III RN 212/00

Wyrok z dnia 17 września 2001 r.

III RN 212/00

1. Osoba przewożąca towar w związku z postanowieniem o przekazaniu

sprawy na podstawie art. 45 ust. 5 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. Prawo celne

(jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 71, poz. 312 ze zm.) jest osobą wprowadzają-

cą towar na polski obszar celny, jeżeli nie dostarczyła go do wskazanego

urzędu celnego, lecz przekazała nieznanemu odbiorcy.

2. Zapłata cła należnego za towar niedostarczony do docelowego urzędu

celnego przez posiadacza karnetu TIR jest w rozumieniu polskiego prawa

sankcją za naruszenie obowiązków celnych - art. 36 Konwencji celnej dotyczą-

cej międzynarodowego przewozu towarów z zastosowaniem karnetów TIR

(Konwencja TIR) sporządzonej w Genewie dnia 14 listopada 1975 r. (Dz.U. z

1984 r. Nr 17, poz. 76 ze zm.).

Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera, Jerzy Kwaśniewski.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Waldemara

Grudzieckiego, po rozpoznaniu w dniu 17 września 2001 r. sprawy ze skargi „S.-B.”

Spółki Akcyjnej w B. na decyzję Prezesa Głównego Urzędu Ceł z dnia 13 sierpnia

1999 r. [...] w przedmiocie wymiaru cła, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra

Sprawiedliwości [...] od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z

dnia 15 maja 2000 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił skargę.

U z a s a d n i e n i e

Dyrektor Urzędu Celnego w T. przekazał w dniu 21 października 1994 r. Dy-

rektorowi Urzędu Celnego w W. towar celny (jaja kurze) przewożony pod osłoną kar-

netu TIR celem dokonania odprawy celnej ostatecznej. Posiadaczem karnetu był

białoruski przewoźnik – S.-B. w B., który zobowiązał się do dostarczenia towaru w

2

ciągu 7 dni do wskazanego w karnecie TIR urzędu celnego odbiorczego. Zgodnie z

listem przewozowym CMR odbiorcą towaru była polska firma J.E.-I. Art. Spożyw-

czych i Przemysłowych – Jarosław C. w W. Dyrektor Urzędu Celnego w W. ustalił, że

powyższy towar celny nie został w terminie dostarczony do urzędu celnego od-

biorczego i w związku z tym wszczął z urzędu postępowanie celne. Dyrektor Urzędu

Celnego w W. decyzją z dnia 31 października 1995 r. wymierzył należności celne od

powyższego towaru i wezwał do ich uiszczenia posiadacza karnetu TIR. Organ celny

ustalił, że odbiorca towaru nie istnieje oraz że potwierdzenie dostarczenia towaru do

Urzędu Celnego w W. zostało sfałszowane.

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 23 stycznia

1998 r. [...] uchylił decyzję organu celnego drugiej instancji utrzymującej w mocy zas-

karżoną odwołaniem posiadacza karnetu TIR powyższą decyzję.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezes Głównego Urzędu Ceł decyzją z

dnia 13 sierpnia 1999 r. utrzymał w mocy decyzję organu celnego pierwszej instancji

z dnia 31 października 1995 r.

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 15 maja 2000 r.

[...] uchylił zaskarżoną przez „S.-B.” w B. powyższą decyzję Prezesa Głównego

Urzędu Ceł z dnia 13 sierpnia 1999 r. W ocenie Sądu stanowisko organu odwoław-

czego, że niewykonanie przez przewoźnika wynikającego z przepisów art. 8, 11, 21,

28 i 36 Konwencji celnej dotyczącej międzynarodowego przewozu towarów z zasto-

sowaniem karnetów TIR (Dz.U. z 1984 r. Nr 17, poz. 76) oraz z art. 42 Prawa celne-

go obowiązku dostarczenia towaru do urzędu celnego odbiorczego (docelowego) i

przedstawienia karnetu TIR w celu jego zwolnienia, stanowi naruszenie przepisów

Konwencji i daje podstawę do obciążenia posiadacza karnetu TIR należnościami za

towar celny, nie znajduje oparcia w powołanych przepisach prawa. Stanowiska tego

nie uzasadniają w szczególności przepisy art. 8 i 11 Konwencji TIR, gdyż nie dotyczą

one uiszczenia należności celnych przez przewoźnika, lecz przez stowarzyszenie

poręczające, ani też pozostałe przepisy tej Konwencji. W związku z tym naruszenie

przez przewoźnika obowiązku dostarczenia towaru do wskazanego urzędu celnego

musi być oceniane według przepisów Prawa celnego. W ocenie Sądu z przepisów

art. 4 ust. 1, art. 23 ust. 2, art. 24, art. 42 i art. 45 ust. 5 Prawa celnego wynika, że

obowiązek zapłaty należności celnych spoczywa wyłącznie na podmiocie dokonują-

cym obrotu towarowego z zagranicą, nie zaś na przewoźniku. Sąd powołał się na taki

pogląd wyrażony w uzasadnieniu wyroku z dnia 23 stycznia 1998 r., V SA 2786/96.

3

W wyroku tym wskazał na konieczność przeprowadzenia uzupełniającego postępo-

wania dowodowego w celu ustalenia, czy w stanie faktycznym sprawy przewoźnik

przekształcił się w podmiot dokonujący obrotu towarowego z zagranicą na własny

rachunek i we własnym imieniu (art. 2 pkt 6 Prawa celnego). Przekształcenie takie

nie mogło nastąpić wyłącznie w wyniku niewykonania przez przewoźnika obowiązku

dostarczenia towaru do urzędu celnego wskazanego w dokumencie przewozowym

(art. 42 Prawa celnego), gdyż niewykonanie tego obowiązku uprawniało organy celne

jedynie do pobrania opłaty manipulacyjnej dodatkowej, nie stanowiło natomiast pod-

stawy do obciążenia skarżącego obowiązkiem zapłaty należności celnych. W ocenie

Sądu konieczne jest ustalenie, czy przewoźnik działał na własny rachunek i we wła-

snym imieniu jak podmiot dokonujący obrotu towarowego z zagranicą, czy też usta-

lono faktycznego odbiorcę towaru, któremu w rozpatrywanej sprawie może być przy-

pisany przymiot importera i obowiązek zapłaty należności celnych. Jeżeli przewoźnik

postąpił wprawdzie wbrew obowiązkom określonym w art. 42 Prawa celnego, lecz

towar celny dostarczył importerowi, to trudno mu przypisać działanie na własny ra-

chunek i we własnym imieniu.

Minister Sprawiedliwości w rewizji nadzwyczajnej od powyższego wyroku za-

rzucił rażące naruszenie art. 22 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczel-

nym Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) w związku z art. 2 pkt 6

i art. 42 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. - Prawo celne (jednolity tekst: Dz.U. z 1994

r. Nr 71, poz. 312 ze zm.) oraz art. 28 i 36 Konwencji TIR i wniósł o uchylenie za-

skarżonego wyroku i oddalenie skargi.

W ocenie Ministra Sprawiedliwości przewozy pod osłoną karnetu TIR korzy-

stają z uprzywilejowanej procedury co nakłada na ich posiadaczy obowiązki w zakre-

sie ścisłego przestrzegania przepisów Konwencji TIR. Wskazana konwencja nie

przewiduje możliwości obciążenia należnościami celnymi innych podmiotów, niż po-

siadaczy karnetu TIR. Nie jest zatem możliwe, przy przewozie pod osłoną karnetu

TIR, kierowanie decyzji administracyjnych dotyczących wymiaru cła, do innych pod-

miotów niż posiadacz karnetu TIR. Minister Sprawiedliwości jest zdania, że narusze-

nie przez przewoźnika będącego posiadaczem karnetu TIR obowiązku dostarczenia

towaru celnego do wskazanego urzędu celnego odbiorczego w wyznaczonym termi-

nie skutkuje uznaniem tego przewoźnika za podmiot dokonujący obrotu towarowego

z zagranicą w rozumieniu art. 2 pkt 6 Prawa celnego, ze wszystkimi konsekwencjami,

w tym z wymierzeniem należności celnych. Konwencja TIR dopuszcza możliwość

4

zwolnienia z należności celnych (art. 41), jednakże żaden z wymienionych w Kon-

wencji przypadków nie występuje w niniejszej sprawie. Niesporne jest, że skarżący,

który przewoził towar korzystając z osłony karnetu TIR, był obowiązany dostarczyć

towar do urzędu celnego w W., ponieważ tak wynikało z manifestu karnetu TIR. To-

war nie został jednak dostarczony do tego Urzędu celnego, lecz przywieziony został

do miejscowości K.P., gdzie nastąpiło jego wyładowanie i przekazanie odbiorcy.

Odbiorcą okazała się nieistniejąca firma „J.”. Tym samym skarżący naruszył obo-

wiązki celne wynikające z art. 42 Prawa celnego i art. 28 Konwencji, co w myśl art.

36 tej Konwencji naraziło go na sankcje przewidziane przez polskie ustawodawstwo.

Tymi sankcjami nie może być jednak opłata manipulacyjna dodatkowa, gdyż ta w

myśl art. 70 ust. 3 Prawa celnego pobierana jest od przewoźnika w sytuacji, gdy to-

war został dostarczony do urzędu celnego przeznaczenia, tyle że z uchybieniem

terminu określonego dla tej czynności. Naruszenie przez przewoźnika wymienionych

wyżej przepisów powoduje, że należności celne stają się wymagalne, a organy ad-

ministracji celnej mają pełne podstawy prawne i faktyczne do uznania go za podmiot

dokonujący obrotu towarowego z zagranicą. W ocenie Ministra Sprawiedliwości

przewoźnik przewożący towar pod osłoną karnetu TIR jest odpowiedzialny za do-

starczenie towaru do urzędu celnego, a zatem jest to odpowiedzialność za skutek,

nie zaś odpowiedzialność oparta na zasadzie winy. Odpowiada on za dostarczenie

towaru do urzędu celnego i przedstawienie go wraz z dokumentami bez względu na

to czy zaniechał wykonania tego obowiązku świadomie czy też nieświadomie i w re-

zultacie przyczynił się do wprowadzenia towaru na polski obszar celny w sposób

nielegalny.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadnicze okoliczności faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia sprawy są nie-

sporne. Dyrektor Urzędu Celnego w T. przekazał w dniu 21 października 1994 r. Dy-

rektorowi Urzędu Celnego w Warszawie towar celny (jaja kurze) przewożony pod

osłoną karnetu TIR celem dokonania odprawy celnej ostatecznej. Posiadaczem kar-

netu był białoruski przewoźnik - S.-B. w B., który zobowiązał się do dostarczenia to-

waru w ciągu 7 dni do wskazanego w karnecie TIR urzędu celnego odbiorczego.

Zgodnie z listem przewozowym CMR odbiorcą towaru była polska firma J.E.-I. Art.

Spożywczych i Przemysłowych – Jarosław C. w W. Powyższy towar celny nie został

5

w terminie dostarczony do urzędu celnego odbiorczego, lecz przywieziony został do

miejscowości K.P., gdzie nastąpiło jego wyładowanie i przekazanie odbiorcy. Ustalo-

no, że odbiorca towaru nie istnieje, a potwierdzenie dostarczenia towaru do Urzędu

Celnego w W. zostało sfałszowane. W rozpoznawanej sprawie jest sporne, czy pod-

miot przewożący towar, który nie wykonuje określonego postanowieniem organu cel-

nego obowiązku dostarczenia towaru do urzędu celnego wskazanego w tym posta-

nowieniu oraz w terminie w nim określonym, jest obowiązany do uiszczenia należno-

ści celnych z tytułu wprowadzenia tego towaru na polski obszar celny.

Przede wszystkim należy podkreślić, że zgodnie z przepisem art. 42 Prawa

celnego osoba przewożąca towar celny przekazany w związku z przekazaniem

sprawy, o którym mowa w art. 45 ust. 5, jest obowiązana dostarczyć go do urzędu

celnego wskazanego w dokumencie przekazowym. Powyższy przepis jest zatem

adresowany do każdego podmiotu, który przewozi towar celny w związku z przeka-

zaniem sprawy na podstawie art. 45 ust. 5 Prawa celnego. Podmiotem takim może

być podmiot dokonujący obrotu towarowego z zagranicą (art. 40 ust. 1 Prawa celne-

go), przewoźnik lub spedytor (art. 40 ust. 2) czy inny podmiot wprowadzający towar

na polski obszar celny (art. 40 ust. 3). Z tego punktu widzenia dla istoty obowiązku

określonego w przepisie art. 42 Prawa celnego jest zatem bez znaczenia, który z

wyżej wymienionych podmiotów jest osobą przewożącą towar w rozumieniu tego

przepisu, bowiem taką osobą jest każdy, kto przewozi towar celny do urzędu celnego

w związku z przekazaniem sprawy na podstawie art. 45 ust. 5 Prawa celnego.

Należy również podkreślić, że z wykładni systemowej przepisu art. 40 w

związku z art. 42 Prawa celnego wynika, że osoba przewożąca towar w związku z

postanowieniem o przekazaniu sprawy na podstawie art. 45 ust. 5 Prawa celnego

jest osobą wprowadzającą towar na polski obszar celny. Podmiot dokonujący obrotu

towarowego z zagranicą wprowadza towar na polski obszar celny w ten sposób, że

dostarcza ten towar do granicznego miejsca odpraw celnych i zgłasza go do odprawy

celnej (art. 40 ust. 1), zaś przewoźnik lub spedytor poprzez dostarczenie towaru do

granicznego miejsca odpraw celnych oraz przedstawienie organowi celnemu doku-

mentów dotyczących tych towarów. Z treści przepisu art. 40 ust. 3 Prawa celnego

wynika jednoznacznie, że powyższe przypadki są traktowane jako wprowadzenie

towaru na polski obszar celny.

Wymaga rozważenia, jakie są prawne skutki niewykonania przez podmiot

przewożący towar celny obowiązku dostarczenia towaru do urzędu celnego wskaza-

6

nego w postanowieniu wydanym na podstawie art. 45 ust. 5 Prawa celnego. Nie jest

trafny pogląd Sądu, że niewykonanie tego obowiązku uprawnia jedynie organ celny

do pobrania opłaty manipulacyjnej dodatkowej. Zgodnie bowiem z przepisem art. 70

ust. 2 pkt 3 Prawa celnego opłatę manipulacyjną dodatkową pobiera się między in-

nymi za niewykonanie w terminie obowiązku celnego, o którym mowa w art. 42

Prawa celnego. Przepis art. 70 ust. 2 pkt 3 Prawa celnego ma zatem zastosowanie w

sytuacji, gdy osoba przewożąca towar celny dostarczyła ten towar do wskazanego

urzędu celnego, lecz uczyniła to z przekroczeniem terminu określonego w postano-

wieniu o przekazaniu. Sankcji w postaci opłaty manipulacyjnej dodatkowej nie sto-

suje się, gdy osoba ta nie dostarczyła towaru celnego do wskazanego urzędu celne-

go, lecz jak w rozpoznawanej sprawie przekazała towar celny nieznanemu odbiorcy.

Z przedstawionego wyżej stanu prawnego i faktycznego sprawy wynika jedno-

znacznie, że skarżący nie wykonał obowiązku dostarczenia towaru celnego do wska-

zanego urzędu celnego, czym naruszył przepis art. 42 w związku z art. 45 ust. 5

Prawa celnego i że wprowadził ten towar na polski obszar celny. Powstaje w związku

z tym zagadnienie, czy organy celne powinny w takiej sytuacji podjąć wszelkie nie-

zbędne czynności celem ustalenia, czy w stanie faktycznym sprawy podmiot przewo-

żący towar przekształcił się w podmiot dokonujący obrotu towarowego z zagranicą

na własny rachunek i we własnym imieniu, jak tego wymaga Sąd, czy też niewyko-

nanie obowiązku określonego w art. 42 Prawa celnego uprawnia organy celne do

wymierzenia należności celnych za towar celny niedostarczony do wskazanego

urzędu celnego.

Sąd Najwyższy krytycznie odnosi się do konstrukcji przekształcenia się pod-

miotu przewożącego towar w rozumieniu art. 42 Prawa celnego w podmiot dokonują-

cy obrotu towarowego z zagranicą w rozumieniu art. 2 pkt 6 Prawa celnego. Niewy-

konanie wynikających z Prawa celnego obowiązków przez podmiot przewożący to-

war stanowi bowiem podstawę do podjęcia przez organy celne przewidzianych tym

Prawem decyzji, nie skutkuje zaś powstaniem nowego podmiotu, którego odpowie-

dzialność byłaby kształtowana w oparciu o inne zasady i przesłanki niż odpowie-

dzialność podmiotu przewożącego towar. W rozpoznawanej sprawie skarżący po-

przez niewykonanie ciążącego na nim obowiązku nie stał się podmiotem dokonują-

cym obrotu towarowego z zagranicą, na którym ciąży obowiązek uiszczenia należno-

ści celnych za towar celny niedostarczony do wskazanego urzędu celnego, lecz jest

podmiotem przewożącym towar obowiązanym do zapłaty należności celnych z tego

7

powodu, że wskutek niewykonania tego obowiązku i przekazania towaru nieznanemu

odbiorcy wprowadził towar celny na polski obszar celny (art. 40 ust. 3), ściślej –

przywiózł z zagranicy towar, co zgodnie z art. 4 ust. 1 podlega cłu.

Skarżący nie wykonując obowiązku nałożonego na podstawie art. 45 ust. 5 w

związku z art. 42 Prawa celnego naruszył równocześnie przepis art. 28 konwencji

celnej dotyczącej międzynarodowego przewozu towarów z zastosowaniem karnetów

TIR, sporządzonej 14 listopada 1975 r. w Genewie (opublikowanej w Dz.U. z 1984 r.

Nr 17, poz. 76), stanowiącego, że po przybyciu ładunku do docelowego urzędu cel-

nego i pod warunkiem, że towary będą następnie poddane innej procedurze celnej

lub dokonana zostanie ich odprawa ostateczna, karnet TIR zostanie niezwłocznie

zwolniony. Zgodnie zaś z przepisem art. 36 powyższej konwencji każde naruszenie

jej postanowień narazi naruszającego w państwie, w którym naruszenie zostało do-

konane, na sankcje przewidziane przez ustawodawstwo tego państwa. Zapłata cła

należnego za towar celny niedostarczony do urzędu celnego docelowego przez po-

siadacza karnetu TIR jest w świetle prawa polskiego sankcją za naruszenie obowiąz-

ków celnych w rozumieniu powyższego przepisu konwencji. W angielskim tekście

konwencji używa się bowiem sformułowania „the penalties”, które obejmuje nie tylko

kary w rozumieniu prawa karnego, lecz także zapłatę sumy pieniężnej z tytułu nie-

wykonania obowiązków.

Biorąc powyższe pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================