I PKN 31/00

Wyrok z dnia 29 września 2000 r.

I PKN 31/00

Zakaz "jednostronnej zmiany warunków pracy lub płacy na niekorzyść

pracownika" z art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodo-

wych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854) obejmuje nie tylko zmiany,

które mogłyby być wprowadzone do umowy o pracę w drodze wypowiedzenia

zmieniającego, lecz także i inne zmiany na niekorzyść pracownika, wprowa-

dzone jednostronne przez pracodawcę, dotyczące stosunku pracy opartego

również na innych podstawach niż umowa o pracę.

Przewodniczący SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca), Sę-

dziowie SN: Walerian Sanetra, Jerzy Kwaśniewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 22 września 2000 r. sprawy z po-

wództwa Ludwiki S. przeciwko Szkole Podstawowej [...] w K. o przywrócenie do

pracy, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia 28 września 1999 r. [...]

z m i e n i ł w ten sposób zaskarżony wyrok, że oddalił apelację strony poz-

wanej od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Kwidzynie z dnia 24 maja 1999r.

[...]

U z a s a d n i e n i e

Powódka Ludwika S. żądała w pozwie przywrócenia do pracy w Szkole Pod-

stawowej [...] w K. oraz zasądzenia wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy

na tej podstawie, że strona pozwana przeniosła ją w stan nieczynny, mimo że komi-

sja zakładowa NSZ „Solidarność” nie wyraziła na to zgody.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Kwidzynie wyrokiem z dnia 24 maja 1999 r. przy-

wrócił powódkę do pracy na warunkach pracy i płacy obowiązujących w dniu 31

sierpnia 1998 r. Ustalił, że powódka była zatrudniona w pozwanej Szkole jako nau-

czycielka od 16 sierpnia 1976 r. Była nauczycielem mianowanym i w ostatnich latach

2

nauczała w klasach I – III. Ukończyła studium przedmiotowo-metodyczne o kierunku

nauczanie początkowe, a także studium nauczycielskie uprawniające do nauczania

fizyki i chemii. Pełniła w pozwanej Szkole funkcję członka komisji rewizyjnej Związku

Zawodowego „Solidarność”, a w roku szkolnym 1997/98 korzystała z urlopu dla po-

ratowania zdrowia. W roku szkolnym 1988/99 liczba oddziałów I – III zmniejszyła się

z ośmiu do siedmiu, a wobec wprowadzenia w tych klasach nauczania w trybie zinte-

growanym, powstała konieczność pracy każdego nauczyciela także w klasach I – III,

i to w godzinach nadliczbowych. Wszyscy nauczyciele prowadzący w Szkole Podsta-

wowej [...] w K. klasy I – III posiadają wykształcenie wyższe, legitymują się stażem

pracy od 8 do 12 lat.

Sąd Rejonowy ustalił ponadto, że pismem z dnia 16 kwietnia 1998 r. strona

pozwana przeniosła powódkę w stan nieczynny, określając czas jego trwania od 1

września 1998 r. do 29 lutego 1999 r. Pismem z dnia 15 lutego 1999 r. pozwana

Szkoła poinformowała powódkę, że łączący ją ze Szkołą stosunek pracy wygasa z

dniem 29 lutego 1999 r. Strona pozwana nie uzyskała zgody zarządu zakładowej

organizacji związkowej na przeniesienie powódki w stan nieczynny.

Oceniając roszczenie powódki według przepisów prawa, Sąd pierwszej ins-

tancji uznał, że zgoda zakładowej organizacji związkowej, o której stanowi art. 32 ust.

1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, jest również potrzebna

do przeniesienia nauczyciela w stan nieczynny na podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nau-

czyciela. Gdyby bowiem zamiarem ustawodawcy było pozbawienie nauczycieli mia-

nowanych szczególnej ochrony stosunku pracy, niewątpliwie w ustawie o związkach

lub w ustawie Karta Nauczyciela znalazłby się odpowiedni przepis. Zdaniem Sądu

Rejonowego, art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych zapewnia także

ochronę przed czynnościami prawnymi powodującymi ustanie stosunku pracy.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku wyrokiem z

dnia 28 września 1999 r. zmienił wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że oddalił

powództwo. Przede wszystkim Sąd Okręgowy wyraził zupełnie inny pogląd na temat

możliwości stosowania art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych do przenie-

sienia nauczyciela w stan nieczynny. Uznał mianowicie, że wymieniony przepis doty-

czy ochrony pracownika przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem stosunku pracy.

Natomiast decyzja o przeniesieniu nauczyciela w stan nieczynny nie jest tego ro-

dzaju oświadczeniem woli. Wprawdzie przeniesienie w stan nieczynny może prowa-

dzić do ustania stosunku pracy, lecz w takim wypadku przyczyną ustania tego sto-

3

sunku nie jest oświadczenie woli pracodawcy, lecz zdarzenie prawne w postaci wy-

gaśnięcia stosunku pracy z mocy prawa. Tym samym – zdaniem Sądu Okręgowego

– nie przysługiwała powódce ochrona przed przeniesieniem w stan nieczynny, pole-

gająca na konieczności uzyskania przez pracodawcę zgody zarządu zakładowej or-

ganizacji związkowej na to przeniesienie.

Sąd Okręgowy podkreślił, że przyjęcie powyższej interpretacji art. 32 ust. 1

ustawy o związkach zawodowych w związku z art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela mu-

siało doprowadzić do zmiany zaskarżonego wyroku przez oddalenie żądania powód-

ki. Z dokonanych ustaleń wynika bowiem, że powódka jako jedyna nauczycielka ma-

jąca kwalifikacje do nauczania w klasach I – III nie posiadała wykształcenia wyższe-

go. W roku szkolnym 1998/99 nie ma pełnego etatu ani dla nauczyciela fizyki ani dla

nauczyciela chemii, a osoby, które nauczają tych przedmiotów, mają wyższe kwalifi-

kacje w porównaniu z powódką. Elżbieta D. i Irena F. posiadają bowiem wyższe wy-

kształcenie (przyrodnicze i chemiczne) i obie miały laureatów olimpiad szkolnych,

szkoła zaś jest także oceniana pod tym kątem. Również porównanie sytuacji zdro-

wotnej i rodzinnej powódki oraz nauczycieli nauczających fizyki i chemii wskazywało

na wybór powódki do przeniesienia w stan nieczynny, a nie jednego z tych nauczy-

cieli. Dlatego Sąd Okręgowy na mocy art. 386 § 1 KPC zmienił zaskarżony wyrok i

orzekł co do istoty sprawy.

W kasacji od powyższego wyroku powódka zarzuciła naruszenie prawa mate-

rialnego, polegające na błędnej wykładni art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r.

o związkach zawodowych. Sąd Okręgowy uznał bowiem, że przeniesienie skarżącej,

będącej członkiem komisji rewizyjnej, w stan nieczynny nie wymagało zgody zakła-

dowej organizacji związkowej. Tymczasem wymieniona czynność, jako poprzedzają-

ca ustanie stosunku pracy, powinna być objęta rygorami przewidzianymi w art. 32

ust. 1 ustawy o związkach zawodowych. Przeniesienie nauczyciela w stan nieczynny

jest swego rodzaju ochroną jego stosunku pracy, a skoro tak, to nie ma racjonalnych

podstaw do wniosku, że ustawodawca chciał wyłączyć tę instytucję spod powszech-

nego działania ochrony przewidzianej we wskazanym przepisie

Z tych względów skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez

uwzględnienie powództwa o przywrócenie jej do pracy ewentualnie o uchylenie tego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Strona pozwana wniosła o oddalenie kasacji.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Analiza postanowień zawartych w art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o

związkach zawodowych (Dz.U. Nr 55, po. 234 ze zm.) upoważnia do wniosku, że

przewidziana w nich ochrona trwałości stosunku pracy dotyczy stosunków pracy pra-

cowników pełniących określone funkcje w organach związku zawodowego, bez

względu na podstawę ich nawiązania. Dotyczy zatem także nauczycieli mianowa-

nych.

Wydanie przez Sądy orzekające odmiennych rozstrzygnięć było następstwem

z jednej strony użytych w art. 32 zwrotów i pojęć, z drugiej zaś – samej regulacji ins-

tytucji przeniesienia w stan nieczynny zawartej w art. 20 ust. 1 i ust. 6 zdanie 2

ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r.

Nr 56, poz. 357 ze zm.). Otóż art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych stano-

wi, że pracodawca nie może bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej

wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy z pracownikiem będącym członkiem

zarządu lub komisji rewizyjnej zakładowej organizacji związkowej w czasie trwania

mandatu oraz w okresie roku po jego wygaśnięciu. Przepis ten, w powiązaniu z art.

30 § 1 pkt 2 i 3 KP przewidującym złożenie oświadczenia woli jako warunek czynno-

ści prawnej wypowiedzenia lub rozwiązania umowy o pracę, jest jasny i zrozumiały.

Wynika bowiem z niego wprost, że zgoda wymienionego organu jest warunkiem zło-

żenia przez pracodawcę oświadczenia woli, którego treścią jest wypowiedzenie lub

rozwiązanie stosunku pracy. Według zaś art. 45 § 1 KP, naruszenie tego warunku

(zakazu) oznacza, że czynność pracodawcy została dokonana z naruszeniem prze-

pisów o wypowiadaniu umów o pracę, co uprawnia pracownika do zgłoszenia żąda-

nia o uznanie bezskuteczności wypowiedzenia lub o przywrócenie do pracy. Jak więc

nietrudno zauważyć, literalne brzmienie wymienionych przepisów wskazywałoby na

to, że pracownik, pełniący funkcję w organach związku zawodowego, ma zapewnio-

ną ochronę tylko przed wypowiedzeniem oraz przed rozwiązaniem stosunku pracy.

Tymczasem przeniesienie nauczyciela w stan nieczynny, które również wymaga

złożenia przez pracodawcę oświadczenia woli, nie mieści się w żadnym z tych pojęć,

a ponadto wywołuje skutek w postaci wygaśnięcia, a nie rozwiązania stosunku pracy.

Należy jednak zauważyć, że ustawa o związkach zawodowych reguluje także

kwestię ochrony pracownika w razie jednostronnej zmiany przez pracodawcę warun-

ków pracy i płacy. Mianowicie w myśl art. 32 ust. 2 pracodawca nie może bez zgody

5

zarządu zakładowej organizacji związkowej zmienić jednostronnie warunków pracy

lub płacy na niekorzyść pracownika będącego członkiem zarządu lub komisji rewizyj-

nej zakładowej organizacji związkowej w okresie wskazanym w art. 32 ust. 1 ustawy

o związkach zawodowych. Porównanie treści art. 32 ust. 2 ustawy z treścią art. 42 §

1 KP pokazuje, że pierwszy z przepisów stanowi o jednostronnej „zmianie” przez

pracodawcę warunków płacy lub pracy, drugi natomiast – „o wypowiedzeniu” wyni-

kających z umowy o pracę warunków pracy lub płacy. Powyższej różnicy w sformu-

łowaniach przepisów nie można przy tym uznać za różnicę redakcyjną. Oprócz bo-

wiem użytych pojęć: w ustawie o związkach zawodowych – „zmiana”, natomiast w

art. 42 § 1 KP – „wypowiedzenie”, trzeba dostrzec, że art.42 § 1 KP odnosi się do

wypowiedzenia warunków pracy i płacy „wynikających z umowy” o pracę, tymczasem

w art. 32 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych nie zawiera takiego ograniczenia.

Przytoczone różnice uzasadniają zatem wniosek, że zakaz „zmiany jednostronnej

warunków pracy lub płacy na niekorzyść pracownika” ma szerszy zakres i obejmuje

nie tylko zmiany, które mogłoby być wprowadzone do umowy o pracę w drodze wy-

powiedzenia zmieniającego, ale także i inne zmiany na niekorzyść pracownika,

wprowadzone jednostronnie przez pracodawcę, dotyczące stosunku pracy opartego

na innych podstawach niż tylko umowa o pracę.

W świetle przedstawionego poglądu rozważenia w sprawie wymaga zagad-

nienie, czy przeniesienie nauczyciela w stan nieczynny może być zakwalifikowane

jako jednostronna zmiana warunków pracy i płacy na niekorzyść nauczyciela, o której

stanowi art. 32 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych. Zdaniem Sądu Najwyższe-

go, nie może być wątpliwości co do tego, że przeniesienie nauczyciela w stan nie-

czynny jest niekorzystną zmianą jego położenia faktycznego i prawnego. W stanie

nieczynnym uzyskuje on bowiem prawo tylko do wynagrodzenia zasadniczego, a po

upływie sześciomiesięcznego okresu pozostawania w tym stanie jego stosunek pracy

wygasa. Ponadto w świetle zmian dokonujących się w szkolnictwie, tak dobrze wi-

docznych w związku ze sprawami rozpoznawanymi przez sądy pracy, usprawiedli-

wione jest spostrzeżenie, że do wyjątków trzeba zaliczyć przypadki przywracania do

pracy nauczycieli pozostających w stanie nieczynnym. Charakteryzując powyższą

instytucję także z punktu widzenia jej skutków, nie można pominąć i tego, że prze-

niesienie w stan nieczynny dotyczy niejednokrotnie nauczycieli w pełni sił, dla których

przymusowa bezczynność staje się poważną dolegliwością psychiczną.

6

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy uznał za zasadną kasację po-

wódki opartą na podstawie naruszenia prawa materialnego, a wobec tego, że nie

stwierdził naruszenia istotnych przepisów postępowania, możliwe było wydanie orze-

czenia co do istoty sprawy. Z tego względu i stosownie do art. 39315

KPC Sąd Naj-

wyższy orzekł jak w sentencji wyroku.

========================================