II UKN 532/00

Wyrok z dnia 17 lipca 2001 r.

II UKN 532/00

Prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emery-

tury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U.

Nr 28, poz. 149 ze zm.) nie przysługuje rolnikom.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie: SN Maria Tyszel, SA

Bogumiła Blok (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 2001 r. sprawy z wniosku An-

drzeja M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o prawo

do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem, na skutek kasacji wnio-

skodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 1 czerwca 2000 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach wyrokiem

z dnia 6 marca 2000 r. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału

w S. z dnia 14 lipca 1999 r. w ten sposób, że przyznał wnioskodawcy Andrzejowi M.

prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej

opieki, począwszy od dnia 1 grudnia 1998 r.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia. Wnioskodawca jest

ojcem Łukasza M., niezdolnego do samodzielnej egzystencji z powodu upośledzenia

centralnego układu nerwowego (niedorozwoju umysłowego w stopniu znacznym).

Wnioskodawca z mocy wyroku Sądu Rejonowego w Mińsku Mazowieckim z dnia 25

kwietnia 1991 r. rozwiązującego jego małżeństwo z Lucyną M., sprawuje władzę ro-

dzicielską nad synem. Andrzej M. był zatrudniony w Fabryce Samochodów Osobo-

wych w W. od 4 lutego 1969 r. do 31 maja 1975 r. w Fabryce Samochodów Małolitra-

żowych w B.-B. od dnia 18 lipca 1975 r. do 30 kwietnia 1980 r. oraz od 17 listopada

2

1980 r. do 11 marca 1983 r. w Elektrociepłowni S. w W. Ponadto w okresie od 20

maja 1965 r. do 25 lutego 1981 r. wnioskodawca pracował w gospodarstwie rolnym

swoich rodziców, a od 25 lutego 1981 r. prowadzi własne gospodarstwo rolne i od 1

stycznia 1983 r. podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Wnioskodawca w dniu 21 grudnia 1998 r. złożył w Oddziale Regionalnym

KRUS w S. wniosek o przyznanie mu „renty” z tytułu opieki nad dzieckiem niezdol-

nym do samodzielnej egzystencji; do organu rentowego o przyznanie z tytułu tejże

opieki emerytury zwrócił się w dniu 8 stycznia 1999 r.

Opierając się na tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że

wnioskodawca spełnia warunki do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury na

podstawie § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w spra-

wie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi

wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149), legitymuje się bowiem ponad 25-

letnim okresem zatrudnienia i pracy w gospodarstwie rolnym i jest jedyną osobą mo-

gącą sprawować opiekę nad synem Łukaszem, gdyż matka dziecka została pozba-

wiona władzy rodzicielskiej. Wnioskodawca złożył także przed dniem 1 stycznia 1999

r. wniosek o wcześniejszą emeryturę, bowiem - zgodnie z § 9 ust. 2 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia eme-

rytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.) - za

datę złożenia wniosku uważa się również datę złożenia wniosku w innych organach

niż określone w § 2 (a więc w ZUS), jeżeli do właściwości tych organów należą

sprawy świadczeń emerytalno-rentowych.

Rozpatrując apelację pozwanego organu rentowego od powyższego wyroku

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z dnia 1

czerwca 2000 r. zmienił zaskarżone orzeczenie i oddalił odwołanie Andrzeja M. Sąd

stwierdził, że warunkiem przyznania wcześniejszej emerytuty matce lub innej osobie

opiekującej się dzieckiem wymagającym stałej opieki jest niemożność podjęcia lub

kontynuowania zatrudnienia, istotą przepisu § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 15 maja 1989 r., powołanego przez Sąd Okręgowy, jest bowiem zapewnienie

środków matce lub ojcu, którzy, nie mogą wykonywać pracy zawodowej z uwagi na

konieczność sprawowania osobistej opieki nad chorym dzieckiem.

W niniejszej sprawie - według Sądu - jest poza sporem, że wnioskodawca za-

przestał wykonywania pracy zawodowej z dniem 11 marca 1983 r., a więc dwa lata

od urodzenia dziecka, by zająć się prowadzeniem gospodarstwa rolnego o pow. 6,50

3

ha, które prowadzi do chwili obecnej. Tak więc zaprzestanie przez wnioskodawcę

zatrudnienia nie ma związku ze stanem zdrowia dziecka, dlatego w tych okoliczno-

ściach brak jest podstaw do przyznania mu prawa do wcześniejszej emerytury na

podstawie powołanego rozporządzenia.

W kasacji wniesionej od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił narusze-

nie: prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepi-

su § 1 ust. 1 w związku z § 2 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja

1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących

się dziećmi wymagającymi stałej opieki przez przyjęcie, że w stosunku do wniosko-

dawcy nie zachodzą przesłanki do przyznania mu wcześniejszej emerytury z tytułu

niemożności kontynuowania zatrudnienia z powodu stanu zdrowia swojego dziecka,

zarzucił też naruszenie przepisów postępowania: art. 233 § 1 KPC w związku z art.

382 KPC i art. 391 KPC, polegające na przekroczeniu przez Sąd Apelacyjny granic

swobody sędziowskiego osądu, dowolnej ocenie przyczyn rozwiązania przez wnio-

skodawcę stosunku pracy i braku wszechstronnego rozważenia materiału dowo-

dowego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, art. 328 § 2 KPC w związku z art.

391 KPC, polegające na niewskazaniu przez Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego wy-

roku na jakich dowodach oparte zostały ustalenia odmienne od ustaleń Sądu Okrę-

gowego.

Uzasadniając kasację wnioskodawca podkreślił, że Sąd Apelacyjny nie prze-

prowadził żadnej pogłębionej analizy rozporządzenia powołanego w petitum kasacji,

a nadto, mimo iż rozstrzygnięcie sporu zależało od ustalenia przyczyny uniemożli-

wiającej mu kontynuowanie zatrudnienia, przy braku przeszkód do prowadzenia go-

spodarstwa rolnego, Sąd tych okoliczności nie rozważał. Wnioskodawca podniósł

też, że prowadząc od 1983 r. gospodarstwo rolne i opłacając z tego tytułu składki na

ubezpieczenie społeczne, osiągnął do dnia 31 grudnia 1998 r. 25-letni okres skład-

kowy. Uważa też, że Sąd Apelacyjny dopuścił się naruszenia przepisów postępowa-

nia (art. 233 § 1 KPC w związku z art. 382 i 391 KPC) przez dokonanie odmiennych

ustaleń faktycznych mimo nieprzeprowadzenia własnego postępowania dowodowe-

go.

Sąd drugiej instancji nie wziął też pod uwagę tego, że wnioskodawca od 1965

r. do 1983 r. równocześnie pracował w gospodarstwie rolnym i pozostawał w zatrud-

nieniu, gdyby więc nie choroba syna i brak nad nim opieki ze strony matki, nadal

kontynuowałby zarówno zatrudnienie, jak i pracę w gospodarstwie rolnym. Uznanie

4

więc przez Sąd Apelacyjny, że wnioskodawca zaprzestał wykonywania pracy najem-

nej, by zająć się prowadzeniem gospodarstwa rolnego jest całkowicie dowolne.

W konkluzji wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przeka-

zanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania albo o zmianę wy-

roku i oddalenie apelacji pozwanego, gdyby Sąd Najwyższy uznał, że naruszone zo-

stały wyłącznie przepisy prawa materialnego.

Pozwany organ rentowy wniósł o oddalenie kasacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przede wszystkim podkreślić należy, że wobec niespornych okoliczności, iż

syn wnioskodawcy Łukasz, urodzony w dniu 22 kwietnia 1981 r., jest dzieckiem wy-

magającym stałej opieki w rozumieniu rozporządzenia z dnia 15 maja 1989 r., że

wnioskodawca ma powierzoną przez sąd rodzinny władzę rodzicielską nad synem i

sprawuje nad nim opiekę, a także wobec braku sporu co do okresów w jakich wnio-

skodawca pozostawał w zatrudnieniu i w jakich prowadził gospodarstwo rolne oraz

że na dzień złożenia wniosku legitymował się 25-letnim okresem składkowym, Sądy

obu instancji nie przeprowadziły żadnego postępowania dowodowego i nie były do

tego zobligowane, gdyż spór ma wyłącznie charakter prawny, a mianowicie - czy te

niesporne okoliczności świadczą o tym, że spełnione są przesłanki nabycia prawa do

wcześniejszej emerytury na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15

maja 1989 r. Wymienione rozporządzenie zostało wydane z upoważnienia art. 27

ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i

ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) i przyznaje prawo do wcześniejszej eme-

rytury tylko pracownikom, którzy nie mogli lub nie mogą kontynuować zatrudnienia z

powodu konieczności osobistej opieki nad dzieckiem, jeżeli jednocześnie mają wy-

magany okres zatrudnienia, liczony łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi

do okresu zatrudnienia, a po wejściu w życie ustawy z dnia 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent... (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) - okres składkowy i

nieskładkowy, który dla kobiet wynosi 20 lat, a dla mężczyzn - 25 lat. Uprawnienia do

wcześniejszej emerytury nie przysługują osobom nie będącym pracownikami, w tym

także rolnikom, gdyż prawa tego nie przewiduje ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 71, poz. 342

ze zm.). Fakt, że wnioskodawca w chwili złożenia wniosku był rolnikiem nie stanowił-

5

by jednak przeszkody do przyznania mu żądanego świadczenia, pod warunkiem

wszakże, że spełniałby wszystkie przesłanki określone w § 1 ust. 1 rozporządzenia,

w tym - miałby wymagany okres zatrudnienia w chwili rozwiązania stosunku pracy, a

więc w dniu 11 marca 1983 r.

Wnioskodawca (urodzony w 1950 roku) nie legitymował się w dniu rozwiąza-

nia stosunku pracy 25-letnim okresem zatrudnienia, zatem nie ma prawa do wcze-

śniejszej emerytury. Sąd Apelacyjny zmieniając wyrok Sądu pierwszej instancji nie

naruszył zatem prawa materialnego, choć kierował się innymi przesłankami i nie roz-

ważał kiedy wnioskodawca osiągnął 25-letni okres zatrudnienia. Taka ocena ozna-

cza, że nie zachodzi potrzeba zajęcia przez Sąd Najwyższy stanowiska wobec pod-

niesionego w kasacji zarzutu naruszenia przepisów postępowania. Nie ma bowiem

istotnego znaczenia z jakich przyczyn (konieczność zapewnienia synowi osobistej

opieki, czy też zajęcie się wyłącznie prowadzeniem gospodarstwa rolnego) doszło do

rozwiązania przez wnioskodawcę stosunku pracy z Elektrociepłownią S. w W., skoro

nie został spełniony drugi z koniecznych warunków do przyznania żądanego świad-

czenia.

Z motywów wyżej podanych kasacja okazała się nieuzasadniona i dlatego Sąd

Najwyższy oddalił ją na zasadzie art. 39312

KPC.

========================================