III CKN 96/99

Wyrok z dnia 19 lipca 2001 r., III CKN 96/99

Spółdzielnia, która zbyła użytkowanie wieczyste przed upływem

ustawowego terminu, ma obowiązek wnieść – oprócz pierwszej opłaty rocznej

– opłatę roczną należną za rok, w którym nastąpiło zbycie.

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący), Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-

Bocian (sprawozdawca), Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Gminy K.D. przeciwko Spółdzielni

Rolniczo-Handlowej „S.C.” w L. w likwidacji o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie

Cywilnej w dniu 19 lipca 2001 r. na rozprawie kasacji pozwanej od wyroku Sądu

Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 5 listopada 1998 r.

oddalił kasację i zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 500 zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowa Gmina aktem notarialnym z dnia 14 listopada 1995 r. oddała

pozwanej w użytkowanie wieczyste działkę o powierzchni 2,082 ha i przeniosła na

jej rzecz nieodpłatnie własność usytuowanych na niej budynków i budowli. W

umowie uzgodniono wysokość pierwszej opłaty rocznej (25% wartości działki) oraz

dalsze opłaty roczne. Ponadto uzgodniono, że w przypadku zbycia użytkowania

wieczystego przed upływem dziesięciu lat nabywca (pozwana Spółdzielnia) będzie

zobowiązana do uiszczenia pierwszej opłaty rocznej w wysokości 25% wartości

działki oszacowanej na dzień sprzedaży.

Pozwana Spółdzielnia dokonała sprzedaży należącego do niej prawa dnia 31

maja 1997 r. Wcześniej, w dniu 28 marca 1997 r., uiściła na rzecz powódki kwotę

9900 zł. Po zbyciu prawa, w dniu 30 czerwca 1997 r., uiściła kwotę 72 600 zł.

Gmina K.D. wystąpiła z powództwem o zapłatę kwoty stanowiącej różnicę

pomiędzy wpłaconą kwotą 72 600 zł a wysokością pierwszej opłaty rocznej, której

wysokość określona została na kwotę 82 500 zł.

Sąd Rejonowy w Lublinie wyrokiem z dniu 26 marca 1998 r. uchylił wydany

wcześniej nakaz zapłaty i oddalił powództwo. Sąd ten przyjął, że uiszczona w

marcu 1997 r. kwota 9900 zł powinna zostać zaliczona na poczet pierwszej opłaty

rocznej, którą pozwana obowiązana była uiścić ze względu na zbycie

przysługującego jej prawa przed upływem dziesięciu lat od jego nabycia. Zdaniem

tego Sądu, w roku, w którym uiszcza się pierwszą opłatę roczną, nie uiszcza się

drugiej opłaty. Skoro pozwana w 1997 r. miała obowiązek uiszczenia pierwszej

opłaty rocznej, nie była już zobowiązana do dalszych opłat. Na poczet pierwszej

opłaty należy zaliczyć uiszczoną opłatę roczną, aby wysokość opłaty uiszczonej w

roku zbycia prawa nie przekroczyła 25% wartości gruntu. Wpłaty na rzecz powódki

w wysokości 9900 zł i 72 600 zł powodują uiszczenie przez pozwaną należnej

powódce pierwszej opłaty rocznej.

W wyniku apelacji powodowej Gminy Sąd Wojewódzki w Lublinie zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że uchylił nakaz zapłaty w części uwzględniającej

powództwo ponad kwotę 9900 zł, a w pozostałej części apelację oddalił. Sąd ten,

odmiennie niż Sąd Rejonowy, przyjął, że fakt zbycia użytkowania wieczystego

przed upływem dziesięciu lat od dnia zawarcia umowy zrodził obowiązek uiszczenia

pierwszej opłaty rocznej w wysokości 25 % wartości nieruchomości, tj. kwoty

82 500 zł. Obowiązek ten nie uchyla obowiązku zapłaty dalszej opłaty rocznej, do

której zobowiązany jest użytkownik wieczysty. Oznacza to, że w 1997 r. pozwana

Spółdzielnia była zobowiązana do uiszczenia dalszej opłaty rocznej w kwocie

9900 zł oraz do uiszczenia pierwszej opłaty rocznej w wysokości 82 500 zł.

Ponieważ zobowiązanie wymienione jako drugie wykonała tylko w części wpłacając

kwotę 72 600 zł, należało zasądzić brakującą kwotę 9900 zł.

Ponadto Sąd drugiej instancji przyjął, że jakkolwiek pełnomocnik powodowej

Gminy złożył oświadczenie o częściowym ograniczeniu powództwa i zrzeczeniu się

roszczenia, to jednak cofnięcie tego oświadczenia było dopuszczalne na etapie,

w którym znajdowało się postępowanie.

Kasacja pozwanej Spółdzielni oparta została na obu podstawach kasacyjnych

(art. 3931

k.p.c.). W ramach pierwszej podstawy podniesiono naruszenie art. 40 i 41

ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu

nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm. – dalej "u.g.g.")

oraz art. 2c ust. 4 i 6 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy

o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 79, poz. 464 ze

zm. – dalej "u.zm.u.g.g.") przez „błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie”, a w

ramach naruszenia przepisów postępowania – art. 203, 355 § 1 i art. 386 § 3 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania, trzeba

zauważyć, że pozwana zakwestionowała skuteczność odwołania złożonego przez

pełnomocnika powódki oświadczenia o częściowym cofnięciu pozwu. Skarżąca

podniosła, że pełnomocnik powódki nie wykazał, aby zachodziły ważne przyczyny

dopuszczające cofnięcie złożonego oświadczenia, w szczególności nie wykazał

działania pod wpływem błędu.

Kwestia możliwości i skuteczności odwołania dyspozycyjnej czynności

procesowej, jaką jest cofnięcie pozwu, była już przedmiotem wypowiedzi Sądu

Najwyższego, z których wynika, że z uzasadnionych przyczyn strona może odwołać

swoje oświadczenie o cofnięciu pozwu (całkowitym bądź częściowym), jednak

może tego dokonać jedynie dopóty, dopóki jej oświadczenie procesowe nie wywoła

skutku w postaci orzeczenia kończącego postępowanie.

Jako uzasadnione przyczyny odwołania oświadczenia o cofnięciu pozwu

wskazuje się wady oświadczenia woli, a także inne okoliczności powstałe

następczo (tak postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 1985 r., II CZ

11/85, nie publ.). Oznacza to, że przyczyną odwołania oświadczenia o cofnięciu

pozwu może, lecz nie musi, być jedna z wad oświadczeń woli wymienionych w

kodeksie cywilnym (art. 82 i nast.). Przyczynę taką mogą stanowić także inne

okoliczności, które w danej sprawie zostaną przez sąd ocenione jako uzasadnione.

Nie ma przeszkód, aby uznać za prawnie relewantne również błędne motywy, jakimi

kierowała się strona dokonując czynności procesowej, także gdy nie wypełniają

dyspozycji przepisów kodeksu cywilnego normujących wadę oświadczenia woli w

postaci błędu.

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy Sądy orzekające dokonały oceny,

zgodnie z którą strona powodowa miała uzasadnione powody, aby odwołać swoje

oświadczenie o częściowym cofnięciu pozwu. Taką przyczynę stanowiło pierwotne

przekonanie, wywołane treścią oświadczenia strony pozwanej, że wpłacona przez

nią kwota 9900 zł stanowi uzupełnienie należnej pierwszej opłaty rocznej.

Zorientowanie się przez powódkę o rzeczywistym stanie rzeczy pociągnęło za sobą

niezwłoczne odwołanie złożonego oświadczenia. Ten stan pozwala na dokonanie

oceny, że odwołanie oświadczenia o częściowym cofnięciu pozwu nastąpiło

z uzasadnionych przyczyn.

Odwołanie oświadczenia przez stronę powodową nastąpiło także przed

wystąpieniem skutku w postaci orzeczenia kończącego postępowanie

(umarzającego postępowanie w części, w której pozew został cofnięty).

Oświadczenie o odwołaniu zostało złożone niezwłocznie, gdyż częściowe cofnięcie

pozwu nastąpiło na rozprawie w dniu 6 sierpnia 1998 r., a jego odwołanie – pismem

z dnia 11 sierpnia 1998 r. Zgodnie zaś ze stanowiskiem Sądu Najwyższego,

odwołanie oświadczenia o cofnięciu pozwu dopuszczalne jest przed wydaniem

orzeczenia kończącego postępowanie (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia

23 kwietnia 1957 r., 4 CR 1036/55, OSPiKA 1958, nr 1, poz. 30 oraz postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 1975 r., I CZ 186/75, "Przegląd

Ustawodawstwa Gospodarczego" 1976, nr 6, s. 181).

Reasumując, w okolicznościach sprawy odwołanie oświadczenia

o częściowym cofnięciu pozwu było dopuszczalne i skuteczne, a zatem zarzuty

naruszenia przepisów postępowania nie znajdują usprawiedliwienia.

Co do zarzutów podniesionych w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej,

to występujący w sprawie problem zamyka się w pytaniu, czy uiszczając w kolejnym

roku trwania użytkowania wieczystego pierwszą opłatę roczną ze względu na

zbycie prawa przed upływem ustawowego terminu (art. 2c ust. 6 u.zm.u.g.g.),

użytkownik wieczysty (zbywca) ma obowiązek uiścić także kolejną opłatę roczną.

Rozważając tę kwestię (na postawie przepisów ustawy z dnia 29 kwietnia

1985 r., mającej w sprawie zastosowanie), trzeba przede wszystkim zauważyć, że

prawo użytkowania wieczystego jest prawem na rzeczy cudzej. Użytkownik

wieczysty uzyskuje określone uprawnienia kosztem prawa własności innego

podmiotu (Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub ich związków).

Wyzbywając się większości uprawnień składających się na treść prawa własności,

właściciel (ustanawiający użytkowanie wieczyste) uzyskuje ekwiwalent w postaci

opłaty rocznej (por. art. 238 k.c.). Jej wysokość jest ustalana w umowie, jednak

ustawodawca w art. 40 u.g.g. określił ją jako oznaczony procent wartości ceny (art.

39), przy czym cena ta nie może być niższa niż wartość nieruchomości określona

stosownie do art. 38 u.g.g.

Opłaty za użytkowanie wieczyste ustalane są w formie opłat rocznych, przy

czym pierwsza opłata roczna jest najwyższa (15-25 % ceny – art. 41 ust. 1 u.g.g.;

obecnie art. 72 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami, jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543). Uiszczenie

pierwszej opłaty rocznej przy zawarciu umowy oczywiście wyłącza obowiązek

uiszczenia w roku ustanowienia prawa dalszej opłaty rocznej. Użytkownik wieczysty

obowiązany jest zatem uiścić pierwszą opłatę roczną przy ustanowieniu prawa, a w

następnych latach uiszcza dalsze opłaty. Reguły te znajdują zastosowanie (co do

zasady) także w odniesieniu do spółdzielni jako użytkowników wieczystych.

Jednak z cytowanej ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy

o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości wynika, że spółdzielnia,

realizująca wynikające z art. 2c roszczenie o ustanowienie użytkowania

wieczystego na jej rzecz, uiszcza pierwszą opłatę roczną nie w chwili ustanowienia

prawa, lecz dopiero wówczas, gdy zbywa przysługujące jej prawo przed upływem

dziesięciu lat od chwili jego nabycia (art. art. 2c ust. 6 zdanie pierwsze). Z ustawy

nie wynika przy tym, aby uiszczenie w takich okolicznościach pierwszej opłaty

rocznej zwalniało spółdzielnię (lub inny podmiot uprzywilejowany) od obowiązku

uiszczenia dalszej opłaty rocznej należnej za rok, w którym dokonywane jest zbycie.

Dla przyjęcia, że uiszczenie w związku ze zbyciem użytkowania wieczystego

pierwszej opłaty rocznej wyłącza obowiązek uiszczenia opłaty rocznej należnej za

rok, w którym następuje zbycie prawa, wymagałoby wyraźnego uregulowania

ustawowego. Pozbawienie właściciela części ekwiwalentu za ograniczenie jego

uprawnień stanowi bowiem wkroczenie w prawo własności w sposób dalej idący niż

wynikało to z treści przepisów ustawy z 1985 r. (obecnie – z przepisów ustawy z

dnia 21 sierpnia 1997 r.). Biorąc zaś pod uwagę, że ochronę prawa własności

gwarantują przepisy rangi konstytucyjnej (art. 21 i 64 Konstytucji), nie sposób

dokonywać wykładni ustaw w sposób prowadzący do ograniczenia uprawnień

właściciela.

Z tych względów kasacja podlega oddaleniu jako pozbawiona

usprawiedliwionych podstaw (art. 39312

k.p.c.).