III RN 214/00

Wyrok z dnia 17 września 2001 r.

III RN 214/00

Dla oceny, czy nieruchomość została zajęta na cele publiczne (art. 1 ust.

1 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele

użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r., Dz.U. Nr 20, poz. 138 ze

zm.) miarodajny jest stan prawny i faktyczny nieruchomości istniejący w okre-

sie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 9 maja 1945 r.

Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera, Jerzy Kwaśniewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 17 września 2001 r. sprawy ze skargi

Prezydenta Miasta Ł. na decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miasta w

W. z dnia 29 czerwca 1999 r. [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzecze-

nia Prezydium RN m. Ł. z dnia 26 lutego 1954 r. [...] w części dotyczącej wywłasz-

czenia nieruchomości położonej w Ł. przy ul. P. o pow. 2205 m2

, na skutek rewizji

nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego [...] od wyroku Naczelnego

Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 kwietnia 2000 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Naczelnemu Sądowi Admi-

nistracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzją z dnia 9 marca 1999 r.

[...] odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Rady Narodowej m. Ł.

z dnia 26 lutego 1953 r. [...] w części dotyczącej wywłaszczenia na rzecz Państwa

nieruchomości położonej w Ł. przy ul. P. o pow. 2205 m2

. W ocenie Prezesa Urzędu

Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast powyższe orzeczenie Prezydium Rady Narodowej

m. Ł. zostało wydane zgodnie z przepisami dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wy-

właszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny

1939-1945 r. (Dz.U. Nr 20, poz. 138 ze zm.), zaś przedmiotowa nieruchomość zo-

2

stała zajęta w okresie od 1 września 1939 r. do 9 maja 1945 r. na cel określony w art.

2 pkt 1 dekretu i znajdowała się w dniu jego wejścia w życie w posiadaniu Skarbu

Państwa.

Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzją z dnia 29 czerwca

1999 r. [...] po rozpoznaniu wniosku Stefana S. o ponowne rozpatrzenie sprawy,

uchylił w całości decyzję z dnia 9 marca 1999 r. i stwierdził nieważność orzeczenia

Prezydium Rady Narodowej m. Ł. z dnia 26 lutego 1953 r. Według Prezesa Urzędu

Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast zasadnicze znaczenie dla oceny zgodności z pra-

wem powyższego orzeczenia ma ustalenie, czy przedmiotowa nieruchomość w okre-

sie między 1 września 1939 r. a 9 maja 1945 r. została zajęta na cel użyteczności

publicznej oraz czy w dniu wejścia w życie dekretu była wykorzystywana na taki cel.

Skoro Sąd Grodzki w Ł. wydał postanowienie o wprowadzeniu Stefana S. w posiada-

nie przedmiotowej nieruchomości, to należy uznać, że w niniejszej sprawie nie zo-

stały spełnione przesłanki do wywłaszczenia nieruchomości. Oznacza to, że wy-

właszczona nieruchomość nie spełniała określonych w art. 1 ust. 1-2 dekretu prze-

słanek wywłaszczenia. Organ wywłaszczeniowy naruszył zatem rażąco powołane

przepisy, zaś decyzja dotknięta jest wadą określoną w art. 156 § 1 KPA i nie wywo-

łała nieodwracalnych skutków prawnych w rozumieniu art. 156 § 2 KPA.

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 28 kwietnia

2000 r. [...] oddalił skargę Prezydenta Miasta Ł. na powyższą decyzję Prezesa

Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzją z dnia 29 czerwca 1999 r. W ocenie

Sądu dekret z dnia 7 kwietnia 1948 r. dopuszczał możliwość wywłaszczenia nieru-

chomości, co do której zostały spełnione ściśle określone warunki: nieruchomość

została zajęta w okresie od 1 września 1939 r. do 9 maja 1945 r.; zajęcie to musiało

nastąpić na cele określone w art. 2 dekretu; nieruchomość pozostawała w posiadaniu

Skarbu Państwa, związków samorządu terytorialnego lub przedsiębiorstw państwo-

wych w dniu wejścia w życie dekretu (16 kwietnia 1948 r.) lub spełnione powinny być

wymagania art. 2 pkt 2 dekretu. Wbrew twierdzeniom skarżącego z akt sprawy wy-

nika, że nieruchomość nie została do tego dnia zajęta przez przedszkole lub szkołę.

Dowodzi tego postanowienie Sądu Grodzkiego z Ł. wydane w sprawie [...] wprowa-

dzające Stefana S. w posiadanie działki pod rządami dekretu. Oznacza to, że nieru-

chomość nie spełniała przesłanki określonej w art. 2 pkt 1. Skoro zatem nierucho-

mość w dniu 9 maja 1945 r. nie była zajęta na cel określony w art. 2 pkt 1 dekretu, to

zasadnie przyjął Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast, że wywłaszczenie

3

było niedopuszczalne.

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego w rewizji nadzwyczajnej od powyższego

wyroku zarzucił rażące naruszenie przepisów art. 7, 16 § 2, 77 § 1 i § 4, 80, 107 § 3,

156 § 1 pkt 2 KPA, art. 27 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Admi-

nistracyjnym (Dz.U. Nr 74 poz. 368 ze zm.) w związku z art. 22 ust. 2 tej ustawy, w

związku z art. 232 § KPC i wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uchylenie decyzji

Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia 29 czerwca 1999 r. Pierwszy

Prezes Sądu Najwyższego wniósł również o dopuszczenie jako dowodów w sprawie

uwierzytelnionych kopii następujących dokumentów: a) karty z Katalogu Głównego

Klasy pierwszej „b” (z roku szkolnego 1945/46) XII Państwowego Koedukacyjnego

Gimnazjum i Liceum w Ł.), b) str. 248 Dz.Urz. Min. Ośw. z 1948 r. Nr 6 poz. 122. W

ocenie Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego organy orzekające w sprawie klu-

czowe znaczenie nadały postanowieniu Sądu Grodzkiego w Ł. z dnia 7 maja 1948 r.

[...], którym wprowadzono w posiadanie spornych nieruchomości Stefana S., po-

przednika prawnego wnioskodawcy. Postanowienie to zostało wydane na podstawie

między innymi art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczo-

nych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, poz. 87 ze zm.). Z postanowienia tego i z proto-

kołu rozprawy nie wynika natomiast, aby była rozważana możliwość wystąpienia

przeszkody uniemożliwiającej wprowadzenie Stefana S. w posiadanie spornej nieru-

chomości, przeszkody wynikającej z wprowadzonego w życie z dniem 14 kwietnia

1948 r. przepisu art. 6 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków

zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945. Pierwszy Pre-

zes Sądu Najwyższego jest zdania, że z wysokim prawdopodobieństwem należy

przyjąć, iż akt normatywny ogłoszony w Dzienniku Ustaw z dnia 14 kwietnia 1948 r.

mógł być nieznany, ani reprezentującemu Prokuratorię Generalną radcy H., ani Są-

dowi Grodzkiemu w Ł. w dniu 7 maja 1948 r., a więc niespełna trzy tygodnie po ofi-

cjalnym ogłoszeniu aktu normatywnego. Z tej przyczyny nie można okolicznościom

towarzyszącym wydaniu wyżej wymienionego postanowienia ani postanowieniu jako

takiemu przyznawać decydującego znaczenia dla ustalenia, czy sporne nieruchomo-

ści były zajęte na cele użyteczności publiczności przed dniem 9 maja 1945 r. Tego

typu ustalenie byłoby dopuszczalne jedynie w przypadku rzetelnego przeprowadze-

nia postępowania dowodowego na okoliczność, czy sporne nieruchomości były za-

jęte przed dniem 9 maja 1945 r. dla potrzeb XII Państwowego Gimnazjum i Liceum

Ogólnokształcącego w Ł. Postępowanie takie nie zostało jednak przeprowadzone.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna ma usprawiedliwione podstawy. Z przepisu art. 1 ust. 1

dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele uży-

teczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. wynika, że wywłaszczenie przewi-

dziane w tym przepisie było dopuszczalne tylko wówczas, gdy spełnione zostały

łącznie następujące przesłanki: 1) nieruchomość podlegająca wywłaszczeniu została

zajęta w okresie od 1 września 1939 r. do 9 maja 1945 r. na cele wymienione w art. 2

pkt 1) dekretu, a zatem: a) na cele budowy, rozwoju i utrzymania urządzeń komuni-

kacji publicznej, b) na cele przedsiębiorstw podstawowych gałęzi gospodarki naro-

dowej, będących przedsiębiorstwami państwowymi lub przejętych na własność Pań-

stwa, c) na cele wojskowe, d) pod ulice i place publiczne, skwery, zieleńce, parki,

place sportowe i cmentarze, e) pod zalesienia lub na melioracje, f) na cele użytecz-

ności publicznej, 2) nieruchomość jest nadal użytkowana na cele wymienione w pkt 1

lub w planach zagospodarowania przestrzennego bądź w wytycznych do tych planów

jest przewidziana na cele wymienione w pkt 1 i została częściowo lub całkowicie

zagospodarowana z funduszów publicznych bądź też zagospodarowanie jej jest

przewidziane do realizacji w pierwszej kolejności planu, 3 ) w dniu wejścia w życie

dekretu, tj. w dniu 14 kwietnia 1948 r., nieruchomość znajdowała się we władaniu

Skarbu Państwa, związków samorządu terytorialnego lub przedsiębiorstw państwo-

wych. Przepis art. 3 ust. 1 dekretu wymagał ponadto, aby wniosek ubiegającego się

o wywłaszczenie został zgłoszony do właściwego wojewody do dnia 31 grudnia 1950

r. Stwierdzenie na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 KPA nieważności decyzji wy-

właszczeniowej wydanej na podstawie przepisów powyższego dekretu wymaga za-

tem bezspornego ustalenia, że w dniu wydania takiej decyzji nie była spełniona przy-

najmniej jedna z wyżej wymienionych przesłanek wywłaszczenia. Nie wymaga od-

rębnego podkreślenia, że nieistnienie jednej z wymienionej wyżej przesłanek do-

puszczalności wywłaszczenia należy do elementów stanu faktycznego sprawy o

stwierdzenie nieważności decyzji wywłaszczeniowej, a zatem organ prowadzący po-

stępowanie w tej sprawie jest obowiązany do przeprowadzenia starannego postępo-

wania dowodowego celem wyjaśnienia okoliczności faktycznych mających istotne

znaczenie dla jej rozstrzygnięcia. Organ ten może stwierdzić nieważność decyzji

wywłaszczeniowej, gdy bezspornie wykaże, że organ, który wydał decyzję o wy-

5

właszczeniu, rażąco naruszył przepisy dekretu stanowiące podstawę wydania takiej

decyzji. Powinien mieć przy tym na uwadze zawartą w art. 16 § 1 KPA zasadę trwa-

łości decyzji ostatecznej, zgodnie z którą stwierdzenie nieważności takiej decyzji

może nastąpić tylko w wypadkach przewidzianych w Kodeksie, zaś przepis art. 156 §

1 określający przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji nie może być interpreto-

wany rozszerzająco.

W rozpoznawanej sprawie jest sporne istnienie tylko jednej z wyżej wymienio-

nych przesłanek, a mianowicie czy nieruchomość podlegająca wywłaszczeniu zo-

stała zajęta w okresie od 1 września 1939 r. do 9 maja 1945 r. na cele wymienione w

art. 2 pkt 1 dekretu. Z uzasadnienia wyroku Sądu nie można wywnioskować, czy

użyty w nim niejasny zwrot „nie została do dnia tego dnia” odnosi się do dnia 9 maja

1945 r., czy też, co wydaje się bardziej prawdopodobne z uwagi na szyk zdań, do

dnia wejścia w życie dekretu, czyli do dnia 16 kwietnia 1948 r. Należy w związku z

tym stwierdzić, że z przepisu art. 1 ust. 1 dekretu wynika, że miarodajny dla oceny,

czy nieruchomość została zajęta na cele publiczne, jest stan prawny i faktyczny nie-

ruchomości istniejący w okresie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 9 maja 1945 r.,

zaś późniejszy stan prawny i faktyczny nieruchomości podlegającej wywłaszczeniu

może mieć znaczenie jedynie dla ustalenia, czy nieruchomość ta w dniu 16 kwietnia

1948 r. „znajdowała się we władaniu Skarbu Państwa, związków samorządu teryto-

rialnego lub przedsiębiorstw państwowych ” i jest „nadal użytkowana” w rozumieniu

art. 2 pkt 2 dekretu.

Organ administracji publicznej stwierdzając w oparciu o przepis art. 156 § 1

pkt 2 KPA nieważność decyzji wywłaszczeniowej wydanej na podstawie przepisów

powyższego dekretu powinien był zatem: po pierwsze - ustalić w sposób nie budzący

wątpliwości, że przedmiotowa nieruchomość w okresie od dnia 1 września 1939 r. do

dnia 9 maja 1945 r. nie była zajęta na cel użyteczności publicznej, po drugie – uza-

sadnić, że decyzja o wywłaszczeniu nieruchomości nie spełniającej powyższego wa-

runku, rażąco naruszała obowiązujące wówczas przepisy prawa. W związku z tym

wymaga rozważenia, jakie znaczenie prawne w kontekście powyższych przesłanek

dopuszczalności wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości ma postanowienie

Sądu Grodzkiego w Ł. z dnia 7 maja 1948 r. [...] o wprowadzeniu Stefana S. w po-

siadanie tej nieruchomości. Naczelny Sąd Administracyjny i organ administracyjny

orzekające w sprawie przyjęły, że postanowienie to dowodzi, iż po pierwsze – wy-

właszczenie nieruchomości nie było dopuszczalne, bowiem zgodnie z art. 6 ust. 1

6

dekretu nie może być przywrócone posiadanie majątku opuszczonego, którego wy-

właszczenie jest dopuszczalne na zasadzie art. 1, po drugie – wywłaszczona nieru-

chomość nie spełniała przesłanek określonych w art. 1 ust. 1-2 dekretu, w szczegól-

ności nieruchomość w okresie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 9 maja 1945 r. nie

była zajęta na cel określony w art. 2 pkt 1 dekretu.

W związku z tym należy stwierdzić, że powyższe postanowienie zostało wyda-

ne na podstawie art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczo-

nych i poniemieckich, który stanowił, że: osobie, która w związku z wojną rozpoczętą

1 września 1939 r. utraciła posiadanie majątku, należy na jej wniosek przywrócić po-

siadanie tego majątku, jeżeli co do tego nie zachodzą przeszkody z art. 22. Przepis

zaś art. 22 ust. 1 tego dekretu przewidywał, że: nie może być przywrócone posiada-

nie majątku opuszczonego, który podlega przejęciu przez Państwo na własność sto-

sownie do przepisów ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Pań-

stwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. R. P. Nr 3, poz. 17). Prze-

szkodą przywrócenia posiadania majątku na podstawie art. 15 ust. 1 dekretu o ma-

jątkach opuszczonych i poniemieckich było podleganie majątku opuszczonego

przejęciu przez Państwo na własność w trybie i na zasadach ustawy nacjonalizacyj-

nej, co w odniesieniu do określonych w art. 22 ust. 2 dekretu przedsiębiorstw mogło

być przedmiotem zarzutu, którego zgłoszenie w postępowaniu o przywrócenie posia-

dania majątku zobowiązywało sąd do zawieszenia tego postępowania.

Odrębną przeszkodą przywrócenia posiadania majątku opuszczonego była

przeszkoda określona w art. 6 ust. 1 dekretu o wywłaszczeniu majątków zajętych na

cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r., który stanowił, że: nie

może być przywrócone posiadanie majątku opuszczonego, którego wywłaszczenie

jest dopuszczalne na zasadzie art. 1 tego dekretu. Z postanowienia Sądu Grodzkie-

go w Łodzi i protokołu rozprawy nie wynika wszakże, czy Sąd rozważał obie z wy-

mienionych przeszkód, czy tylko jedną z nich; w tym ostatnim przypadku postano-

wienie to mogłoby mieć znaczenie dla rozpoznawanej sprawy, gdyby to była przesz-

koda określona w art. 6 ust. 1 dekretu o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele

użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r., a nie przeszkoda, o której

mowa w art. 22 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Przedmiotem

sporu w niniejszej sprawie jest bowiem nie to, jakie skutki prawne wywołało postano-

wienie Sądu Grodzkiego, lecz to, czy przedmiotowa nieruchomość została zajęta w

okresie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 9 maja 1945 r. na cel użyteczności pub-

7

licznej, czego w ocenie Sądu miało dowodzić to postanowienie. Sąd Najwyższy jest

zdania, że jeżeli z uzasadnienia postanowienia o przywróceniu posiadania nieru-

chomości na podstawie art. 15 ust. 1 dekretu o majątkach opuszczonych i ponie-

mieckich, jak i z protokołu rozprawy, nie wynika, że postanowienie to zostało wydane

po ustaleniu nieistnienia przeszkody, o której mowa w art. 6 ust. 1 dekretu o wy-

właszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny

1939-1945 r., to nie może być ono uznane za dowód, że nieruchomość ta nie była

zajęta w okresie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 9 maja 1945 r. na cel użyteczno-

ści publicznej.

Biorąc powyższe pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================