III CZP 48/01

Uchwała z dnia 11 października 2001 r., III CZP 48/01

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący, sprawozdawca), Sędzia SN

Mirosław Bączyk, Sędzia SN Barbara Myszka

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa, M. Komendanta

Wojewódzkiego Policji przeciwko Krzysztofowi M. o opróżnienie lokalu

mieszkalnego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu

11 października 2001 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony

Kaszczyszyn, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Krakowie postanowieniem z dnia 1 czerwca 2001 r.:

„czy po wejściu w życie § 8 ust. 1 pkt 9 zarządzenia Ministra Spraw

Wewnętrznych i Administracji z dnia 30 września 1997 r. w sprawie szczegółowych

zasad przydziału, opróżnienia i norm zaludnienia lokali mieszkalnych oraz

tymczasowych kwater przeznaczonych dla policjantów (M.P. Nr 76, poz. 707) nadal

jest dopuszczalna droga sądowa w sprawach o opróżnienie lokali mieszkalnych

wymienionych w art. 90 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz.U. Nr 30, poz.

179 ze zm.) skierowanych przeciwko osobom, które nigdy nie miały uprawnień do

korzystania z tych lokali?”.

podjął uchwałę:

W sprawie o opróżnienie lokalu mieszkalnego, pozostającego w dyspozycji

jednostki organizacyjnej podległej Ministrowi Spraw Wewnętrznych,

zajmowanego przez osobę nie legitymującą się tytułem prawnym, droga

sądowa jest niedopuszczalna także wówczas, gdy osobie tej tytuł prawny

nigdy nie przysługiwał.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia – na podstawie art. 390

§ 1 k.p.c. – zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następujących okoliczności.

Decyzją z dnia 2 października 1954 r. Komendant Wojewódzki Milicji

Obywatelskiej w K. przydzielił pozostające w jego dyspozycji mieszkanie położone

w K. przy ul. R. nr 1 funkcjonariuszowi Rudolfowi M. Po śmierci Rudolfa M. (lipiec

1970 r.) z uprawnień do lokalu korzystała jego żona Genowefa. W 1994 r., bez

wymaganej zgody dysponenta, w mieszkaniu tym zamieszkał Krzysztof M. – wnuk

Genowefy M. Po jej śmierci (dnia 11 maja 1995 r.) w lokalu zamieszkali żona i

dziecko Krzysztofa M., podobnie jak on, bez zgody dysponenta lokalu.

Powództwo Krzysztofa M. o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu zostało

prawomocnie oddalone.

W pozwie z dnia 16 stycznia 2001 r. Skarb Państwa, M. Komendant Wojewódzki

Policji w K. domagał się nakazania Krzysztofowi M. opróżnienia i wydania lokalu.

Postanowieniem z dnia 20 marca 2001 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa-Krowodrzy w

Krakowie pozew odrzucił przyjmując, że droga sądowa w sprawie jest wyłączona.

Rozpoznając zażalenie na postanowienie o odrzuceniu pozwu, Sąd Okręgowy

przedstawił do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, czy decyzja o opróżnieniu

lokalu mieszkalnego pozostającego w dyspozycji ministra właściwego do spraw

wewnętrznych lub podległych mu organów może być wydana wobec osób nie

pozostających w stosunku służbowym z dysponentem mieszkania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz.U. Nr 30, poz. 179 ze

zm.) przyznaje policjantowi w służbie stałej prawo do lokalu mieszkalnego w

miejscowości, w której pełni służbę, lub w miejscowości pobliskiej, z

uwzględnieniem liczby członków rodziny oraz ich uprawnień wynikających z

przepisów odrębnych. Temu celowi służą lokale będące w dyspozycji Ministra

Spraw Wewnętrznych lub podległych mu organów, uzyskane w wyniku ich

działalności inwestycyjnej, albo od terenowych organów rządowej administracji

ogólnej, stanowiące własność gmin lub zakładów pracy, a także zwolnione przez

osoby, które decyzje o przydziale uzyskały z jednostek podległych Ministrowi Spraw

Wewnętrznych (art. 90 ust. 1). Uprawnienie policjanta do przyznania mu lokalu

mieszkalnego z zasobu resortowego jest jego uprawnieniem nadrzędnym w

stosunku do innych form pomocy mieszkaniowej, w szczególności do równoważnika

pieniężnego (art. 92 ust. 1) i do pomocy finansowej (art. 94 ust. 1). Stąd też

obowiązkowi zapewnienia policjantowi w służbie stałej mieszkania w miejscu

pełnienia tej służby lub w miejscowości pobliskiej odpowiada obowiązek organów

Policji zachowania stanu zasobu mieszkaniowego, którym dysponują. Sprzyjają

temu rygory ustanowione w samej ustawie o Policji, w tym wyłączenie prawa do

przydziału lokalu w nowym miejscu pełnienia służby, jeżeli policjant nie zwolnił

dotychczas zajmowanego lokalu lub nie zwrócił przyznanej mu pomocy finansowej

(art. 96 ust. 1).

Ustawa o Policji, poza określeniem form pomocy mieszkaniowej na rzecz

policjanta i wzajemnych zależności na tym tle, nie reguluje samych zasad

przydziału i opróżniania lokali przeznaczonych dla policjantów i członków ich rodzin,

odsyłając w tej mierze do zarządzenia resortowego ministra, wydanego w

porozumieniu z Prezesem Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast (art. 97 ust. 1).

Wydane z tego upoważnienia zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i

Administracji z dnia 30 września 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad

przydziału, opróżniania i norm zaludnienia lokali mieszkalnych oraz tymczasowych

kwater przeznaczonych dla policjantów (M.P. Nr 76, poz. 707) określa przedmiot

regulacji w nim zawartej, obejmując decyzją administracyjną o przydziale i

opróżnianiu każdy z lokali wymienionych w art. 90 ustawy o Policji (§ 1).

Potwierdzenie tej reguły zawarte jest w § 8 ust. 1 zarządzenia, który przez

odesłanie do art. 90 ustawy o Policji określa katalog przyczyn wydania decyzji w

przedmiocie opróżnienia lokalu, w tej liczbie także w razie zajmowania go bez tytułu

prawnego (pkt 9). Brak w tym zakresie jakichkolwiek uwarunkowań, czy zależności

związanych z korzystaniem z mieszkania w przeszłości. Nie da się w szczególności

usprawiedliwić twierdzenia, że wymieniony przepis § 8 ust. 1 pkt 9 zarządzenia

uzasadnia wydanie decyzji administracyjnej o opróżnieniu lokalu tylko wobec tych

osób, które tytuł do lokalu, choćby pochodny, należny członkowi rodziny

uprawnionego, utraciły. Przeciwko takiemu rozumieniu przemawiają bowiem

dyrektywy wykładni systemowej ustawy o Policji.

W art. 97 ust. 4 wymienionej ustawy ustawodawca poddał orzecznictwu sądów

powszechnych rozstrzyganie sporów w zakresie wynikającym z ust. 2 wynikłych ze

stosunku najmu lokali będących własnością Skarbu Państwa i pozostających w

zarządzie jednostek organizacyjnych resortu spraw wewnętrznych, w związku z

czym – uwzględniając ust. 1 – uregulowanie to ma charakter wyjątku. Zawarte w

art. 97 ust. 1 ustawy upoważnienie ministra do określenia „szczegółowych zasad

przydziału i opróżniania … lokali mieszkalnych, o których mowa w art. 90” dotyczy

wszystkich stanów faktycznych i zdarzeń, które sprawiają, że lokal mieszkalny

zajmuje osoba bez tytułu i to bez względu na to, czy tytuł ten kiedykolwiek jej

przysługiwał.

Rozważane zagadnienie było już przedmiotem oceny Sądu Najwyższego. W

uchwale z dnia 25 maja 1995 r., III CZP 68/95 (OSNC 1995, nr 10, poz. 143) Sąd

Najwyższy przyjął, że sprawy o opróżnienie lokali mieszkalnych pozostających w

dyspozycji jednostek organizacyjnych podległych Ministrowi Spraw Wewnętrznych,

zajmowanych przez osoby, które nigdy nie miały uprawnień do korzystania z nich,

podlegają rozpoznaniu przez sądy powszechne. Wymaga jednak podkreślenia, że

powołana uchwała zapadła w czasie obowiązywania zarządzenia nr 49 Ministra

Spraw Wewnętrznych z dnia 10 maja 1991 r. w sprawie szczegółowych zasad

przydziału i opróżniania oraz norm zaludnienia lokali mieszkalnych będących w

dyspozycji Ministra Spraw Wewnętrznych lub podległych mu organów, a także

szczegółowych zasad przydziału i opróżniania tymczasowych kwater

przeznaczonych dla funkcjonariuszy Straży Granicznej (Dz.Urz. MSW z 1992 r. Nr

2, poz. 38). Przepis § 15 ust. 1 pkt 9 tego zarządzenia, który powołał Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu uchwały i który stanowi podstawę cytowanej

wypowiedzi, nakazywał wydanie decyzji o opróżnieniu lokalu „gdy w lokalu

mieszkalnym pozostały wyłącznie osoby nieuprawnione, a w lokalu tym występuje

nadmetraż w postaci co najmniej jednego pokoju”. Wymieniony pkt 9 § 15 –

zarządzenia, jak i pozostałe punkty tego paragrafu wyraźnie nawiązywały do

statusu osób zajmujących lokale mieszkalne, bądź to ze względu na własne

uprawnienia w tym przedmiocie, bądź też z racji uprawnień, które im przysługiwały

jako członkom rodziny. Paragraf 15 ust. 1 pkt 9 zarządzenia nr 49 dotyczył zatem

osób, które utraciły dotychczasowy przysługujący im status, gdyż tylko tak można

rozumieć zamieszczone tam wyrażenie „pozostały”.

Powoływane zarządzenie nr 49 nie zawiera odpowiednika § 8 ust. 1 pkt 9

zarządzenia z dnia 30 września 1997 r. Brzmienie tego przepisu nie pozwala na

różnicowanie sytuacji osoby, zajmującej lokal mieszkalny w zależności od tego, czy

utraciła uprawnienie, czy też nigdy tym uprawnieniem nie dysponowała. Takie

rozumienie kryterium oceny statusu prawnego osób zajmujących lokale,

pozostające w dyspozycji jednostek organizacyjnych podległych Ministrowi Spraw

Wewnętrznych, ma walor porządkujący i sprzyja właściwemu gospodarowaniu tymi

lokalami, eliminując wybór drogi dostępu do nich, gdy tymczasem – z woli

ustawodawcy – służą one wyłącznie zaspokojeniu potrzeb oznaczonej kategorii

adresatów.

Z tych względów należało rozstrzygnąć zagadnienie prawne, jak w uchwale.