I KZP 15/01

UCHWAŁA Z DNIA 24 LIPCA 2001 R.

I KZP 15/2001

Dopuszczalna jest kasacja strony od wyroku sądu odwoławczego,

którym orzeczono w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia na

podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orze-

czeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 z późn.

zm.), choćby nie podnoszono w niej zarzutu opartego na uchybieniu wy-

mienionym w art. 439 § 1 k.p.k., gdyż nie dotyczą jej ograniczenia wnosze-

nia kasacji określone w art. 523 § 2 i 3 k.p.k.

Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk (sprawozdawca).

Sędziowie SN: J. Skwierawski, J. Sobczak.

Prokurator Prokuratury Krajowej: R. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Bogdana J. i Anny A., po rozpoznaniu w dniu

24 lipca 2001 r., przekazanego na podstawie art. 441 § 1 w zw. z art. 518

k.p.k. przez Sąd Najwyższy działający jako sąd odwoławczy, postanowie-

niem z dnia 7 maja 2001 r., poszerzonemu składowi Sądu Najwyższego

zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy, a

mianowicie:

Czy strona może wnieść kasację od wyroku sądu odwoławczego, którym

orzeczono w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie

ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych

wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu

Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz.149 ze zm.), jeśli nie podnosi zarzu-

tu opartego na uchybieniu wymienionym w art. 439 § 1 k.p.k. ?

uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.

2

U Z A S A D N I E N I E

Pytanie prawne „Czy strona może wnieść kasację od wyroku sądu

odwoławczego, którym orzeczono w przedmiocie odszkodowania i za-

dośćuczynienia na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991r. (...), jeżeli nie

podnosi zarzutu opartego na uchybieniu wymienionym w art.439 § 1 k.p.k.”,

zrodziło się w trakcie postępowania zażaleniowego przed Sądem Najwyż-

szym. Sąd ten rozpoznawał jednoosobowo zażalenie pełnomocnika strony

na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału Sądu Apelacyjnego w Lubli-

nie z dnia 11 grudnia 2000 r., którym odmówiono przyjęcia kasacji od wy-

roku tegoż sądu z dnia 5 października 2000 r., mocą którego utrzymano w

mocy wyrok Sądu Okręgowego w L. o oddaleniu wniosku Bogdana J. i An-

ny A. o odszkodowanie i zadośćuczynienie z tytułu niesłusznego areszto-

wania i pobytu w łagrze sowieckim Witolda J. w latach 1945-1948. Jako

powód odmowy przyjęcia kasacji podano, że po 1 września 2000r., z uwagi

na brzmienie art. 523 § 2 k.p.k., nadane nowelą do k.p.k. z dnia 20 lipca

2000r., kasacja od powyższego wyroku, jeżeli nie podnosi zarzutów z

art.439 § 1 k.p.k., nie przysługuje. W zażaleniu skarżący podniósł, że skar-

ga kasacyjna jest dopuszczalna, gdyż de facto została „wniesiona na ko-

rzyść człowieka skazanego na pozbawienie wolności (już nieżyjącego)”.

Przy rozpoznawaniu tego zażalenia Sąd Najwyższy uznał, iż wyłoniło

się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, i prze-

kazał je poszerzonemu składowi Sądu Najwyższego. W ocenie pytającego

na tle znowelizowanego art. 523 k.p.k. odnoszącego się do kwestii do-

puszczalności kasacji rysuje się kilka możliwych, rozbieżnych interpretacji,

co uzasadnia potrzebę wydania przez Sąd Najwyższy rozstrzygnięcia w

trybie art. 441 k.p.k.

W uzasadnieniu postanowienia o wystąpieniu z pytaniem prawnym

wskazano, że możliwe są przynajmniej trzy różne podejścia do powyższe-

3

go przepisu. Po pierwsze interpretacja wskazana w zaskarżonym zarzą-

dzeniu zakładająca, iż art. 523 w § 2 i 3 k.p.k. doprecyzowuje normę zawar-

tą w art. 519 k.p.k. w tym sensie, iż wskazuje na wyroki, jakie mogą być -

przy zachowaniu innych wymogów formalnych – zaskarżone przez strony;

w tym wypadku strony mogą skarżyć kasacją, i to z zachowaniem określo-

nego jej kierunku, jedynie wyroki określone w § 2 i 3 art. 523 k.p.k., chyba

że podnoszą zarzuty z art. 439 § 1 k.p.k. Po wtóre jednak możliwe jest

uznanie, że art. 519 k.p.k, w powiązaniu z art. 520 § 1 k.p.k., określają re-

gułę, zgodnie z którą strony mogą wnieść kasację od wszelkich wyroków, a

art. 523 w § 2 i 3 określa jedynie wyjątki od niej, w ten sposób, że jeżeli ka-

sację składa się od wyroku skazującego oskarżonego za przestępstwo lub

przestępstwo skarbowe, to na korzyść oskarżonego – o ile nie podnosi za-

rzutów z art. 439 § 1 k.p.k. – może być ona wniesiona tylko w razie skaza-

nia na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wyko-

nania tej kary (art. 523 § 2), i analogicznie, gdy kasacja dotyczy wyroku

uniewinniającego lub umarzającego postępowanie, to – jeżeli nie odwołuje

się do uchybień z art.439 § 1 k.p.k. – może być wniesiona wyłącznie na

niekorzyść oskarżonego i tylko, gdy podstawą umorzenia była niepoczytal-

ność sprawcy albo okoliczności wskazane w art.17 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. (art.

523 § 3). Przy tej interpretacji rygorom art.523 § 2 i 3 k.p.k., jak wskazano

w uzasadnieniu pytania prawnego, nie podlegałaby w ogóle wyroki inne niż

tam określone, w tym i w sprawach o odszkodowanie za niesłuszne skaza-

nie, jak i np. o warunkowym umorzeniu postępowania. Występujący z pyta-

niem dostrzega też i trzecią możliwość interpretacyjną, opartą na założe-

niu, że przepisy art. 523 w § 2 i 3 k.p.k. odnoszą się jedynie do wyroków

rozstrzygających w przedmiocie odpowiedzialności karnej oskarżonego, nie

mają zaś zastosowania, gdy przedmiotem postępowania karnego zakoń-

czonego prawomocnym wyrokiem sądu odwoławczego jest inna kwestia.

W tym układzie wyrok w kwestii odszkodowania wydany w oparciu o prze-

4

pisy ustawy z 1991 r., a także na podstawie przepisu 552 k.p.k. mógłby

być zaskarżony kasacją, ale nie dotyczyłoby to już wyroku warunkowo

umarzającego postępowanie.

W związku z przedstawionym pytaniem Prokurator Krajowy wniósł o

udzielenie odpowiedzi na nie przez przyjęcie, że: „Strona nie jest upraw-

niona do wniesienia kasacji od wyroku sądu odwoławczego, którym orze-

czono w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia na postawie

ustawy z 23 lutego 1991r. (...), jeżeli nie podnosi zarzutu opartego na

uchybieniu wymienionym w art. 439 § 1 k.p.k.”

Rozpoznając przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy

zważył, co następuje.

Przede wszystkim stwierdzić trzeba, że w sprawie niniejszej spełnio-

ne są wymogi art. 441 k.p.k., co uzasadnia udzielenie odpowiedzi, gdyż

wyłoniło się rzeczywiście zagadnienie prawne wymagające zasadniczej

wykładni ustawy, pojawił się bowiem problem prawny na tle konkretnej

sprawy dotyczący przepisu, który – jak wykazano w uzasadnieniu posta-

nowienia o wystąpieniu z pytaniem – może być rozbieżnie interpretowany,

co nie sprzyja prawidłowości praktyki sądowej.

Przechodząc do merytorycznych rozważań trzeba podkreślić, że no-

welizacja art. 523 k.p.k., dokonana ustawą z dnia 20 lipca 2000 r. o zmia-

nie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Przepisy wprowa-

dzające kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks arny skar-

bowy (Dz. U. Nr 62, poz.717), miała w odniesieniu do tej normy ograniczyć

zakres przedmiotowy kasacji. W uzasadnieniu rządowego projektu tej

ustawy podkreślając, że zakłada on zmiany wiążące się z „ potrzebą ogra-

niczenia zakresu przedmiotowego dopuszczalności kasacji dla stron” ,

wskazano, iż projekt „wychodzi z założenia, że kryterium właściwym dla

tego ograniczenia jest kryterium odwołujące się do surowości kary wymie-

rzonej prawomocnym wyrokiem”, stąd też „ wydaje się słuszne aby – wo-

5

bec koniecznych przedmiotowych ograniczeń (...) – pozostawić prawo do

kasacyjnej kontroli wyroków w tych sprawach, w których skazanie jest naj-

bardziej dolegliwe”, dlatego „proponuje się aby kasacja na korzyść przysłu-

giwała stronom tylko w razie skazania oskarżonego na karę pozbawienia

wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania”. Wprawdzie zgo-

dzić się należy, że przy interpretacji przepisów prawa decyduje nie intencja

ustawodawcy, ale rzeczywista treść uchwalonego przepisu (tak też słusz-

nie np. S.Zabłocki. Nowela k.p.k. z dnia 20 lipca 2000r. Komentarz, War-

szawa 2000, s. 153 i 158), niemniej bez wątpienia w jej interpretacji nie

można zupełnie pomijać ratio legis danej normy prawnej. Z obecnego art.

523 § 2 k.p.k. wyraźnie wynika, że „kasację na korzyść można wnieść je-

dynie w razie skazania skazanego za przestępstwo lub przestępstwo skar-

bowe na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wy-

konania”. Rodzi się jednak pytanie, jaki jest stosunek tego przepisu do

art.519 i 520 § 1 k.p.k. Pierwszy z tych przepisów zakłada, że od prawo-

mocnego wyroku sądu odwoławczego kończącego postępowanie może

być wniesiona kasacja, ten drugi zaś, że do wniesienia kasacji uprawnione

są strony.

W pytaniu prawnym wskazano na możliwość potraktowania art. 523 §

2 k.p.k. jako wyjątku od reguł wynikających z art.519 i 520 § 1 k.p.k. Pogląd

taki pojawił się też w piśmiennictwie prawniczym, z tym że na gruncie

art.523 § 3 k.p.k. i z sugestią, „iż ograniczenie przewidziane w art. 523 § 3

k.p.k. stanowi bardziej wyjątek od reguły określonej w art.519 k.p.k. (...) niż

wyjątek od reguły określonej w art.523 § 1 k.p.k.” (zob. np. S. Zabłocki.

Nowela, op.cit.,s.157). W doktrynie przeważa jednak, słuszne w ocenie

Sądu Najwyższego stanowisko, że przepis art.523 § 2 k.p.k. (podobnie jak i

§ 3 art.523 k.p.k.) oznacza jedynie ograniczenie zakresu podmiotowo-

przedmiotowego kasacji stron, określonego przez art.519 i 520 k.p.k., a nie

wyjątek od reguł wynikających z art. 519 i 520 § 1 k.p.k. (zob. m. in. P.

6

Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek. Kodeks postępowania karnego. Komen-

tarz. Suplement do t. II, Warszawa 2000, s.103-104; J. Grajewski. Przebieg

procesu karnego, Warszawa 2001, s.298; T. Grzegorczyk, J. Tylman. Pol-

skie postępowanie karne, wyd. III, Warszawa 2001, s. 859; W. Grzeszczyk.

Kasacja w sprawach karnych, Warszawa 2001, s. 82-83). O ile „wyjątek”

oznaczałby odstępstwo od reguły, z obowiązkiem ścisłego interpretowania

go, to „ograniczenie” oznacza jedynie zakreślenie pewnych granic, zakre-

su działania (por. Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka, War-

szawa 1988 - 1989, t. II, s.495 i t. III. s.803) - w tym wypadku zresztą w

sposób względny, z uwagi na treść § 4 art.523 k.p.k. - co pozwala przy jego

interpretacji stosować dopuszczalne sposoby wykładni. Zauważyć zresztą

należy, że w tymże § 4 art. 523 k.p.k., podobnie jak w § 3 art.520 k.p.k.,

użyto wyraźnie określenia „ ograniczenie”.

Nie można zatem, w żadnej mierze, przyjąć jako możliwej interpreta-

cji opartej na potraktowaniu art. 523 § 2 (i 3) k.p.k., jako wyjątków od reguły

wyrażonej w art. 519 i 520 § 1 k.p.k. Jak wskazano w uzasadnieniu pytania

prawnego, wyjątki te należałoby wówczas odczytywać w ten sposób, że

strona może wprawdzie wnieść kasację od każdego prawomocnego wyro-

ku sądu odwoławczego kończącego postępowanie, ale gdy „kasacja doty-

czy wyroku skazującego oskarżonego za przestępstwo lub przestępstwo

skarbowe, to na korzyść oskarżonego może być ona wniesiona (...) wy-

łącznie w razie wymierzenia kary pozbawienia wolności bez warunkowego

zawieszenia jej wykonania” i dalej, iż gdy „kasacja dotyczy wyroku unie-

winniającego lub umarzającego postępowanie, to może być wniesiona wy-

łącznie na niekorzyść skazanego i tylko wtedy gdy podstawą umorzenia

postępowania jest art. 17 § 1 pkt 3 lub 4 k.p.k., względnie gdy umorzenie

nastąpiło z powodu niepoczytalności sprawcy”. Tym samym jednak a con-

trario sąd ten dopuszcza po pierwsze kasację na niekorzyść od wyroku

skazującego, gdy wymierzono nim inne kary niż opisane w § 2 art. 523

7

k.p.k., gdyż zakłada, że jedynie przy skazaniu opisanym w tym przepisie

kasacja mogłaby być wnoszona tylko na korzyść, przy innych zaś już także

w innym kierunku, po wtóre dopuszcza też kasację na korzyść przy innych

wyrokach skazujących, skoro przyjmuje, że „tylko przy skazaniu za prze-

stępstwo” służy kasacja może być wniesiona na korzyść jedynie przy ska-

zaniu na określoną karę, a więc gdy skazanie nie dotyczy przestępstwa

lecz np. wykroczenia, to wyjątek opisany w § 2 art. 523 już by nie działał,

po trzecie także i przy wyroku warunkowo umarzającym, jako że nie

wspomina się o nim w art.523 § 2 i 3 k.p.k. Rzecz w tym, że byłoby to wów-

czas sprzeczne z wyraźnym brzmieniem art.523 § 2 i 3 k.p.k., skoro pierw-

szy z nich stwierdza, iż „kasację na korzyść można wnieść jedynie w razie

skazania za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe na karę pozbawienia

wolności (...) ” – i w żadnym innym wypadku, zaś drugi, że „kasację na nie-

korzyść można wnieść jedynie w razie uniewinnienia oskarżonego lub

umorzenia postępowania (...) – i znów w żadnym innym wypadku”. Trakto-

wanie zatem ograniczeń przewidzianych w art.523 § 2 i 3 k.p.k. jako wyjąt-

ków od reguł wyrażonych w art. 519 i 520 § 1 k.p.k. pozostawałoby w cał-

kowitej sprzeczności z wyraźną treścią omawianych przepisów. W istocie

swej przepisy te, podobnie jak § 2 art. 520 k.p.k., stanowią – względne przy

tym, z uwagi na treść art.523 § 4 pkt 1 k.p.k. – ograniczenia przedmiotowe

reguł kasacji, określonych w art.519 zd. I i art. 520 § 1 k.p.k. Te ostatnie

zakładają, iż strony mogą wnosić kasację jedynie od prawomocnego wyro-

ku sądu odwoławczego kończącego postępowanie, po czym ogranicza się:

po pierwsze (podmiotowo) stronę, która nie występowała z apelacją (art.

520 § 2), po wtóre (przedmiotowo) kasację na korzyść (art.523 § 2) i kasa-

cję na niekorzyść oskarżonego (art.523 § 3), przy czym wszystkie te ogra-

niczenia mają charakter względny, nie dotyczą bowiem sytuacji, gdy stro-

na podnosi zarzuty oparte na uchybieniach, o jakich mowa w art. 439 § 2

k.p.k. (art.520 § 3 i art. 523 § 4 pkt 1 k.p.k.). Bez wątpienia byłoby lepiej,

8

gdyby ustawodawca pomieścił wszystkie ograniczenia w jednym miejscu,

ale fakt że tego nie uczynił, nie oznacza jeszcze, przede wszystkim z uwagi

na wyraźne ich brzmienie, iżby należało traktować je jako wyjątki od tego,

co zawarto w art. 519 i 520 § 1, a nie jedynie jako względne ograniczenia

reguł opisanych w tych ostatnich przepisach.

W konsekwencji zatem należy przyjąć, że w świetle art. 519 zd. I i art.

523 § 2 k.p.k. kasację na korzyść oskarżonego można obecnie wnieść tyl-

ko w razie skazania oskarżonego za przestępstwo lub przestępstwo skar-

bowe ma karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej

wykonania, a więc z wyłączeniem możliwości jej wywodzenia od wyroków

skazujących na inne kary lub za inne niż przestępstwo czyny, jak też od

wyroków o umorzeniu lub warunkowym umorzeniu postępowania karnego.

Ten kierunek interpretacji zaprezentowano już w orzecznictwie Sądu Naj-

wyższego, przyjmując słusznie niedopuszczalność kasacji na korzyść

oskarżonego (po 1 września 2000 r.) m.in. przy warunkowym umorzeniu

postępowania (post. SN z 7 marca 2001 r., II KKN 6/01, niepubl.), przy

umorzeniu bezwarunkowym (post. SN z 31 stycznia 2001 r., V KZ 131/

2000, niepubl.), czy w sprawach o wykroczenia (post. SN z 2 lutego 2001

r., V KKN 550/2000 i z 3 kwietnia 2001r., IV KZ 22/01, niepubl.).

Powstaje wszak w tym miejscu kolejna kwestia, podniesiona w uza-

sadnieniu pytania prawnego, a związana z odmiennym przedmiotem po-

stępowania odszkodowawczego, przewidzianego w ustawie z 1991r. o

uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych

za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. W orzecz-

nictwie i doktrynie przyjmuje się, że głównym przedmiotem postępowania

karnego jest zasadniczo kwestia odpowiedzialności karnej (prawnej) oskar-

żonego ale też, że przedmiot taki stanowi także kwestia odszkodowania i

zadośćuczynienia należnego skazanemu za niesłuszne skazanie, areszto-

wanie czy zatrzymanie, czyli roszczeń cywilnych dochodzonych w procesie

9

karnym od Skarbu Państwa, a więc kwestia odpowiedzialności cywilnej

Skarbu Państwa za niesłuszne skazanie lub pozbawienie wolności (zob.

np. uzasadnienie uchwały Pełnego Składu Izby Karnej SN z 1 grudnia

1999 r. I KZP 29/99, OSNKW 2000, nr 102, poz.1, s. 6-7; zob. też W.

Daszkiewicz. Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, t.I, Poznań

1999. s.19-20; T. Grzegorczyk, J. Tylman; Polskie postępowanie karne,

op.cit,.s, 49 i 889; A. Bulsiewicz, M. Jeż-Ludwichowska, D. Kala, D. Osow-

ska. Przebieg procesu karnego, Toruń 1999, s.287). Odnieść to należy za-

równo do postępowania uregulowanego w rozdziale 58 k.p.k. jak i do po-

stępowania przewidzianego w art. 8 ustawy z 1991r. o uznaniu za nieważ-

ne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych. Mimo, iż postępo-

wania te związane są z uprzednim uchyleniem orzeczenia skazującego lub

uniewinnieniem oskarżonego, czy też unieważnieniem poprzedniego orze-

czenia ze skutkiem uniewinnienia, to nie można ich traktować jako ciąg

dalszy procesu karnego, stanowią bowiem odrębne postępowanie karne,

postępowanie prowadzone w trybie k.p.k. po uprawomocnieniu się stosow-

nego orzeczenia dającego podstawę do dochodzenia roszczeń, a więc po-

stępowanie karne o odmiennym przedmiocie (zob. A. Bulsiewicz i inni.

Przebieg procesu, op.cit.,s.287). Pytanie zatem, czy w związku z odmien-

nością kwestii, stanowiącej tu przedmiot procesu, nie należy przyjąć, iż

ograniczenia z art. 523 § 2 k.p.k. są tu nieaktualne, gdyż odnoszą się one

jedynie do postępowania karnego w swym zasadniczym nurcie (w kwestii

odpowiedzialności karnej sprawcy) ?

W art. 8 ust.3 ustawy z 1991r. stwierdza się, że w przewidzianym tą

ustawą postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie mają „odpo-

wiednie zastosowanie” przepisy k.p.k. o odszkodowaniu za niesłuszne ska-

zanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie – z wyłączeniem jedynie

przepisu o podstawach odszkodowania, które ustawa ta normuje odrębnie,

tj. aktualnie art.552 k.p.k. – czyli obecnego rozdziału 58 k.p.k. (zob. art. 4

10

ustawy Przepisy wprowadzających k.p.k. z 1997r.). Stosowanie „odpo-

wiednie” oznacza bez wątpienia stosowanie uwzględniające specyfikę da-

nego postępowania.

W przepisie art. 523 § 2 (i § 3) nie mówi się wyraźnie o kasacji „na

korzyść oskarżonego”, czy kasacji „na niekorzyść oskarżonego”, ale o ka-

sacji „na korzyść” i „na niekorzyść”, lecz dalsze sformułowania, a to , że tę

pierwszą można wnieść „jedynie w razie skazania oskarżonego”, zaś tę

drugą „ jedynie w razie uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postę-

powania” z określonych przyczyn wskazują , iż chodzi odpowiednio o kasa-

cję „na korzyść oskarżonego” i na jego niekorzyść. Tymczasem w postę-

powaniu odszkodowawczym nie występuje już oskarżony, któremu zarzuca

się popełnienie czynu zabronionego i który się przed tym broni, lecz osoba

ongiś oskarżona (lub jej następcy prawni), która obecnie domaga się od-

szkodowania i zadośćuczynienia, i która jest tu stroną aktywną, a nie pa-

sywną (bierną), gdyż winna wykazać istnienie zarówno podstaw swego

roszczenia, jak i jego wysokość. Odnosi się to w pierwszym rzędzie do po-

stępowania unormowanego w rozdziale 58 k.p.k. Charakterystyczne jed-

nak, że przepisach tych nie ma nigdzie wyraźnego nakazu „odpowiednie-

go” stosowania wcześniejszych przepisów k.p.k. Jest jednak oczywiste, że

rozprawa przed sądem pierwszej i drugiej instancji w tej kwestii toczy się z

„odpowiednim” – a nie wprost – stosowaniem przepisów k.p.k. o rozprawie

dotyczącej rozprawy o przestępstwo. Przepisy tego rozdziału operują

wprawdzie określeniem „oskarżony”, a czynią to nie tylko w – niestosowa-

nym na gruncie ustawy z 1991 r. art. 552 § 1 k.p.k., – ale też i – w sto-

sowanym tu – art. 553 § 3 k.p.k., ale wiąże się to z potrzeba wskazania

komu przysługuje roszczenie wobec Skarbu Państwa oraz wobec kogo, z

czyjej „winy”, można miarkować odszkodowanie. Z chwilą jednak, gdy

uprawniony, w zasadzie były oskarżony (ewentualnie podmiot będący stro-

ną zastępczą lub nową), wystąpi z wnioskiem o odszkodowanie i zadośću-

11

czynienie staje się on stroną postępowania karnego w przedmiocie tego

odszkodowania jako wnioskodawca, a nie jako oskarżony. Zakłada się jed-

nocześnie, że przepisy kodeksu postępowania cywilnego stosuje się tu tyl-

ko w kwestiach nie uregulowanych w k.p.k. (art. 558 k.p.k.). Do zagadnień

takich nie należy jednak kwestia kasacji, gdyż jest ona unormowana w ko-

deksie postępowania karnego. Zatem nie mają w tym wypadku zastosowa-

nia przepisy o kasacji w sprawach cywilnych (art. 392-393 19

k.p.c.). Skoro

zaś przepisy rozdziału 58 k.p.k. same nie formułują odrębnych reguł wno-

szenia kasacji, mają tu także „odpowiednie” zastosowanie przepisy roz-

działu 55 k.p.k. o kasacji.

Nie powinno budzić wątpliwości, że to „odpowiednie” zastosowanie

obejmuje tu, w istotnym dla rozstrzygania pytania prawnego zakresie,

przepisy art. 519, 520 i art. 523 § 1 (tekst do średnika) k.p.k. Trudno już

jednak odnosić do kasacji dotyczącej wyroków odszkodowawczym wyda-

wanych w trybie określonym w rozdziale 58 k.p.k. końcowego fragmentu

art. 523 § 1, z którego wynika, iż kasacja nie może być wniesiona wyłącz-

nie z powodu niewspółmierności kary, jako że wyroki odszkodowawcze o

karze nie rozstrzygają. Nie można zaś w żadnej mierze odnieść do zaskar-

żania kasacją tych wyroków ograniczeń przedmiotowych wskazanych w

art. 523 § 2 i 3 k.p.k. Z przepisów tych wyraźnie wynika, że ograniczają one

jedynie zaskarżanie wyroków dotyczących odpowiedzialności karnej oskar-

żonego – szeroko przy tym rozumianej, obejmującej bowiem też orzekanie

przez sąd o odpowiedzialności za wykroczenie w trybie przepisów k.p.k. –

a więc, że odnosić się mogą jedynie do postępowania którego przedmio-

tem jest kwestia takiej odpowiedzialności. Przedmiotem postępowania kar-

nego określonego w rozdziale 58 k.p.k. jest jednak zupełnie inna kwestia.

Wprawdzie w art.523 § 2 i 3 k.p.k. użyto wyrazu „jedynie” stwierdzając, że

kasacja na korzyść służy „jedynie” przy wyroku skazującym za określony

czyn i w określony sposób, a na niekorzyść „jedynie” od wyroku uniewinnia-

12

jącego i umarzającego postępowanie z wyraźnie wskazanych przyczyn, ale

oznacza to tylko, że nie przysługuje ona w razie skazania za inny niż wska-

zane w § 2 art.523 czyn lub na inne kary ani w razie umorzenia z innych niż

opisane w § 3 art.523 powodów, jako też od innych wyroków, którymi – tak

jak wskazanymi w tych przepisach – rozstrzygnięto o odpowiedzialności

karnej sprawcy. Zresztą, jeżeli sięgnie się do uzasadnienia projektu noweli

do k.p.k. z 20 lipca 2000 r., którą wprowadzono powyższe ograniczenia, i

które wcześniej cytowano, to wynika z nich, że chodziło o ograniczenie

przedmiotowe kasacji w postępowaniu karnym odnośnie odpowiedzialności

karnej sprawcy. Mówi się tu przecież o potrzebie wyeliminowania kasacji,

które pod pozorem obrazy prawa „w istocie zmierzają do przyjęcia mniej

korzystnej dla oskarżonego kwalifikacji prawnej i wymierzenia mu surow-

szej kary” oraz o pozostawieniu „prawa do kasacyjnej kontroli wyroków w

tych sprawach, w których skazanie jest najbardziej dolegliwe (zob. S. Za-

błocki. Nowela, op. cit., s. 152). Te kwestie w ogóle nie występują w postę-

powaniu karnym o odszkodowanie i zadośćuczynienie. Zatem należy przy-

jąć, iż ograniczenia przedmiotowe kasacji, o jakich mowa w art. 523 § 2 i 3

k.p.k., dotyczą jedynie możliwości występowania z tą skargą w postępowa-

niu karnym, które toczyło się w swym zasadniczym przedmiocie, a więc w

przedmiocie odpowiedzialności karnej oskarżonego. Inne rozumienie tych

norm oznaczałoby w istocie ich stosowanie „wprost” a nie tylko „odpowied-

nio” do tych postępowań karnych, których przedmiot procesu jest inny i w

których w ogóle nie ma oskarżonego jako strony lub innych postępowań,

odnoszących się do innej niż karna odpowiedzialności, a w których też

„odpowiednio” tylko stosuje się przepisy kodeksu postępowania karnego.

Wyeliminowało by to np. kasację z tzw. postępowania lustracyjnego, gdyż

ustawa z 1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeń-

stwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących

funkcje publiczne (Dz. U. z 1999 r., Nr 42, poz. 428 z późn. zm.) przewiduje

13

wprawdzie, że „od orzeczenia sądu wydanego w drugiej instancji przysłu-

guje kasacja” (art.24 ust.5 zd. I), co jest w istocie odpowiednikiem art.519 i

520 § 1 k.p.k., ale też na tym kończy się tu regulacja prawna skargi kasa-

cyjnej, a z art.19 tej ustawy wynika, że postępowaniu kasacyjnym, stosuje

się odpowiednio przepisy k.p.k.. Gdyby zatem miał tu obowiązywać art. 523

§ 2 k.p.k., to – ponieważ nigdy nie dochodzi w tym postępowaniu do ska-

zania na karę pozbawienia wolności ani jakąkolwiek karę – prawo do kasa-

cji przewidziane tą ustawą zostałoby praktycznie zupełnie wyeliminowane,

gdyż osoba poddana tzw. postępowaniu lustracyjnemu mogłaby wnieść

kasację tylko przy powołaniu się na uchybienia z art.439 § 1 k.p.k. (art.523

§ 4 pkt 1 k.p.k.). Eliminacja nastąpiłaby przy tym wbrew samej ustawie lu-

stracyjnej i wbrew intencji ustawodawcy wyrażonej w uzasadnieniu do no-

weli k.p.k. z 20 lipca 2000 r., wprowadzającej ograniczenia przedmiotowe

kasacji w k.p.k.

Ustawa z 1991r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec

osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Pań-

stwa Polskiego, nakazując w swym art. 8 ust. 3 „odpowiednie” stosowanie

przepisów rozdziału 58 k.p.k. dotyczącego odszkodowania i zadośćuczy-

nienia za niesłuszne skazanie, sama także nie przewiduje własnych roz-

wiązań odnośnie kasacji. Stosowanie w postępowaniu odszkodowawczym,

przewidzianym w tej ustawie „odpowiednio” przepisów rozdziału 58 k.p.k. o

odszkodowaniu za niesłuszne skazanie, a poprzez nie także przepisów

k.p.k. o możliwości zaskarżania kasacją prawomocnych wyroków sądów

odwoławczych w sprawach odszkodowań z tej ustawy, oznaczać zatem

musi takie stosowanie tych ostatnich, jak w postępowaniu odszkodowaw-

czym prowadzonym w trybie przepisów kodeksu postępowania karnego, o

czym była szeroko wyżej mowa. Jak bowiem trafnie zauważono w uzasad-

nieniu postanowieniu SN z 23 stycznia 2001 r. (III KZ 158/2000, OSN wyd.

Prok. i Prawo 2001, nr 6, poz. 10): „Jest zrozumiałe, że tam, gdzie ustawo-

14

dawca nie określa podstaw kasacyjnych w sposób inny niż przewiduje to

art. 523 § 1 k.p.k. warunkiem dopuszczalności kasacji jest powołanie pod-

staw, o których mowa w tym przepisie. Nie jest natomiast wymagane speł-

nienie warunku dopuszczalności kasacji określonego w art.523 § 2 k.p.k. z

tej prostej przyczyny, że przekreśliłoby to możliwość korzystania z wyraźnie

przewidzianego przez ustawodawcę prawa do kasacji”. Orzeczeniem tym

utrzymano wprawdzie w mocy zarządzenie o odmowie przyjęcia kasacji od

prawomocnego wyroku sądu odwoławczego odmawiającego odszkodowa-

nia, wskazując w nieopublikowanym już dalszym fragmencie uzasadnienia,

że „ponieważ (...) ani z przepisów ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., ani z

przepisów rozdziału 58 k.p.k. nie wynika, aby w przypadku osób, które

ubiegają się o odszkodowanie w trybie tej ustawy możliwe było wniesienie

kasacji bez spełnienia warunku, o którym mowa w art. 523 § 2 k.p.k. nale-

żało zażalenia nie uwzględnić”, gdyż „ograniczenia przewidzianego tym

przepisie nie stosuje się jedynie do kasacji strony wniesionej z powodu

uchybień wskazanych w art. 439 k.p.k.” ale skoro zasadnie przyjęto, że

ograniczenia z art. 523 § 2 k.p.k. nie dotyczą kasacji od wyroku w kwestii

odszkodowania wydanego w trybie ustawy z 1991r. to sięganie po § 4

art.523 k.p.k. było niezrozumiałe. Dlatego też nie można się zgodzić z roz-

strzygnięciem zawartym w tym postanowieniu. W istocie swej SN bowiem

zastosował tu „wprost”, a nie tylko „odpowiednio” przepisy k.p.k. i ograni-

czenia przewidziane w art.523 § 2.

Ustawodawca, jako racjonalny normodawca, dokonując nowelizacji

k.p.k. ustawą z 20 lipca 2000 r. był świadomy tego, że przepisy procedury

karnej mają odpowiednie zastosowanie do szeregu ustaw szczególnych i

że tym samym zmiany tej procedury wpływają na inne postępowania. Ze

świadomością tą dokonał nowelizacji k.p.k. z intencją ograniczenia zakresu

spraw, w jakich skarga kasacyjna może być wniesiona, i wyartykułował tę

intencję wyraźnie. Ograniczenia te dotyczą jedynie zaskarżania przez stro-

15

ny wyroków rozstrzygających w przedmiocie szeroko rozumianej odpowie-

dzialności karnej, nie dotyczą zatem postępowań, w których sąd karny wy-

rokiem rozstrzyga inne kwestie, tj. których przedmiotem nie jest w ogóle

kwestia odpowiedzialności karnej.

W konsekwencji należy przyjąć, że w pełni dopuszczalna jest kasacja

strony od wyroku sądu odwoławczego, którym orzeczono w przedmiocie

odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie ustawy z dnia 23 lutego

1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjo-

nowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego,

choćby nie podnosiła ona zarzutu opartego na uchybieniach określonych w

art. 439 § 1 k.p.k., gdyż nie odnoszą się do niej ograniczenia, o jakich mo-

wa w art. 523 § 2 (i § 3) k.p.k. To samo odnieść należy do wyroku w tym

samym przedmiocie, wydanego w trybie przepisów rozdziału 58 k.p.k. Od-

mienne stanowisko pozostawałoby w sprzeczności z wyraźnym brzmie-

niem art. 523 § 2 (i 3) k.p.k. Wprawdzie powyższe prowadzi do sytuacji, w

której niekiedy samo orzeczenie będące podstawą do odszkodowania nie

podlega zaskarżeniu kasacją stron, np. unieważnienie wyroku w trybie art.

3 ustawy z 1991 r., czy w trybie art. 102 k.p.k., ale dzieje się tak z uwagi na

inne ograniczenie skargi kasacyjnej stron, wiążące się z ich uprawnieniem

do zaskarżania jedynie wyroków sądów odwoławczych, a nie postanowień

(art. 519 k.p.k.), a wskazane wyżej decyzje procesowe przybierają właśnie

tę ostatnią postać. Kasacja jest jednak nadzwyczajnym środkiem zaskar-

żenia, jej występowanie w porządku prawnym nie wynika więc z gwarancji

zawartych w Konstytucji RP i możliwe są różne ograniczenia stron w jej

wnoszeniu. Wprawdzie byłoby najlepiej gdyby zachowana została pełna

symetria tych ograniczeń, ale istotniejsze – by były one wyraźnie określone

przez ustawodawcę. W wypadku art. 523 § 2 i 3 k.p.k. ten wymóg został

spełniony w sposób zgodny z intencją, która ograniczeniom tym przyświe-

cała. Ponadto, jak wskazano wcześniej, postępowanie w przedmiocie od-

16

szkodowania i zadośćuczynienia nie jest kontynuacją poprzedniego postę-

powania, orzeczenie odnośnie którego unieważniono lecz odrębnym po-

stępowaniem prowadzonym w trybie kodeksu postępowania karnego.

Mając to wszystko na uwadze udzielono odpowiedzi jak w uchwale.