III CZP 28/01

Uchwała z dnia 27 czerwca 2001 r., III CZP 28/01

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący), Sędzia SN Kazimierz Zawada

(sprawozdawca), Sędzia SA Teresa Bielska-Sobkowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Produkcyjno-

Usługowego „A.” Spółki Akcyjnej w K. przeciwko Edycie F. i Robertowi F. o

eksmisję, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 27

czerwca 2001 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie

postanowieniem z dnia 28 marca 2001 r.:

„Czy obowiązek orzeczenia przez sąd o uprawnieniu do otrzymania lokalu

socjalnego bądź o braku takiego uprawnienia, przewidziany w art. 36 ust. 1 ustawy

z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych

(Dz.U. z 1998 r., nr 120, poz. 787 ze zm.) w brzmieniu nadanym mu przez art. 1 ust.

1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o najmie lokali mieszkalnych i

dodatkach mieszkaniowych (Dz.U. Nr 122, poz. 1317) dotyczy wszystkich osób,

przeciwko którym prowadzone jest postępowanie eksmisyjne, bez względu na

podstawę faktyczną i prawną żądania eksmisji, czy też jest ograniczony do osób,

które utraciły przymiot najemcy.”

podjął uchwałę:

Przewidziany w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali

mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 120,

poz. 787 ze zm.) w brzmieniu nadanym mu przez art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 15

grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach

mieszkaniowych (Dz.U. Nr 122, poz. 1317) obowiązek orzeczenia przez sąd o

uprawnieniu do otrzymania lokalu socjalnego lub o braku takiego uprawnienia

odnosi się tylko do byłego najemcy lokalu podlegającego opróżnieniu i osób

z nim stale w tym lokalu zamieszkałych.

Uzasadnienie

Strona powodowa, Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Usługowe „A.”, Spółka Akcyjna

w K., wytoczyła powództwo o nakazanie pozwanym małżonkom Edycie i

Robertowi F. opuszczenia lokalu mieszkalnego położonego w K. na osiedlu K. nr 25

m. 17 „wraz z osobami prawa ich reprezentującymi”. Swe żądanie uzasadniła

zajmowaniem przez pozwanych lokalu bez tytułu prawnego.

Pozwani przyznali, że do objętego sporem lokalu wprowadzili się we wrześniu

1996 r. na podstawie umowy zawartej z Mirosławem G., o którym sądzili, że jest

najemcą lokalu. Dopiero w październiku 1996 r. dowiedzieli się, że wobec

Mirosława G. został orzeczony nakaz opuszczenia tego lokalu. Z pozwanymi

mieszka ich wspólne małoletnie dziecko.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 2 października 2000 r. uwzględnił żądanie,

uznając jednocześnie, że nie zachodzą przesłanki do przyznania pozwanym lokalu

socjalnego, gdyż nie mieli oni do zajmowanego lokalu tytułu prawnego.

W apelacji pozwani wystąpili o przyznanie im „lokalu zastępczego do czasu

uzyskania mieszkania docelowego”.

Przytoczone na wstępie zagadnienie prawne nasunęło się Sądowi Okręgowemu

w związku z nowelizacją ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i

dodatkach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 120, poz. 787 ze zm. –

dalej "u.naj.lok."), dokonaną w toku postępowania apelacyjnego ustawą z dnia 15

grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach

mieszkaniowych (Dz.U. Nr 122, poz. 1317), polegającą na zmianie art. 36 i dodaniu

art. 36a. (...)

Na podstawie art. 36 ust. 1 u.naj.lok. w dawnym brzmieniu, mówiącym o

„uprawnieniu najemcy”, lokal socjalny mógł być przyznany, według wykładni tego

przepisu przyjętej w orzecznictwie, tylko temu pozwanemu, eksmitowanemu z

zajmowanego lokalu, który był uprzednio jego najemcą. Natomiast art. 36 ust. 1

u.naj.lok. w nowym brzmieniu, mówiący ogólnie o osobach, których nakaz

opróżnienia dotyczy, może, zdaniem Sądu Okręgowego, sugerować, że

rozstrzygnięcie w przedmiocie przydziału jest aktualne w każdym przypadku

eksmisji, także więc eksmisji osób, którym do zajmowanego lokalu nigdy nie

przysługiwał tytuł prawny. Jednakże umiejscowienie tego przepisu w rozdziale

zatytułowanym „Ustanie stosunku najmu” oraz względy celowościowe przemawiają

przeciwko takiej jego interpretacji. Ta druga ewentualność jest Sądowi

Okręgowemu zdecydowanie bliższa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ostatecznie ukształtował się pogląd, zgodnie

z którym użyty w art. 36 ust. 1 u.naj.lok. w dawnym brzmieniu zwrot mówiący o

„najemcy” był skrótem myślowym. W istocie oznaczał on byłego najemcę lokalu

(uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 1996 r., III CZP 51/96, OSNC 1996 nr

9, poz. 120 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 1997 r., III CZP

16/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 105). Oczywiście, chodziło tu o byłego najemcę

lokalu, który był stroną stosunku najmu podlegającego ustawie z dnia 2 lipca 1994 r.

o najmie lokali mieszkalnych dodatkach mieszkaniowych. W uzasadnieniu uchwały

z dnia 19 września 2000 r., III CZP 30/00 (OSNC 2001, nr 2, poz. 24) Sąd

Najwyższy ponadto opowiedział się za możliwością stosowania art. 36 ust. 1

u.naj.lok. w dawnym brzmieniu do tych osób, które wprawdzie w dniu wejścia w

życie ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach

mieszkaniowych zajmowały lokal bez tytułu prawnego, ale wcześniej, pod rządem

ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. – Prawo lokalowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1987 r. Nr

30, poz. 165 ze zm.), były jego najemcami.

Orzecznictwo odrzuciło również wyrażane w piśmiennictwie zapatrywanie, że art.

36 ust. 1 u.naj.lok. w dawnym brzmieniu zakładał konieczność zamieszczenia w

sentencji wyroku eksmisyjnego rozstrzygnięcia w przedmiocie uprawnienia byłego

najemcy do lokalu socjalnego nie tylko pozytywnego, ale i negatywnego (uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 1995 r., III CZP 23/95, OSNC 1995, nr 7-8,

poz. 105, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 1996 r., III CZP 51/96, OSNC

1996, nr 9, poz. 120, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 1997 r.,

I CZ 26/96, OSNC 1997, nr 8, poz. 106). Według zaś wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 18 lutego 1997 r., K 16/96 (OTK Zbiór Urzędowy 1997, nr 1,

poz. 5) w zgodzie z zasadami konstytucyjnymi pozostawała tylko taka wykładnia art.

36 ust. 1 u.naj.lok. w dawnym brzmieniu, według której orzeczenie o uprawnieniu do

lokalu socjalnego było uzależnione nie tylko od przesłanek wymienionych w tym

przepisie, ale i od niedostatku, czyli od okoliczności wymienionej w art. 28 ust. 1

u.naj.lok. Z kolei w myśl uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

19 maja 2000 r., III CZP 3/00 (OSNC 2000, nr 11, poz. 196), wykazanie przesłanek

warunkujących orzeczenie o uprawnieniu do lokalu socjalnego należało do

pozwanego. Sąd powinien z urzędu podjąć inicjatywę dowodową tylko w sytuacjach

szczególnych, objętych zakresem zdania drugiego art. 232 k.p.c.

W związku z tym, że art. 36 ust. 1 u.naj.lok. w dawnym brzmieniu jako przesłankę

uprawnienia do lokalu socjalnego wymieniał również sytuację rodzinną byłego

najemcy, o orzeczeniu na jego rzecz uprawnienia do lokalu socjalnego mogły więc

zadecydować okoliczności dotyczące członków zamieszkałej z nim rodziny.

Członkowie jego rodziny nie byli jednak pozywani w sprawie o eksmisję. W

stosunku do nich w sentencji wyroku uwzględniającego powództwo posługiwano się

stosowaną zwyczajowo formułą, przewidującą opróżnienie lokalu przez pozwanego

„wraz z osobami prawa jego reprezentującymi”. Orzeczenie o uprawnieniu do lokalu

socjalnego, które zgodnie z art. 36 ust. 1 u.naj. lok. mogło być zamieszczone tylko

w sentencji wyroku nakazującego opróżnienie lokalu, choć miało charakter

deklaratoryjny, było uważane za wyłączny dowód wspomnianego uprawnienia

(uchwała z dnia 19 września 2000 r., III CZP 30/00 oraz uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2001 r., III CZP 8/01, OSNC 2001, nr 10, poz. 146).

Powszechnie uznawano, że osobie uprawnionej do lokalu socjalnego przysługiwało,

zgodnie z art. 36 u.naj.lok. w dawnym brzmieniu, roszczenie wobec gminy o

zawarcie umowy najmu takiego lokalu. Ponadto przyjmowano, że przysługiwanie

takiego uprawnienia wyklucza wykonanie wyroku eksmisyjnego przed

dostarczeniem lokalu socjalnego (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 7 lutego 1997 r., III CZP 120/96, OSNC 1997, nr 6-7, poz. 69).

To, co wyżej powiedziano o zakresie zastosowania art. 36 ust. 1 u.naj.lok. w

dawnym brzmieniu, nie wyczerpuje jednak jeszcze całości problemu. W

piśmiennictwie zauważono, że zacieśnienie zawartych w ustawie z dnia 2 lipca

1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych przepisów o

eksmisji tylko do lokali będących przedmiotem najmu nie miało racjonalnego

uzasadnienia. W związku z tym wysunięto postulat stosowania art. 36 w dawnym

brzmieniu i art. 37 u.naj.lok. w drodze analogii również do innych lokali. Kwestia ta

była także przedmiotem wystąpienia Rzecznika Praw Obywatelskich do Ministra

Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa i do Ministra Sprawiedliwości (RPO-INF

1996, nr 3, s. 15 i nast.) z dnia 6 marca 1996 r. Wspomniane głosy zaowocowały

wprowadzeniem z dniem 24 października 1997 r. do Prawa spółdzielczego przez

art. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy o najmie lokali

mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych oraz o zmianie ustawy – Prawo

spółdzielcze, Dz.U. Nr 111, poz. 723), nowego przepisu, a mianowicie art. 210 § 3,

zapewniającego członkowi spółdzielni oraz zamieszkałym z nim osobom po

wygaśnięciu spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego ochronę analogiczną do

przewidzianej w art. 36 u.naj.lok. w dawnym brzmieniu.

Funkcjonowanie przedstawionej regulacji, dotyczącej orzekania przez sąd w

wyroku eksmisyjnym o uprawnieniu do lokalu socjalnego, wywoływało wiele napięć,

w szczególności regulacji tej zarzucano niezgodność z zasadami konstytucyjnymi.

Twierdzono, że art. 36 ust. 1 u.naj.lok. w dawnym brzmieniu nie stwarzał

dostatecznych gwarancji realizacji prawa rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji

materialnej i społecznej, o której mowa w art. 71 ust. 1 Konstytucji. Uznawano

przewidziane w tym przepisie obowiązki uwzględniania przez państwo w swej

polityce społecznej i gospodarczej dobra rodziny oraz udzielania szczególnej

pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej,

zwłaszcza wielodzietnym i niepełnym, za nie realizowane w wypadkach eksmisji

orzekanej w razie niemożliwości wywiązania się przez te rodziny z obowiązku

zapłaty czynszu i innych należności za zajmowane lokale. Podnoszono także, że

usuwanie z lokalu osób, które bez swej winy nie są w stanie zaspokoić swoich

potrzeb mieszkaniowych oraz opłacać należności za aktualnie zajmowane

mieszkanie, narusza art. 30 Konstytucji, gwarantujący nienaruszalność godności

człowieka (zob. uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 kwietnia

2001 r., K. 11/00, OTK Zbiór Urzędowy 2001, nr 3, poz. 54).

Odpowiedzią na te głosy była nowelizacja ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie

lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych, która legła u podstaw

rozpatrywanego zagadnienia prawnego.

Uzasadniające tę nowelizację poglądy nie zmierzały do rozszerzenia ochrony

związanej z orzekaniem o uprawnieniu do lokalu socjalnego na osoby nie mające

uprzednio tytułu prawnego do zajmowanego lokalu, lecz tylko do pogłębienia

ochrony osób, które uprzednio taki tytuł do zajmowanego lokalu miały, przez –

ujmując rzecz najogólniej – rozbudowanie przepisów określających

materialnoprawne przesłanki otrzymania przez te osoby lokalu socjalnego oraz

wzmocnienie proceduralnych gwarancji realizacji przysługującego im uprawnienia

do lokalu socjalnego.

Nie ma też innych argumentów przemawiających za tym, aby zakresem hipotezy

znowelizowanego art. 36 ust. 1 u.naj.lok., stanowiącego, że sąd w wyroku

nakazującym opróżnienie lokalu orzeka o uprawnieniu do otrzymania lokalu

socjalnego lub o braku takiego uprawnienia „osób, których nakaz dotyczy”,

obejmować osoby nie mające uprzednio uprawnienia do zajmowanego lokalu.

Zarówno wcześniej obowiązująca regulacja dotycząca orzekania o uprawnieniu do

lokalu socjalnego, jak i regulacja wprowadzona nowelą z dnia 15 grudnia 2000 r.,

została zamieszczona – jak trafnie zauważył Sąd Okręgowy – w rozdziale

zatytułowanym „Ustanie stosunku najmu”. W rezultacie, wywodzony z brzmienia

dawnego art. 36 ust. 1 u.naj.lok. wniosek, że o uprawnieniu do lokalu socjalnego na

podstawie tego przepisu można było orzec tylko na rzecz byłego najemcy

zajmowanego lokalu, miał uzasadnienie także w lokacie tego przepisu, jego ścisłym

powiązaniu z przepisami wymienionego rozdziału, regulującymi ustanie stosunku

najmu podlegającego ustawie.

Przewidziane tymi przepisami zdarzenia powodujące ustanie stosunku najmu

można ująć w trzy grupy: pierwszą – obejmującą wypowiedzenie najmu przez

wynajmującego z przyczyn określonych w art. 32 u.naj.lok. oraz rozwiązanie najmu

przez sąd na podstawie art. 33 ust. 1 u.naj.lok. wskutek powództwa

wynajmującego, drugą – obejmującą rozwiązanie najmu przez sąd na podstawie

art. 33 ust. 2 u.naj.lok. wskutek powództwa najemcy lub właściciela innego lokalu w

tym samym budynku albo osoby mającej do innego lokalu w tym samym budynku

spółdzielcze prawo do mieszkania, oraz trzecią – uwzględnioną w art. 33 ust. 3

u.naj.lok., zgodnie z którym współnajemca może wytoczyć powództwo o nakazanie

przez sąd eksmisji małżonka, rozwiedzionego małżonka lub innego współnajemcy

tego samego lokalu, jeżeli swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia

on wspólne zamieszkiwanie. Już więc sam kontekst umiejscowienia przepisu

dotyczącego orzekania w wyroku eksmisyjnym o uprawnieniu do lokalu socjalnego

nakazywał przyjąć, że przepis ten znajdował zastosowanie w zasadzie tylko w

wypadkach eksmisji będącej następstwem ustania stosunku najmu wskutek

któregoś ze zdarzeń objętych jedną z trzech wymienionych wyżej grup.

Nie inaczej co do zasady jest w stanie prawnym wynikającym z nowelizacji

dokonanej ustawą z dnia 15 grudnia 2000 r.

Rozpatrując zdarzenia należące do pierwszej i drugiej z wymienionych wyżej

grup, należy pamiętać, że wywierają one skutek nie tylko wobec stron stosunku

najmu, ale i osób zamieszkałych wspólnie z najemcą, mających do zajmowania

lokalu prawo zależne od prawa najemcy, tj. wynikające ze stosunku prawnego, jaki

łączy te osoby z najemcą – na ogół rodzinnoprawnego (zob. uchwałę składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 1970 r., mającą moc zasady

prawnej, III CZP 61/69, OSNC 1971, nr 7-8, poz. 118). Wraz z ustaniem najmu

przestaje istnieć również to prawo zależne. Także więc osoby zajmujące lokal na

podstawie tego prawa powinny go po ustaniu najmu opuścić.

Przed nowelą z dnia 15 grudnia 2000 r. w sprawach eksmisyjnych, będących

następstwem zdarzenia należącego do pierwszej lub drugiej z wspomnianych grup,

nie pozywano osób wspólnie zamieszkałych z najemcą. Była to oczywista

konsekwencja tego, że osoby te nie są stronami stosunku najmu (zob. powoływaną

już uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 1970 r.,

III CZP 61/69). Również jednak okoliczności dotyczące tych osób mogły rzutować

na uprawnienie do lokalu socjalnego, ale ponieważ osoby te nie występowały w

charakterze pozwanych, o uprawnieniu do lokalu socjalnego z przyczyn

dotyczących tych osób orzekano na rzecz samego byłego najemcy.

Nowela z dnia 15 grudnia 2000 r. wprowadziła natomiast nakaz orzekania w

przedmiocie uprawnienia do lokalu socjalnego nie tylko wobec byłego najemcy,

który utracił swój status wskutek zdarzenia należącego do jednej trzech

wskazanych wyżej grup, ale i wobec osób wspólnie z nim zamieszkałych, mających

uprzednio zależne prawo do zajmowania lokalu. W szczególności osobą, co do

której istnieje, zgodnie z art. 36 ust. 4 u.naj.lok., bezwzględny obowiązek

orzeczenia o uprawnieniu do lokalu socjalnego, może być zarówno były najemca,

jak i osoba wspólnie z nim zamieszkała, która utraciła prawo zależne do

zajmowania podlegającego opróżnieniu lokalu. Dotyczy to również podnajemców,

gdy podnajem uległ rozwiązaniu z chwilą zakończenia stosunku najmu (art. 668 § 2

k.c.), przy czym kwestia jest aktualna oczywiście tylko o tyle, o ile uprzednio w

ogóle doszło do skutecznego zawarcia umowy podnajmu, zwłaszcza w świetle

wymagań art. 14 u.naj.lok.

Uwzględniając cel orzeczenia o uprawnieniu do lokalu socjalnego, należy

przyjąć, że przewidziany w znowelizowanym art. 36 ust. 1 u.naj.lok. obowiązek

orzeczenia przez sąd o uprawnieniu do lokalu socjalnego lub o braku takiego

uprawnienia odnosi się tylko do tych osób spośród mających uprzednio prawa

zależne do zajmowanego lokalu, które stale w nim zamieszkiwały w chwili utraty

swego prawa. Stałe zamieszkiwanie powinno być tu rozumiane tak samo, jak na tle

art. 8 u.naj.lok. Konsekwencją wprowadzenia nakazu orzekania w przedmiocie

uprawnienia do lokalu socjalnego nie tylko wobec byłego najemcy, który utracił swój

status, ale i wobec osób wspólnie z nim zamieszkałych, mających uprzednio

zależne prawo do zajmowania lokalu, jest przewidziana w. art. 36a u.naj.lok.

regulacja dotycząca wzywania przez sąd do udziału w sprawie w charakterze

pozwanych osób, które nie zostały dotąd pozwane, a które w razie uwzględnienia

powództwa mogą być zobowiązane do opróżnienia lokalu, wobec czego także w

stosunku do nich powinno nastąpić orzeczenie o uprawnieniu do lokalu socjalnego

lub o braku takiego uprawnienia.

Bronione stanowisko, wykluczające możliwość orzekania na podstawie

znowelizowanego art. 36 u.naj.lok. w przedmiocie uprawnienia do lokalu socjalnego

wobec osób, którym nie przysługiwał do zajmowania lokalu podlegającego

opróżnieniu wskazany wyżej tytuł prawny, harmonizuje z zapatrywaniem Trybunału

Konstytucyjnego wyrażonym w postanowieniu z dnia 4 kwietnia 2001 r., S. 2/01

(OTK Zbiór Urzędowy 2001, nr 3, poz. 58). Postanowieniem tym, pozostającym w

ścisłym związku z wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2001, K. 11/00, Trybunał

Konstytucyjny przedstawił „Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej konieczność

rozszerzenia ochrony przewidzianej w art. 36 (w nowym brzmieniu) i art. 37 ustawy

z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali i dodatkach mieszkaniowych (....) w takim

kierunku, aby funkcja ochronna wynikająca z tych przepisów odnosiła się także do

lokatorów, przeciwko którym wszczęto postępowanie sądowe lub egzekucyjne w

przedmiocie opróżnienia lokali objętych na podstawie tytułu prawnego, nie

podlegającego regulacji ustawy o najmie lokali i dodatkach mieszkaniowych”.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.