobec

powszechnej krytyki zostały odrzucone w Prawie bankowym z 1997 r. Poszukując

odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne nie można zatem – zważywszy

na zakres zmian dokonanych w prawie bankowym – kierować się, przedstawioną w

judykaturze Sądu Najwyższego, wykładnią art. 50 ust. 1 Pr.bank. z 1989 r., pomimo

podobieństwa tego przepisu do znowelizowanego art. 95 Pr.bank.

U podstaw zmian wprowadzonych do obowiązującego prawa bankowego legło

założenie, że szczególne uprawnienia banków w zakresie zabezpieczenia ich

wierzytelności mają – co należy z całą mocą podkreślić – charakter cywilnoprawny.

Wiąże się to z koniecznością uszanowania obowiązującej w stosunkach

cywilnoprawnych zasady równości stron i w konsekwencji objęcia ochroną dłużnika,

który w stosunkach z bankiem, mającym ekonomiczną przewagę, jest stroną

słabszą. Pamiętając o tym nie sposób, że celem nowelizacji art. 95 Pr.bank. z

1997 r. było ponowne stworzenie takiej konstrukcji prawnej, która spotkała się z

powszechną krytyką, a przede wszystkim sprzeczna była z zasadami prawa

cywilnego.

Można oczywiście bronić – prezentowanego w piśmiennictwie – poglądu, że

ustawodawca dlatego znowelizował art. 95 Pr.bank. z 1997 r., bowiem uznał za

nietrafne unormowanie, dające podstawę do wykładni przyjętej we wspomnianej

uchwale Sądu Najwyższego z dnia 30 kwietnia 1998 r. Prezentując takie

zapatrywanie należałoby konsekwentnie przyjąć, że ustawodawca, który wcześniej

zdecydował się na gruntowną zmianę Prawa bankowego w celu zapewnienia jego

zgodności z Konstytucją (własność i inne prawa majątkowe podlegają równej dla

wszystkich ochronie prawnej), uznał, iż zapewnienie utrzymania powszechności

zasady wynikającej z art. 245 k.c. (ustanowienie ograniczonych praw rzeczowych w

formie aktu notarialnego) nie jest – także w warunkach gospodarki rynkowej –

wartością godną poszanowania. Nie wydaje się, aby takie działanie pozostawało w

zgodzie z racjonalnym tworzeniem prawa. Ponadto stanowiłoby, na co trafnie

zwrócono uwagę w doktrynie, zupełną anomalię w stosunku do wszystkich

prawodawstw zagranicznych, którym obce jest rozwiązanie upoważniające banki,

także prywatne, do wystawiania dokumentów stanowiących wystarczającą

podstawę do ustanowienia hipoteki. Wreszcie, gdyby taka była przyczyna decyzji o

potrzebie znowelizowania omawianego przepisu, to ustawodawca nadałby mu

jasną, jednoznaczną treść w zakresie formy ustanawiania hipoteki bankowej.

Omawiany przepis swą regulacją nie obejmuje formy ustanawiania hipoteki, co

więcej, w ogóle nie dotyczy ustanawiania hipoteki, stwierdza jedynie jakie

dokumenty bankowe są podstawą wpisu hipoteki. Oznacza to, że ustanowienie

hipoteki powinno nastąpić zgodnie z regułą przyjętą w art. 245 k.c. Rozważania te

prowadzą do wniosku, że dokumenty wymienione w art. 95 Pr.bank. z 1997 r.

stanowią podstawę wpisu do księgi wieczystej hipoteki na użytkowaniu wieczystym,

przysługującym dłużnikowi banku, jeżeli oświadczenie woli o ustanowieniu hipoteki

na rzecz banku złożone zostało w formie aktu notarialnego.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.