III ZP 15/01

Uchwała z dnia 11 września 2001 r.

III ZP 15/01

Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Krajowej Jana

Szewczyka, w sprawie z powództwa Andrzeja K. przeciwko Sądowi Rejonowemu w

C. o zapłatę , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 września 2001 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia postanowie-

niem Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 7 marca 2001 r. [...]

„Czy w 1999 r. przy braku wyraźnej ustawowej klauzuli derogacyjnej albo

zmieniającej treść art. 71 § 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. prawo o ustroju są-

dów powszechnych (tekst jednolity: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 z późn. zm.) za-

spokojenie określonych w tym przepisie uprawnień sędziego do wynagrodzenia po-

winno nastąpić przez zapłatę wynagrodzenia zasadniczego w wysokości ustalonej

zgodnie z § 2 rozporządzenia Prezydenta RP z 23 grudnia 1996 r., w relacji do kwoty

odpowiadającej prognozowanemu przeciętnemu wynagrodzeniu w państwowej sfe-

rze budżetowej o jakim mowa w art. 3 ust. 1 pkt 1 i art. 4 ustawy z 23 grudnia 1994 r.,

czy też na podstawie prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia o jakim mowa w

art. 3 ust. 3 ustawy z 23 grudnia 1994 r. i art. 26 ust. 3 ustawy budżetowej na 1999 r.

z 17 lutego 1999 r.,

Czy w 1999 r., zgodnie z art. 27 pkt 1 ustawy budżetowej na 1999 r. zasadą

powinno być przeliczenie „określonej w ustawie budżetowej” kwoty z art. 26 ust. 3,

czy też kwot wynagrodzeń pracowników ustalonych po zastosowaniu nominalnej

wielkości z tego przepisu ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Prognozowanie przeciętne wynagrodzenie służące do określenia wyna-

grodzenia zasadniczego sędziów sądów powszechnych w 1999 r. stanowiła

kwota 1.135,40 zł (art. 71 § 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju

2

sądów powszechnych - jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm. w

związku z art. 3 ust. 3 i art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r. o kształto-

waniu środków na wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej oraz o

zmianie niektórych ustaw – Dz.U. z 1995 r. Nr 34, poz. 163 ze zm. oraz art. 26

ust. 3 ustawy budżetowej na rok 1999 z dnia 17 lutego 1999 r. - Dz.U. Nr 17, poz.

154),

Przysługujące w dniu 1 stycznia 1999 r. zasadnicze wynagrodzenia sę-

dziów, od których począwszy od 1 stycznia 1998 r. nie odprowadza się składek

na ubezpieczenie społeczne (art. 781

§ 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r.

Prawo o ustroju sądów powszechnych) nie podlegały przeliczeniu (ubruttowie-

niu) na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy budżetowej na rok 1999 r. z dnia 17 lu-

tego 1999 r. w związku z art. 110 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o syste-

mie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.).

U z a s a d n i e n i e

U podłoża przedstawionych zagadnień prawnych leżało powództwo Andrzeja

K., sędziego Sądu Rejonowego w C., który domagał się zasądzenia od tego Sądu

wyrównania wynagrodzenia za każdy miesiąc 1999 r. wraz z ustawowymi odsetkami,

a nadto zasądzenia odsetek od skapitalizowanych odsetek od kwoty 696,74 zł od

dnia 14 lutego 2000 r. do dnia wniesienia pozwu. Według powoda należne mu w

1999 r. wynagrodzenie było wyliczane nieprawidłowo z uwagi na błąd w prognozie

wzrostu przeciętnego wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej w tym roku

kalendarzowym. Błąd ten miał polegać na przyjęciu wzrostu prognozowanego wyna-

grodzenia w 1999 r. o 10,5% w stosunku do roku poprzedniego, co odbyło się bez

uwzględnienia ubruttowienia wynagrodzeń pracowników państwowej sfery budżeto-

wej w związku z reformą systemu ubezpieczeń społecznych, które doprowadziło do

łącznego wzrostu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej o 23 % w stosunku

do roku poprzedniego. Według żądania pozwu taki sam mechanizm wzrostu powi-

nien mieć zastosowanie do wynagrodzeń sędziowskich, a zatem kwota przyjęta do

przeliczenia wynagrodzenia sędziego powinna być w 1999 r. wyższa co najmniej o

23 % od przeciętnego prognozowanego wynagrodzenia w państwowej sferze bu-

dżetowej na 1998 r. i wynosić 1263,24 zł, zamiast przyjętej do wyliczenia wynagro-

dzeń sędziowskich kwoty 1135,40 zł.

3

Wyrokiem z dnia 18 sierpnia 2000 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Katowicach,

orzekając po połączeniu do wspólnego rozpoznania sprawy powoda i kilku innych o

analogicznym przedmiocie sporu, oddalił powództwa w całości, opierając się na

brzmieniu art. 26 ust. 3 ustawy budżetowej na rok 1999 r. z dnia 17 lutego 1999 r.

(Dz.U. Nr 17, poz. 154), stanowiącym, że podstawę do określenia środków i limitów

na wynagrodzenia w 1999 r. dla osób zajmujących kierownicze stanowiska pańs-

twowe, pracowników służby cywilnej, sędziów i prokuratorów, sądowych kuratorów

zawodowych, komorników sądowych oraz żołnierzy i funkcjonariuszy stanowi pro-

gnozowane przeciętne wynagrodzenie w sferze budżetowej na 1999 r. wynoszące

1135,40 zł. Taka kwota została prawidłowo przyjęta do wyliczenia wynagrodzenia

powoda w 1999 r. przy uwzględnieniu zasad i wysokości wynagradzania sędziów

zawartych w art. 71 § 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju sądów

powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) w związku z § 2

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 grudnia 1996 r. w

sprawie wynagrodzeń sędziów sądów powszechnych oraz asesorów i aplikantów

sądowych (Dz.U. Nr 155, poz. 758). Powód był prawidłowo wynagradzany w 1999 r. i

otrzymywał miesięczne wynagrodzenie w wysokości 3065,60 zł, według mnożnika

2,7 i kwoty 1135,40 zł, wskazanej w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r. o

kształtowaniu środków na wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej (Dz.U. z

1995 r. Nr 34, poz. 163). Sąd ten uznał za bezpodstawne żądanie ubruttowienia sę-

dziowskich wynagrodzeń w związku z reformą systemu ubezpieczeń społecznych,

argumentując, że - zgodnie z art. 781

§ 1 u.s.p. - od wynagrodzeń sędziów nie od-

prowadza się składek na ubezpieczenie społeczne i nie ma do nich zastosowania art.

16 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), a nadto sędziowie nie mają statusu osób zajmują-

cych kierownicze stanowiska państwowe, o jakich mowa w § 4 rozporządzenia Mini-

stra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 14 grudnia 1998 r. w sprawie sposobu przelicza-

nia przychodu w związku z wprowadzeniem obowiązku płacenia składki na ubezpie-

czenie społeczne przez ubezpieczonych od dnia 1 stycznia 1999 r., przeto wynagro-

dzenia sędziów w 1999 r. nie ulegały przeliczeniu według wzoru zamieszczonego w

załączniku do tego rozporządzenia, na jaki powoływał się powód w uzasadnieniu

zgłaszanych przez siebie roszczeń. Sąd pierwszej instancji wskazał, że przepisy o

wynagrodzeniu za pracę poddają się wykładni ścisłej, co oznacza, że sądy pracy nie

mogą samodzielnie ustalać stawek prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia w

4

państwowej sferze budżetowej, kształtując je odmiennie niż czynią to bezwzględnie

obowiązujące przepisy prawa.

W apelacji powód kwestionował pogląd o braku podstaw prawnych do korzy-

stania przez sędziów z dobrodziejstw wynikających z rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 14 grudnia 1998 r. w sprawie sposobu przeliczania przycho-

du w związku z wprowadzeniem obowiązku płacenia składki na ubezpieczenie spo-

łeczne przez ubezpieczonych od dnia 1 stycznia 1999 r., co narusza konstytucyjne

zasady: prawa do równego traktowania przez władze publiczne (art. 32 Konstytucji

RP) i zapewnienia sędziom wynagrodzenia odpowiadającego godności sprawowa-

nego urzędu (art. 178 § 2 Konstytucji RP).

Przy rozpoznaniu apelacji Sąd Okręgowy oparł się na niekwestionowanych

ustaleniach faktycznych Sądu pierwszej instancji, uznając za nietrafne jedynie usta-

lenie, że wskazana w ustawie budżetowej na 1999 r. kwota 1135,40 zł, z zastosowa-

niem której wyliczano wysokość miesięcznego wynagrodzenia powoda, była w 1999

r. prognozowanym przeciętnym wynagrodzeniem w państwowej sferze budżetowej, o

jakim mowa w art. 71 § 1 u.s.p. „w treści obowiązującej w 1999 roku i w obowiązują-

cym w tym roku rozporządzeniu Prezydenta RP z 23 grudnia 1996 roku, wydanym na

podstawie art. 71 § 2 u.s.p.”. Sąd Okręgowy wskazał, że przepisy ustawy budżetowej

na rok 1999 nie posługują się pojęciem „prognozowane przeciętne wynagrodzenie w

państwowej sferze budżetowej”, skoro art. 26 ust. 3 tej ustawy użył pojęcia „progno-

zowane przeciętne wynagrodzenie na 1999 r. w sferze budżetowej”, a „z lektury tek-

stu ustawy wynika, że wyznaczona została ona - jako wskaźnik budżetowy - w celu

<... określenia środków i limitów na wynagrodzenia > dla opisanym tym przepisem

ściśle określonej grupy pracowników sfery budżetowej, a nie dla <całej sfery budże-

towej>”. Ponadto z wyjaśnień Ministerstwa Finansów uzyskanych w sprawie powoda

i w analogicznych sprawach wynika, że kwota określona w art. 26 ust. 3 ustawy bu-

dżetowej na 1999 rok - mimo nazwy nawiązującej do „prognozowanego przeciętnego

wynagrodzenia w sferze budżetowej” wynikającej z brzmienia art. 71 § 1 u.s.p. i art. 3

ust. 1 i art. 4 ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r. o kształtowaniu środków na wynagro-

dzenia w państwowej sferze budżetowej - „już z założenia była wyznaczona jako zu-

pełnie inna kategoria normatywna niż <prognozowane przeciętne wynagrodzenie w

państwowej sferze budżetowej>”. Według Sądu Okręgowego - na podstawie art. 1

pkt 3 i art. 2 ustawy z dnia 10 grudnia 1998 r. o zmianie ustawy o kształtowaniu środ-

ków na wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej oraz o zmianie niektórych

5

ustaw (Dz.U. Nr 160, poz. 1059, zwana dalej ustawą z 10 grudnia 1998 r.) - w usta-

wie z dnia 23 grudnia 1994 r. (w jej treści wynikającej wówczas z Dz.U. z 1995 r Nr

34, poz. 163; z 1996 r. Nr 106, poz. 496 i Nr 139, poz. 647; z 1997 Nr 133, poz. 883

oraz z 1998 r. Nr 117, poz. 756 i Nr 155, poz. 1014 i 1016), z dniem 1 stycznia 1999

r. wprowadzono zmiany, w następstwie których jej art. 3 ust. 3 otrzymał brzmienie

„Prognozowane przeciętne wynagrodzenie stanowiące podstawę do ustalenia w

1999 r. wynagrodzeń osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe, pra-

cowników służby cywilnej, sędziów i prokuratorów, sądowych kuratorów zawodo-

wych, komorników sądowych oraz żołnierzy i funkcjonariuszy, o których mowa w art.

2 ust. 1 pkt 2 , wynosi 1135,40 zł”. Oznaczało to - w ocenie Sądu drugiej instancji -

że „cytowanym przepisem ustawodawca doraźnie na rok 1999, stworzył nową nor-

matywną kategorię prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia opisując ją jako

<podstawa do ustalania w 1999 roku> wynagrodzeń ściśle określonej w ustawie

grupy pracowników sfery budżetowej, do której zaliczono m. in. sędziów”, która nie

ma „tożsamości normatywnej” z pojęciem prognozowanego przeciętnego wynagro-

dzenia w państwowej sferze budżetowej, a „w ramach tej samej ustawy te dwie kate-

gorie są werbalne i normatywnie odmiennie definiowane”. Tymczasem zmiana wpro-

wadzona art. 1 pkt 3 ustawy z dnia 10 grudnia 1998 r., nie spowodowała zmiany art.

71 § 1 u.s.p., ale ich zestawienie dowodzi sprzeczności tych norm określających

podstawę wymiaru wynagrodzeń sędziów. Dla rozwiązania tego konfliktu normatyw-

nego decydujące znaczenie ma gwarancyjny charakter szczególnej normy zawartej

w art. 71 § 1 u.s.p., która jest źródłem podmiotowego prawa sędziego do wynagro-

dzenia i której nie można interpretować zawężająco lub w sposób „negujący istotę i

sens zawartej w nim gwarancji”. Dlatego należało uznać, że istotą art. 1 pkt 3 ustawy

z dnia 10 grudnia 1998 r. „nie była zmiana zakresu uprawnień płacowych sędziów,

ale wskazanie jednego ze wskaźników wyznaczonych dla określenia środków i limi-

tów na wynagrodzenia w roku budżetowym 1999 dla osób zajmujących kierownicze

stanowiska państwowe, pracowników służby cywilnej, sędziów i prokuratorów, sądo-

wych kuratorów zawodowych, komorników sądowych oraz żołnierzy i funkcjonariu-

szy”. Nie można zatem - „w myśl zasady lex posterior generalis non derogat legi

priori speciali - zasadnie twierdzić o zmianie treści normy art. 71 § 1 u.s.p. przez art.

1 pkt 3 ustawy z 10 grudnia 1998 r., a także w sposób dorozumiany”. Ostatecznie

Sąd Okręgowy zajmuje stanowisko, „iż w 1999 r. uprawnienia sędziów do wynagro-

dzenia zasadniczego, a w konsekwencji podstawę wymiaru jego wysokości, wyzna-

6

czała wiążąco norma z art. 71 § 1 u.s.p., a nie art. 3 ust. 3 ustawy z 23 grudnia 1994

r., ani art. 26 ust. 3 ustawy budżetowej”, skoro ponadto w ustawie budżetowej na

1999 rok, wbrew normie z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z 23 grudnia 1994 r., wysokości

prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej nie

wskazano.

Także na wypadek przesądzenia, że podstawę wymiaru wynagrodzenia sę-

dziego w 1999 r. należało ustalać zgodnie z treścią art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 23

grudnia 1994 r. - rozstrzygnięcia wymaga znaczenie normatywne art. 27 pkt 2 ustawy

budżetowej na 1997 r., przewidującego obowiązek przeliczenia kwot i limitów na wy-

nagrodzenia, określone w ustawie budżetowej, w związku z włączeniem do wynagro-

dzeń części składki na ubezpieczenie społeczne zgodnie z ustawą z dnia 13 paź-

dziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887, Nr

162, poz. 1118 i 1126). W ocenie Sądu Okręgowego - obowiązek taki dotyczył

wszystkich wskaźników wskazanych w ustawie budżetowej na 1999 r., niezależnie

od tego wobec jakiej grupy pracowników miały być one stosowane, a zatem stosow-

nemu przeliczeniu podlegało określone w art. 26 ust. 3 tej ustawy wynagrodzenie

sędziów, skoro „art. 110 ustawy z dnia 13 grudnia 1998 r. stanowi o przeliczeniu

przychodu wobec ubezpieczonych z art. 16 ust. 1 ustawy, a sędziowie nie są wyłą-

czeni z jego zakresu podstawowego, mimo że w okresie służby od ich wynagrodzeń

nie odprowadza się składek. Jak dowodzą okoliczności ustalone w niniejszym sporze

wykonawcy ustawy budżetowej, wbrew literalnej wykładni art. 27, założyli, jak się

wydaje contra legem, że w przypadku sędziów wynagrodzenia należy ustalać w

oparciu o nieprzeliczoną kwotę podstawy z art. 26 ust. 3 ustawy budżetowej”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne

dotyczyły stanu prawnego obowiązującego w 1999 r. Uregulowania zawarte art. 71

ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity

tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 34, poz. 163 ze zm., powoływana dalej jako u.s.p.), w

brzmieniu obowiązującym w okresie od 1 stycznia 1995 r. do 31 grudnia 1999 r., sta-

nowiły w § 1, że wynagrodzenie zasadnicze sędziów równorzędnych sądów jest

równe i stanowi odpowiednio do rangi stanowiska sędziego, wielokrotność progno-

zowanego przeciętnego wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej; wysokość

7

wynagrodzenia różnicuje staż pracy i pełnione funkcje, a w § 2, iż wynagrodzenie

sędziów określa, w drodze rozporządzenia, Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, po

zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Sądownictwa (§ 2). Ustalenie wynagrodzeń sę-

dziowskich wymagało przeliczenia kwoty wyznaczonej kategorią przeciętnego wyna-

grodzenia w państwowej sferze budżetowej według wskaźników wielokrotności tej

kwoty odpowiedniej do rangi stanowiska sędziego sądów powszechnych. Powyższe

oznacza, że normy zawarte w art. 71 u.s.p. nie miały takiego waloru normatywnego,

który samoistnie mógłby kształtować wysokość zasadniczych wynagrodzeń sędziów

sądów powszechnych, skoro wymagały uwzględnienia kategorii prognozowanego

przeciętnego wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej, określanej w innych

przepisach, a także wskaźnika wielokrotności podstawy wyliczenia wynagrodzenia,

określanego w drodze rozporządzenia Prezydenta RP, wydawanego po zasięgnięciu

opinii Krajowej Rady Sądownictwa. Ten drugi element kształtowania wynagrodzeń

sędziowskich nie był objęty przedmiotem sporu.

Ustalenie prawidłowej wysokości zasadniczego wynagrodzenia sędziego sądu

powszechnego w sytuacji podniesionego przez Sąd drugiej instancji „braku wyraźnej

ustawowej klauzuli derogacyjnej albo zmieniającej” treść art. 71 § 1 u.s.p., który w

spornym okresie 1999 r. nie podlegał jakimkolwiek modyfikacjom, wymagało zbada-

nia mechanizmu wyznaczania prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia w pań-

stwowej sferze budżetowej, która stanowiła normatywną kwotę bazową dla wyli-

czenia płacy sędziego w 1999 r. Ustawodawca wprowadził kategorię „prognozowa-

nego przeciętnego wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej” do obowiązują-

cego systemu prawnego ustawą z dnia 23 grudnia 1994 r. o kształtowaniu środków

na wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej oraz o zmianie niektórych ustaw

(Dz.U. z 1995 r. Nr 34, poz. 163 ze zm.). Ustawa ta autonomicznie określa zasady i

tryb kształtowania środków i limitów na wynagrodzenia w państwowej sferze budże-

towej (art. 1), natomiast ustalanie wysokości prognozowanego przeciętnego wyna-

grodzenia następuje w ustawie budżetowej (art. 6 ust. 1 pkt 1). W ocenie Sądu dru-

giej instancji wątpliwości budziło odejście w 1999 r. od wyznaczenia jednej kategorii i

wysokości prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia dla całej państwowej sfery

budżetowej, które dokonane zostało „doraźnie na rok 1999” dla ściśle wyodrębnio-

nych grup pracowników tej sfery budżetowej, do której zaliczono sędziów, na pods-

tawie nowego brzmienia art. 3 ust. 3 ustawy z 23 grudnia 1994 r., wprowadzonego z

mocy art. 1 pkt 3 i art. 2 ustawy z dnia 10 grudnia 1998 r. o zmianie ustawy o kształ-

8

towaniu środków na wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz.U. Nr 160, poz. 1059). Przepis ten stanowił wprost, że progno-

zowane przeciętne wynagrodzenie stanowiące podstawę do ustalenia w 1999 r. wy-

nagrodzeń dla osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe, pracowników

służby cywilnej, sędziów i prokuratorów, sądowych kuratorów zawodowych, komorni-

ków sądowych i funkcjonariuszy, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 2, wynosi

1.135,40 zł. Warto dodać, że w tej samej kwocie w 1999 r. została ustalona podsta-

wa do określenia środków i limitów na wynagrodzenia tych kategorii pracowników w

art. 26 ust. 3 ustawy budżetowej na rok 1999 z dnia 17 lutego 1999 r. (Dz.U. Nr 17,

poz. 154), zgodnie z odesłaniem zawartym w art. 6 ust. 1 ustawy z 23 grudnia 1994

r.

Przy ocenie twierdzeń Sądu drugiej instancji o braku „tożsamości normatyw-

nej” prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej,

o jakim mowa w art. 3 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 4 i 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z 23

grudnia 1994 r. i z art. 71 § 1 u.s.p. - z kategorią prognozowanego przeciętnego wy-

nagrodzenia w 1999 r., jaką wprowadziło na 1999 r. nowe brzmienie art. 3 ust. 3

ustawy, trzeba było ponadto mieć na uwadze inne zmiany wprowadzone ustawą

zmieniającą. Mianowicie w zawartym w art. 2 ustawy katalogu określeń ustawowych

ustawodawca wprowadził pojęcie pracowników cywilnych (pkt. 2a), które obejmowało

pracowników państwowej sfery budżetowej, jednakże z wyłączeniem sędziów i in-

nych osób, dla których ponadto art. 3 ust. 3 określił w konkretnej kwocie prognozo-

wane przeciętne wynagrodzenie w 1999 r. na 1.135,40 zł; a ponadto w art. 2 pkt 4

ustawy tylko prognozowane wynagrodzenie pracowników cywilnych w państwowej

sferze budżetowej nazwał „prognozowanym przeciętnym wynagrodzeniem”, chociaż

następnie nie przestrzegał tego wyrażenia ustawowego konsekwentnie, skoro już w

art. 3 ust. 1 pkt 1 „prognozowanym przeciętnym wynagrodzeniem” nazywa „progno-

zowane przeciętne wynagrodzenie w państwowej sferze budżetowej”, ustalone w

trybie określonym w art. 4 ustawy. Tego rodzaju konfuzje terminologiczne nie mogą

pomijać szczególnych regulacji zawartych w przepisach art. 3 ust. 3 ustawy i art. 26

ust. 3 ustawy budżetowej na 1999 r, które określiły prognozowane przeciętne wyna-

grodzenie na 1999 r. w sferze budżetowej w tej samej kwocie 1.135,40 zł dla osób

zajmujących kierownicze stanowiska państwowe, pracowników służby cywilnej, sę-

dziów i prokuratorów, sądowych kuratorów zawodowych, komorników sądowych i

funkcjonariuszy. W szczególności w żaden sposób nie da się podzielić stanowiska

9

Sądu drugiej instancji, jakoby wyraźne kwotowe określenie prognozowanego prze-

ciętnego wynagrodzenia sędziów w 1999 r. zmieniało treść art. 71 § 1 u.s.p. w myśl

zasady lex posterior generalis non derogat legi proiri speciali dlatego, że ustawowe

uregulowania kwoty bazowej ustalania wynagrodzenia sędziów w tej samej kwocie w

art. 3 ust. 3 ustawy z 23 grudnia 1994 r. i w art. 26 ust. 3 ustawy budżetowej na 1999

r. nie miały charakteru norm ogólnych, skoro szczegółowo, tj. w ściśle określonej

kwocie ustaliły wysokość prognozowanego wynagrodzenia sędziów w 1999 r. Poza

tym przepis art. 71 § 1 u.s.p. nie jest normą szczególną, albowiem odsyła do odręb-

nych przepisów w zakresie ustalenia kwoty bazowej wyliczenia wynagrodzeń sę-

dziowskich, wskutek czego - na podstawie samych tylko dyspozycji zawartych w tym

przepisie - niemożliwe byłoby ustalenie wynagrodzenia zasadniczego sędziów sądów

powszechnych. Przepis ten dla jego zastosowania musiał być dopełniony odpowied-

nią szczegółową regulacją prawną, pozwalającą sprecyzować wysokość kwoty ba-

zowej wyliczenia wynagrodzeń sędziowskich w spornym okresie. Ponadto Sąd Okrę-

gowy dopatruje się możliwości wyliczenia wysokości zasadniczego wynagrodzenia

sędziów w 1999 r. w relacji do kwoty odpowiadającej prognozowanemu przeciętne-

mu wynagrodzeniu w państwowej sferze budżetowej, o jakim mowa w art. 3 ust. 1

pkt 1 i art. 4 ustawy z 23 grudnia 1994 r. Tymczasem według art. 3 ust. 1 pkt 1 tej

ustawy - podstawę do określenia środków i limitów na wynagrodzenia w danym roku

budżetowym stanowiło w państwowej sferze budżetowej, z zastrzeżeniem ust. 2,

„prognozowane przeciętne wynagrodzenie w państwowej sferze budżetowej”, usta-

lone w trybie określonym w art. 4, zwane dalej „prognozowanym przeciętnym wyna-

grodzeniem”. Zawarte w art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy zastrzeżenie nakazywało uwzględ-

nienie regulacji z ust. 2 tego przepisu, który zawierał wskazanie zmodyfikowanej

podstawy do określenia środków i limitów na wynagrodzenia w danym roku budże-

towym dla osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe, pracowników

służby cywilnej, sędziów i prokuratorów, sądowych kuratorów zawodowych, komorni-

ków sądowych i funkcjonariuszy, którą była już kategoria „prognozowanego prze-

ciętnego wynagrodzenia”, z kolejnym zastrzeżeniem art. 3 ust. 3, który określił je w

kwocie 1.135,40 zł. Skoro zatem zastosowanie regulacji zawartej w art. 3 ust. 1 pkt 1

ustawy z 23 grudnia 1994 r. zawierało konieczność uwzględnienia regulacji zawartej

w ust. 2, a ta z kolei nakazywała uwzględnić regulację określoną w ust. 3 tego prze-

pisu, to konsekwentnie art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy nie tylko przewidywał możliwość

zastosowania „prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia w państwowej sferze

10

budżetowej” do ustalenia wysokości wynagrodzeń sędziowskich w trybie art. 71 § 1

u.s.p., ale wskutek mechanizmu „podwójnego” odesłania do ust. 3 wskazał na okre-

śloną w nim kategorię „przeciętnego prognozowanego wynagrodzenia” w kwocie

1.135,40 zł, stanowiącą podstawę do ustalenia w 1999 r. między innymi wynagro-

dzeń sędziów.

Powyższe rozważania prowadziły do konkluzji, że prognozowane przeciętne

wynagrodzenie służące do określenia wynagrodzenia zasadniczego sędziów sądów

powszechnych w 1999 r. stanowiła kwota 1.135,40 zł (art. 71 § 1 u.s.p. w związku z

art. 3 ust. 3 i art. 6 ust. 1 ustawy z 23 grudnia 1994 r. oraz art. 26 ust. 3 ustawy bu-

dżetowej na rok 1999).

Na wypadek takiego sposobu rozstrzygnięcia pierwszego zagadnienia Sąd

Okręgowy postawił do rozważenia ponadto kwestię „rzeczywistego znaczenia normy

art. 27 ustawy budżetowej na 1999 r.”. W ocenie tego Sądu regulacja zawarta w art.

27 pkt 2 (powinno być art. 27 pkt 1 ustawy budżetowej na rok 1999), stanowiąca, iż

zgodnie z ustawą z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz-

nych (Dz.U. Nr 137, poz. 88 i Nr 162, poz. 1118 i poz. 1126) kwoty i limity na wyna-

grodzenia, określone w ustawie budżetowej zostaną przeliczone w związku z włą-

czeniem do wynagrodzenia części składki na ubezpieczenie społeczne, dotyczy

wszystkich wskaźników wskazanych w ustawie budżetowej, niezależnie od tego do

jakiej grupy pracowników się odnosiła. W konsekwencji także określona w art. 26 ust.

3 ustawy budżetowej kwota 1135,40 zł, stanowiąca podstawę określenia środków i

limitów na wynagrodzenia sędziów w 1999 r., powinna być przeliczona stosownie do

treści art. 110 „ustawy z 13 grudnia 1998 r.” (powinno być ustawy z 13 października

1998 r.), skoro sędziowie nie zostali wyłączeni z podmiotowego kręgu ubezpieczo-

nych pracowników w rozumieniu art. 16 ust. 1 tej ustawy, pomimo że w okresie

służby od ich wynagrodzeń nie odprowadza się składek na ubezpieczenie społeczne.

Tak przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie do-

tyczyło w istocie rzeczy możliwości tzw. ubruttowienia wynagrodzeń sędziowskich w

1999 r. W związku z wprowadzeniem w 1999 r. nowego systemu ubezpieczeń spo-

łecznych ustawodawca ustanowił powszechny i przymusowy obowiązek płatników

składek podwyższenia ubezpieczonym, o których mowa w art. 16 ust. 1 ustawy z 13

października 1998 r., przychodu należnego im - po przeliczeniu - na dzień 1 stycznia

1999 r., w taki sposób, aby po potrąceniu składek na ubezpieczenia emerytalne i

rentowe oraz na ubezpieczenie chorobowe nie był on niższy niż przed przeliczeniem.

11

Wykonanie tej operacji w stosunku do osób określonych w art. 16 ust. 1 pkt 1 tej

ustawy, tj. do pracowników, przybrało postać obowiązkowej i powszechnej podwyżki

wynagrodzenia za pracę należnego im w dniu 1 stycznia 1999 r., w taki sposób, aby

został utrzymany jego dotychczasowy poziom (wysokość wynagrodzenia) po odli-

czeniu należnych składek na ubezpieczenia społeczne, których obowiązek opłacania

spoczywa od dnia 1 stycznia 1999 r. także na pracownikach, stosownie do wprowa-

dzonych od tej daty nowych zasad finansowania ubezpieczeń społecznych. W celu

niedopuszczenia do realnego obniżenia poziomu wynagrodzeń pracowniczych

ustawodawca wprowadził mechanizm ubruttowienia wynagrodzeń za pracę o war-

tość składek, które powinni opłacać pracownicy.

Przepisy ustawy z 13 października 1998 r. nie wyłączyły wprost sędziów z

obowiązkowego ubezpieczenia emerytalnego i rentowego oraz chorobowego, które

obejmują wszystkich pracowników, z wyłączeniem prokuratorów (art. 6 ust. 1 pkt 1),

co mogłoby sugerować wniosek, że składki na te rodzaje ubezpieczeń społecznych

sędziów, którzy nie zostali wyraźnie wyłączni z kręgu pracowników podlegających

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, finansują w zakresie ubezpieczeń

emerytalnego i rentowego - na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 1 tej ustawy - z własnych

środków, w równych częściach, ubezpieczeni (pracownicy) i płatnicy składek (praco-

dawcy), natomiast składki na obowiązkowe ubezpieczenia chorobowe - zgodnie z

art. 16 ust. 2 tej ustawy - finansują w całości sami ubezpieczeni pracownicy. Jednak-

że przy ocenie podlegania sędziów obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym nie

można pominąć szczególnej regulacji z art. 781

§ 1 u.s.p., który stanowi, że od wyna-

grodzenia sędziów nie odprowadza się składek na ubezpieczenie społeczne, po-

cząwszy od wejścia w życie tej normy prawnej z dniem 1 stycznia 1998 r. Jedynie w

razie utraty statusu prawnego sędziego w przypadkach, o których mowa w art. art.

781

§ 2 i 784

§ 1 u.s.p, od wynagrodzenia wypłaconego sędziemu w okresie służby,

od którego nie odprowadzono składki na ubezpieczenie społeczne, przekazuje się

składkę do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przewidzianą za ten okres w przepi-

sach o ubezpieczeniu społecznym, z uwzględnieniem jej waloryzacji wskaźnikiem

wzrostu płac (art. 784

u.s.p.). Zwolnienie wynagrodzeń sędziów z obowiązku odpro-

wadzania składek na ubezpieczenie społeczne spowodowało, że w służbowych sto-

sunkach pracy sędziów nie było w dniu 1 stycznia 1999 r. płatników składek, którzy

byli na podstawie art. 110 ustawy z 13 października 1998 r. adresatami obowiązku

przeliczenia wynagrodzeń należnych sędziom w dniu 1 stycznia 1999 r. w taki spo-

12

sób, aby po potrąceniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz na

ubezpieczenie chorobowe nie było ono niższe niż przed przeliczeniem, a do wyna-

grodzeń sędziów nie znajdował zastosowania mechanizm ubruttowienia przychodów

stanowiących podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne określony w

tym przepisie już z uwagi na nieodprowadzanie składek na te ubezpieczenia od 1

stycznia 1998 r. Konsekwentnie z tych samych przyczyn nie znajdował do wynagro-

dzeń sędziów zastosowania taki sam mechanizm przewidziany w art. 27 pkt 1

ustawy budżetowej na 1999 r., który ponadto nie miał samoistnego waloru norma-

tywnego, skoro bezpośrednio odsyłał do ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych w zakresie przeliczenia kwot i limitów na wyna-

grodzenia, określonych w ustawie budżetowej, jakie podlegały takiemu przeliczeniu

w związku z włączeniem do wynagrodzeń części składki na ubezpieczenie społecz-

ne. Warto tu powtórzyć, że istota mechanizmu zastosowania tzw. ubruttowienia przy-

chodów stanowiących podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, po-

legała na takim ich przeliczeniu, aby po potrąceniu obciążających ubezpieczonych

składek na ubezpieczenia społeczne, ich przychód nie był niższy niż przed przelicze-

niem. Zastosowanie tego mechanizmu miało przeciwdziałać spadkowi wartości przy-

chodów ubezpieczonych w związku z obciążeniem ich obowiązkiem zapłaty części

składki na ubezpieczenia społeczne, a zatem nie mogło być postrzegane jako uza-

sadnienie dla wzrostu realnej wartości takich przychodów, jak wynagrodzenia sę-

dziów, od których począwszy od 1 stycznia 1998 r. nie odprowadza się składek na

ubezpieczenie społeczne. Powyższe prowadziło do wniosku, że przysługujące w dniu

1 stycznia 1999 r. zasadnicze wynagrodzenia sędziów, od których począwszy od 1

stycznia 1998 r. nie odprowadza się składek na ubezpieczenie społeczne (art. 781

§

1 u.s.p.), nie podlegały przeliczeniu (ubruttowieniu) na podstawie art. 27 ust. 1

ustawy budżetowej na rok 1999 w związku z art. 110 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

========================================