II UKN 542/00

Wyrok z dnia 5 września 2001 r.

II UKN 542/00

Sąd drugiej instancji, który rozstrzyga sprawę po stwierdzeniu przez

Trybunał Konstytucyjny niezgodności z Konstytucją RP art. 186 ust. 3 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo-

łecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) nie może pominąć tego stwierdzenie i

oddalić apelacji od wyroku, który został wydany przez sąd pierwszej instancji

na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją.

Przewodniczący SSN Teresa Romer (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Krystyna Bednarczyk, Beata Gudowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 5 września 2001 r. sprawy z wniosku

Magdaleny F. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w G. o

wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Ape-

lacyjnego w Gdańsku z dnia 21 marca 2000 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 21 marca 2000 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku zmienił wyrok

Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia 14

września 1999 r. i przyznał Magdalenie F. od 1 stycznia 1999 r. prawo do wcześniej-

szej emerytury z tytułu sprawowania opieki nad dzieckiem specjalnej troski.

Z treści uzasadnienia Sądu drugiej instancji wynika, że Zakład Ubezpieczeń

Społecznych-Oddział w G. odmówił wnioskodawczyni prawa do wcześniejszej eme-

rytury na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989

r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się

dziećmi wymagającymi stałej opieki, albowiem wniosek o to świadczenie został zło-

żony po 1 stycznia 1999 r., a więc po wejściu w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998

2

r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz.

1118 ze zm.).

Sąd Okręgowy oddalając odwołanie wnioskodawczyni powołał się na stan

prawny istniejący od 1 stycznia 1999 r., zgodnie z którym ustawa o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zasadzie nie przewiduje wcześniej-

szych emerytur dla pracowników opiekujących się dziećmi szczególnej troski.

Wprawdzie według art. 186 ust. 3 tej ustawy do wniosków osób urodzonych przed 1

stycznia 1949 r., które do dnia wejścia w życie ustawy nie zgłosiły wniosku o emery-

turę, mimo, że spełniły warunki do nabycia tego świadczenia, stosuje się przepisy

ustaw i dekretu wymienionych w art. 195, dotyczące warunków nabycia prawa do

emerytury, chyba że przepisy ustawy są dla tych osób korzystniejsze, to według

Sądu Okręgowego art. 186 ust. 3 ustawy nie ma zastosowania do wnioskodawczyni.

Przepis ten bowiem przewiduje, że uprzednio obowiązujące przepisy stosuje się do

wniosków osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r., które do dnia wejścia w życie

ustawy nie zgłosiły wniosku o emeryturę, mimo że spełniały warunki nabycia prawa

do tego świadczenia. Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że wnioskodawczyni nie ma

również prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 31 ust. 7 ustawy z dnia

29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (w brzmieniu nadanym art. 157 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS). Prawo do tej emerytury mają

bowiem osoby opiekujące się dzieckiem wymagającym stałej opieki, pobierające za-

siłek stały, za które ośrodek pomocy społecznej opłacał składkę na ubezpieczenie

społeczne przed dniem 1 stycznia 1999 r. i które w dniu 1 stycznia 1999 r. ukończyły

co najmniej 45 lat oraz mają okres ubezpieczenia wynoszący co najmniej 20 lat. W

ocenie Sądu Okręgowego wnioskodawczyni tych warunków nie spełnia.

Sąd drugiej instancji rozpoznając apelację przeanalizował stanowisko Sądu

Okręgowego i uznał, że apelacja zasługuje na uwzględnienie. W konsekwencji zmie-

nił zaskarżony wyrok i przyznał Magdalenie F. prawo do wcześniejszej emerytury.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że od daty wejścia w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998

r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych straciły moc przepi-

sy ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin, a tym samym również przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15

maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opieku-

jących się dziećmi wymagającymi stałej opieki. W uzasadnieniu swego orzeczenia

Sąd Apelacyjny powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 stycznia 2000

3

r., w którym Trybunał orzekł, że przepis stanowiący podstawę prawną rozstrzygnięcia

Sądu pierwszej instancji (art. 186 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu-

rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) jest niezgodny z art. 2 Kon-

stytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie w jakim uzależnia stosowanie przepi-

sów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do

wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej

opieki od daty urodzenia wnioskodawcy w przypadku wniosku złożonego po dniu

wejścia w życie tej ustawy, ponieważ narusza zasadę ochrony praw nabytych.

Sąd Apelacyjny stwierdził też, że wprawdzie art.186 ust. 3 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r o emeryturach i rentach z FUS w zakresie w jakim ograniczał prawo

do emerytury dla osób opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki jedynie

do tych, którzy urodzili się przed 1 stycznia 1949 r., formalnie utracił moc obowiązu-

jącą z dniem 17 stycznia 2000 r. (z datą opublikowania orzeczenia Trybunału Kon-

stytucyjnego w Dzienniku Ustaw z 2000 r. Nr 2, poz. 26), to jednak, skoro został

uznany za niezgodny z Konstytucją, nie może stanowić podstawy pozbawienia wnio-

skodawczyni prawa do żądanego świadczenia tylko dlatego, że złożyła o nie wniosek

przed opublikowaniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego, który otworzył jej drogę

do otrzymania tego świadczenia. Sąd Apelacyjny podkreślił, że wnioskodawczyni

dysponuje okresem ubezpieczenia wymaganym do przyznania wcześniejszej eme-

rytury oraz sprawuje opiekę nad córką, która orzeczeniem Obwodowej Komisji do

Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia z dnia 8 września 1993 r., została uznana od dzie-

ciństwa inwalidą I grupy (oznacza to całkowitą niezdolność do wykonywania jakiej-

kolwiek pracy połączoną z niezdolnością do samodzielnej egzystencji).

W kasacji pełnomocnik organu rentowego zaskarżył w całości wyrok Sądu

Apelacyjnego zarzucając mu naruszenie art. 71 ust. 2 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997

r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643) oraz „brak oświadczenia

wnioskodawczyni o nie przystąpieniu do otwartego funduszu emerytalnego”. Wniósł

„o uchylenie tego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpozna-

nia”.

W uzasadnieniu kasacji podano, iż organ rentowy nie może zgodzić się ze

stanowiskiem zawartym w zaskarżonym wyroku w części dotyczącej przyznania

wnioskodawczyni prawa do wcześniejszej emerytury od 1 stycznia 1999 r. do 16

stycznia 2000 r. W kasacji wywiedziono, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego został

ogłoszony w Dzienniku Ustaw w dniu 17 stycznia 2000 r., a więc zgodnie z treścią

4

art. 71 ust. 2 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym przepis art. 186 ust. 3 ustawy z

dnia 17 grudnia 1997 r o emeryturach i rentach z FUS, w części w jakiej pozbawia

prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej

opieki osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r., które warunki do nabycia prawa do

tego świadczenia spełniły do dnia 1 stycznia 1999 r., utracił moc obowiązującą dopie-

ro od dnia ogłoszenia orzeczenia Trybunału w Dzienniku Ustaw. Dlatego też, zda-

niem organu rentowego, brak jest podstaw do przyznania wnioskodawczyni świad-

czenia za okres poprzedzający 17 stycznia 2000 r. Ponadto wnoszący kasację

uważa również, że brak jest podstaw do przyznania wnioskodawczyni świadczenia

po 17 stycznia 2000 r gdyż nie złożyła ona oświadczenia o nie przystąpieniu do

otwartego funduszu emerytalnego.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Wbrew obowiązkowi wynikającemu z treści art. 3931

KPC wnoszący kasację

nie określił, czy - w jego ocenie - Sąd Apelacyjny naruszył przytoczony wyżej przepis

ustawy o Trybunale Konstytucyjnym przez błędną jego wykładnię, czy też przez nie-

właściwe zastosowanie. Sąd Najwyższy zauważa ponadto, że Sąd drugiej instancji w

zaskarżonym wyroku nie powołał się w ogóle na podany jako podstawa kasacji art.

71 ust. 2 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. Fakt, że „pozwany organ rentowy nie

może się zgodzić ze stanowiskiem Sądu drugiej instancji w części dotyczącej przy-

znania prawa do wcześniejszej emerytury od 1. 01.1999 -16. 01.2000 r.” nie może

być uznany za wystarczający zarzut kasacyjny dotyczący rzekomego naruszenia

przez Sąd drugiej instancji art. 71 ust. 2 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. W wy-

roku z dnia 4 stycznia 2000 r., K 18/99, także Trybunał Konstytucyjny nie powołał się

na art. 71 ust. 2 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, którego naruszenie kasacja

zarzuca Sądowi Apelacyjnemu. Kasacja oparta na zarzucie naruszenia przez Sąd

drugiej instancji art.71 ust. 2 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytu-

cyjnym nie zasługuje więc na uwzględnienie. Naruszenie tego przepisu kasacja

upatruje zresztą jedynie w tym, iż w zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny przyznał

wnioskodawczyni prawo do wcześniejszej emerytury przewidzianej rozporządzeniem

Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej eme-

rytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki za okres, w

którym w ocenie organu rentowego obowiązywał przepis art. 186 ust. 3 ustawy z dnia

5

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

pozbawiający prawa do tego świadczenia osoby urodzone po dniu 1 stycznia 1949 r.;

przepis, który następnie został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z

art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Sąd Najwyższy zauważa ponadto, że wprawdzie zgodnie z art. 190 ust. 1 i 3

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (nota bene niepowołanego w kasacji), orze-

czenie Trybunału Konstytucyjnego powoduje utratę mocy obowiązującej aktu nor-

matywnego jedynie na przyszłość, to jednak nie może pozostawać bez wpływu na

toczące się postępowanie sądowe oparte na takim samym stanie faktycznym, w któ-

rym zaskarżone orzeczenie Sądu pierwszej instancji zapadło na podstawie niezgod-

nego z Konstytucją przepisu. Sprzeczność art. 186 ust. 3 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z Konstytucją istniała od momentu

wejścia w życie tego przepisu i trudno wymagać, aby Sąd Apelacyjny, który rozstrzy-

gał sprawę po stwierdzeniu niezgodności z Konstytucją przepisu art. 186 ust. 3

ustawy z dnia 17 stycznia 1998 r. mógł nie uwzględnić stanowiska Trybunału Kon-

stytucyjnego i wydać orzeczenie w oparciu o przepis ewidentnie naruszający Kon-

stytucję .

Zarzut naruszenia prawa przez nieustalenie, czy wnioskodawczyni przystąpiła

do otwartego Funduszu Emerytalnego, nie został w żaden sposób uzasadniony, nie

powołano też przepisu, który zdaniem kasacji został przez Sąd Apelacyjny naruszony

w tym zakresie. Sąd Najwyższy rozpoznając kasację nie jest zobowiązany „domyślać

się” jakiego przepisu naruszenie kasacja zarzuca.

Kierując się powyższymi względami Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================