I PKN 521/00

Wyrok z dnia 4 lipca 2001 r.

I PKN 521/00

Odmowa przyjęcia przez pracownika wypowiedzenia zmieniającego, do-

tyczącego wyłącznie obniżenia wynagrodzenia w zasadzie nie stanowi współ-

przyczyny rozwiązania z nim umowy o pracę (art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28

grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie nie-

których ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.).

Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie: SN Jadwiga

Skibińska-Adamowicz, SA Kazimierz Josiak (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 4 lipca 2001 r. sprawy z powództwa

Grzegorza D. przeciwko Międzynarodowej Spedycji „M.” Sp. z o.o. w G. o sprosto-

wanie świadectwa pracy i odprawę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okrę-

gowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia 4 kwietnia 2000

r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił apelację strony poz-

wanej od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Gdyni z dnia 29 grudnia 1999 r.

[...],

zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 750 zł (siedemset pięć-

dziesiąt) zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Gdyni wyrokiem z dnia 29 grudnia 1999 r. zasą-

dził od spółki z ograniczoną odpowiedzialnością o nazwie „M.” Międzynarodowa

Spedycja z siedzibą w G. na rzecz powoda Grzegorza D. 6.602,97 zł z ustawowymi

odsetkami od 1 lutego 1999 r., umorzył postępowanie w części dotyczącej żądania

sprostowania świadectwa pracy, a dalej idące powództwo oddalił. Orzeczenie swoje

Sąd pierwszej instancji uzasadnił następująco.

2

Powód pracował u strony pozwanej na stanowisku spedytora w okresie od 1

grudnia 1994 r. do 31 stycznia 1999 r. Zajmował się organizacją transportu towarów

do Rosji i na Białoruś. Kryzys w Rosji spowodował w roku 1998 zmniejszenie zamó-

wień i nieterminowe płatności za usługi spedycyjne i transportowe świadczone przez

pozwaną Spółkę. Władze Spółki zdecydowały się we wrześniu na wprowadzenie

programu oszczędnościowego. Obniżono wynagrodzenia członków rady nadzorczej

o 50 %, a zarządu o 15 %. W stosunku do pozostałych pracowników ograniczono

wydatki na przejazdy służbowe i telefony komórkowe oraz wstrzymano wypłaty pre-

mii uznaniowych. Dwóch spedytorów zwolniono z pracy za wypowiedzeniem, pozo-

stałym wręczono wypowiedzenia zmieniające dotychczasowe warunki płacy przez

obniżenie wynagrodzenia o 15%. Powód otrzymał wypowiedzenie zmieniające 30

października 1998 r. Przed upływem połowy okresu wypowiedzenia złożył oświad-

czenie o odmowie przyjęcia nowych warunków płacy, wskutek czego umowa o pracę

uległa rozwiązaniu z upływem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia - 31 stycznia

1999 r. W okresie od początku października 1998 r. do końca stycznia 1999 r. stan

zatrudnienia w Spółce uległ zmniejszeniu z 64 do 51 osób. W drodze wypowiedzenia

umowy o pracę dokonanego przez pracodawcę zwolnione zostały trzy osoby. Wsku-

tek odmowy przyjęcia nowych warunków płacy rozwiązały się umowy trzech pracow-

ników łącznie z powodem. Za porozumieniem stron odeszły ze Spółki trzy osoby. W

stosunku do innych osób umowy o pracę uległy rozwiązaniu z upływem okresu, na

które były zawarte, lub wskutek wypowiedzeń pracowników. Pracownicy, którzy po-

zostali w Spółce, przyjęli zmienione warunki płacy. Zgodzili się też na korzystanie z

urlopów bezpłatnych przez tydzień w każdym miesiącu od listopada 1998 r. do końca

stycznia 1999 r. Ponieważ sytuacja ekonomiczna Spółki poprawiła się już w styczniu

1999 r., pracownikom przywrócono wynagrodzenia w poprzedniej wysokości.

Powód po odmowie przyjęcia nowych warunków płacy poszukiwał zatrudnie-

nia w innej firmie spedycyjnej. Od 1 lutego 1999 r. podjął pracę w spółce z ograni-

czoną odpowiedzialnością o nazwie „A.T.-E” z K., która otworzyła swoje przedsię-

biorstwo w G. Powód otrzymał w nowej spółce wynagrodzenie w kwocie 3.700 zł,

wyższe o kilkaset złotych od tego, jakie miał u strony pozwanej (3.021 zł). Powód

posiada ponad 20-letni staż pracy. W świetle powyższych okoliczności faktycznych

Sąd pierwszej instancji uznał, że rozwiązanie stosunku pracy między stronami nastą-

piło w związku ze zmianami organizacyjnym dotyczącymi zakładu pracy. W ocenie

Sądu nie zostały spełnione przesłanki do uznania, że stosunek pracy powoda uległ

3

rozwiązaniu w ramach zwolnień grupowych dokonywanych przez pracodawcę, skoro

liczba pracowników, którym wypowiedziano umowy, nie odpowiadała co najmniej

10% ogółu zatrudnionych w spółce w okresie trzech miesięcy od rozpoczęcia zmian

w stanie zatrudnienia. Cytując tezy z orzecznictwa Sądu Najwyższego, Sąd Rejono-

wy wskazał, że okres trzech miesięcy decydujący dla ustalenia, czy pracodawca do-

konuje zwolnień grupowych, liczy się od daty pierwszego wypowiedzenia dokonane-

go z powodów wymienionych w art. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczegól-

nych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczą-

cych zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze

zm.). Z drugiej strony Sąd nie podzielił zarzutów pracodawcy, że zamiarem jego w

ogóle nie było zmniejszenie zatrudnienia w Spółce. Wprawdzie stanowiska spedyto-

rów powierzone zostały innym pracownikom, nie były to jednak osoby przyjęte z ze-

wnątrz, lecz zatrudnione wcześniej w Spółce. Oceniając motywy, jakimi kierował się

powód przy odmowie przyjęcia obniżonych warunków wynagrodzenia, Sąd Rejonowy

uznał, że z punktu widzenia powoda były one słuszne. Powód bowiem nie musiał się

godzić na zmniejszenie wynagrodzenia o 15%, mimo zapewnień pracodawcy, że jak

tylko sytuacja finansowa Spółki poprawi się, wynagrodzenie zostanie przywrócone do

poprzedniego poziomu. Powód, kierując się prawidłową oceną swoich interesów,

zdecydował się odejść z pracy w Spółce i poszukać sobie lepiej płatnej pracy. Nie

zmienia to faktu, że umowa o pracę między stronami uległa rozwiązaniu z przyczyn

ekonomicznych i organizacyjnych dotyczących zakładu pracy. Dlatego żądanie po-

woda zasądzenia na jego rzecz odprawy przewidzianej w art. 8 ustawy z dnia 28

grudnia 1989 r. w wysokości dwumiesięcznego wynagrodzenia za pracę Sąd uznał

za uzasadnione. Natomiast oddalił żądanie o waloryzację świadczenia należnego

powodowi w formie odprawy, przyjmując, że między datą wymagalności świadczenia,

a chwilą zamknięcia rozprawy nie nastąpiła istotna zmiana siły nabywczej pieniądza,

przemawiająca za zmianą wysokości świadczenia pieniężnego. Wobec cofnięcia

przez powoda żądania o sprostowanie świadectwa przez stwierdzenie w nim, iż

umowa o pracę uległa rozwiązaniu za porozumieniem stron, w tej części Sąd Rejo-

nowy postępowanie umorzył.

Wyrok Sądu pierwszej instancji zaskarżyła strona pozwana, wnosząc o jego

zmianę i oddalenie powództwa. Apelacja opierała się na zarzutach naruszenia art.

233 § 1 KPC przez dowolną ocenę zebranego w sprawie materiału oraz sprzeczność

ustaleń Sądu z wynikami postępowania dowodowego w określeniu motywów odmo-

4

wy przyjęcia przez powoda nowych warunków płacy. Zarzut naruszenia prawa mate-

rialnego strona pozwana łączyła z błędnym, jej zdaniem, zastosowaniem art. 105 KP

przez przyjęcie, że pracownikowi służy prawo do nagrody pieniężnej. Według skar-

żącej Sąd pierwszej instancji niesłusznie stwierdził, że premia uznaniowa i ekwiwa-

lent za korzystanie z własnego samochodu do celów służbowych stanowiły stałe

elementy wynagrodzenia za pracę i że ich utrata mogła decydować o uzasadnionej

odmowie przyjęcia nowych warunków płacy.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku uznał ape-

lację za uzasadnioną. Wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2000 r. zmienił wyrok Sądu Rejo-

nowego w części uwzględniającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu w ten

sposób, że powództwo w całości oddalił, zasądzając od powoda na rzecz strony po-

zwanej 1.125 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Sąd Okręgowy podzielił pogląd

skarżącej, iż Sąd pierwszej instancji naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów z

art. 233 § 1 KPC. Zdaniem Sądu decydujące znaczenie w sprawie miała ocena mo-

tywów, którymi kierował się powód odmawiając przyjęcia nowych warunków płacy.

Winna być ona oparta na kryteriach obiektywnych. Zgodnie bowiem z ustalonym po-

glądem orzecznictwa, prawo do odprawy pracownika, którego stosunek pracy ustał w

następstwie nieprzyjęcia nowych warunków pracy i płacy zależy od tego, czy odmo-

wa jego była usprawiedliwiona. W przeciwnym razie decyzja pracownika byłaby

„współprzyczyną” rozwiązania umowy o pracę, świadczącą, że przesłanki wymienio-

ne w art. 1 ustawy nie stały się wyłącznym powodem zwolnienia pracownika z pracy,

tak jak tego wymaga art. 10 ustawy. W rezultacie pracownikowi temu nie służy prawo

do odprawy przewidzianej art. 8 ustawy. Sąd Okręgowy uznał, że powód nie miał

podstaw do odmowy przyjęcia nowych warunków płacy. Mógł przecież pracować na

tym samym stanowisku za wynagrodzeniem tylko przejściowo ograniczonym o 15%.

Wypowiedzenia zmieniające dokonane zostały w ten sam sposób pozostałym pra-

cownikom spółki, a członkom rady nadzorczej ograniczono dochody aż o 50%. Pra-

wie wszyscy pracownicy pogodzili się z koniecznością obniżenia wynagrodzeń, ko-

rzystania z urlopów bezpłatnych dla ratowania swoich miejsc pracy i przywrócenia

normalnego funkcjonowania zakładu pracy. W ocenie Sądu tak samo winien postąpić

powód. Jego wynagrodzenie nawet zmniejszone przewyższało średnią płacę w go-

spodarce. Żona powoda na przełomie lat 1998-1999 otrzymywała wynagrodzenie w

kwocie ponad 1.100 zł. Dochody małżonków wystarczały więc na zaspokojenie bie-

żących potrzeb pięcioosobowej rodziny. Z tych względów Sąd Okręgowy przyjął, że

5

umowa o pracę między stronami uległa rozwiązaniu z przyczyn leżących po stronie

pracodawcy i pracownika. Za nieuzasadnione Sąd uznał zarzuty naruszenia art. 105

KP i sprzeczności ustaleń Sądu z materiałem dowodowym sprawy w części dotyczą-

cej stwierdzenia, że powód przy podjęciu decyzji o odmowie przyjęcia nowych wa-

runków płacy brał też pod uwagę utratę premii uznaniowej i ryczałtu za korzystanie z

własnego samochodu osobowego dla celów służbowych. Mimo to uwzględnił apela-

cję i oddalił powództwo o odprawę w całości.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżony został kasacją w imieniu powoda. Kasa-

cja opiera się na podstawie naruszenia prawa materialnego. Skarżący zarzucił

błędną wykładnię art. 8 w związku z art. 10 ust. 1 i art. 1 ustawy z dnia 28 grudnia

1989 r. oraz niewłaściwe zastosowanie art. 42 § 1, 2 i 3 KP przez uznanie, że odmo-

wa przyjęcia zaproponowanych warunków płacy nie powoduje skutków związanych z

rozwiązaniem umowy o pracę przez pracodawcę. Wskazując na powyższe zarzuty

skarżący wnosił o zmianę wyroku Sądu Okręgowego przez oddalenie apelacji strony

pozwanej od wyroku Sądu pierwszej instancji oraz o zasądzenie kosztów procesu

według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktyczne ustalone przez Sądy

obu instancji nie są w kasacji kwestionowane. Z ustaleń tych wynika, że w drugiej

połowie roku 1998 nastąpiło znaczne pogorszenie sytuacji finansowej pozwanej

Spółki związane z nieterminową realizacją należności za wykonane usługi transpor-

towe i spedycyjne przez kontrahentów z Rosji i Białorusi oraz poważnym ogranicze-

niem zamówień. Dla obniżenia kosztów działalności i odzyskania płynności finanso-

wej Spółka zdecydowała się na wprowadzenie programu naprawczego. Polegał on

przede wszystkim na zmniejszeniu zatrudnienia z 64 osób we wrześniu 1998 r. do 46

pracowników w lutym 1999 r. Cel ten Spółka osiągnęła przez nieprzedłużanie umów

z pracownikami zatrudnionymi na podstawie umów na czas określony i wypowiedze-

nie umów kilku pracownikom. Dla ograniczenia ilości zwolnień pracowników z przy-

czyn dotyczących pracodawcy i uniknięcia konieczności wypłaty odpraw zwolnionym

pracownikom, władze Spółki postanowiły zmniejszyć wydatki na wynagrodzenia

przez wstrzymanie wypłat premii uznaniowych, ryczałtów za korzystanie z własnego

samochodu dla celów służbowych oraz obniżenie wynagrodzeń zasadniczych pra-

6

cowników o 15% w drodze indywidualnych wypowiedzeń wyłącznie dotyczących wa-

runków płacy.

W świetle powyższych okoliczności decyzję powoda o odmowie przyjęcia no-

wych warunków płacy ocenić należy, zdaniem Sądu Najwyższego, jako racjonalną i

usprawiedliwioną. Trzeba mieć na uwadze stan istniejący w dacie, gdy powód złożył

oświadczenie o odmowie przyjęcia zmienionych warunków płacy, czyli w dniu 11

grudnia 1998 r. Proces zmniejszenia zatrudnienia był wówczas kontynuowany. W

grudniu odeszło z pracy sześć kolejnych osób. Pozostałym znacznie obniżono wyna-

grodzenie nie tylko przez wypowiedzenia zmieniające w części dotyczącej płacy za-

sadniczej, lecz także przez kierowanie ich na przymusowe urlopy bezpłatne, niepła-

cenie premii uznaniowej i ryczałtów za korzystanie z samochodów prywatnych dla

celów służbowych. Powód z racji zajmowanego stanowiska nie miał wglądu do do-

kumentów księgowych Spółki, nie potrafił więc ocenić, czy zapewnienia o szybkim

przywróceniu wynagrodzeń zasadniczych do poprzedniego poziomu są realne. Sąd

Okręgowy oceniał postępowanie powoda z perspektywy zmian, jakie nastąpiły w

Spółce w roku 1999. Jak należy sądzić, były one głównie rezultatem ograniczenia

zatrudnienia w spółce prawie o 1/3 (z 64 osób we wrześniu 1998 r. do 46 w lutym

1999 r.). Powód prawidłowo przy podejmowaniu decyzji kierował się zamiarem za-

pewnienia sobie stałej pracy z wynagrodzeniem adekwatnym do jej wartości. Z re-

guły nieprzyjęcie przez pracownika wypowiedzenia zmieniającego, dotyczącego wy-

łącznie obniżenia wynagrodzenia, nie stanowi współprzyczyny rozwiązania z nim

umowy o pracę z powodów wymienionych w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia

1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw. Ocena Sądu

Okręgowego, że powód zachował się nielojalnie wobec pracodawcy i pozostałych

pracowników Spółki, nie była zgodna z zebranym w sprawie materiałem dowodo-

wym. Dlatego Sąd Najwyższy uznał, że wskazana w kasacji podstawa naruszenia

prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 8 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 1

ustawy i niewłaściwe zastosowanie art. 42 § 3 KP jest usprawiedliwiona.

W związku z tym na podstawie art. 39315

KPC zmienił zaskarżony wyrok w ten

sposób, że oddalił apelację strony pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu

Pracy w Gdyni z dnia 29 grudnia 1999 r. O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd

Najwyższy orzekł na podstawie art. 98 KPC.

========================================