IV KKN 328/97

WYROK Z DNIA 9 PAŹDZIERNIKA 2001 R.

IV KKN 328/97

W postępowaniu kasacyjnym dopuszczalne jest wydanie orzeczenia

na korzyść oskarżonego także wówczas, gdy Sąd Najwyższy stwierdzi nie

wymienione w art. 435, 439 i 455 k.p.k. i nie podniesione w kasacji takie

rażące naruszenie prawa, z powodu którego zaskarżone orzeczenie jest

sprzeczne z zasadami odpowiedzialności karnej lub z zasadami procesu

karnego obowiązującymi w demokratycznym państwie prawnym.

Przewodniczący: sędzia SN F. Tarnowski (sprawozdawca).

Sędziowie: SN J. Sobczak, SO del. do SN M. Pietruszyński.

Prokurator Prokuratury Krajowej: S. Szustakiewicz.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 9 października 2001 r., spra-

wy Leszka J. i Eugeniusza Ł., oskarżonych z art. 25f ustawy z dnia 23

grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324 ze

zm.), z powodu kasacji wniesionych przez obrońcę oskarżonych od wyroku

Sądu Wojewódzkiego w T. z dnia 3 marca 1997 r., utrzymującego w mocy

wyrok Sądu Rejonowego w T. z dnia 30 września 1996 r.

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu

Rejonowego w T. z dnia 30 września 1996 r. i uniewinnił oskarżonych

Leszka J. i Eugeniusza Ł. od popełnienia zarzuconego im czynu (...).

2

Z u z a s a d n i e n i a :

Sąd Rejonowy w T., wyrokiem z dnia 30 września 1996r., uznał

oskarżonych Leszka J. oraz Eugeniusza Ł. za winnych tego, że „w okresie

od 9 września 1994 r. do 29 grudnia 1994 r. w T. działając wspólnie jako

wspólnicy Przedsiębiorstwa Handlowo-Usługowego w T. w warunkach

przestępstwa ciągłego dokonując transakcji gotówkowych – poza rachun-

kiem bankowym – łącznie na kwotę 2 414 626 300 zł doprowadzili w rozli-

czeniach finansowych ze Spółdzielnią Ogrodniczo-Pszczelarską w L. i z

Państwowym Przedsiębiorstwem Handlowo-Usługowym w Z. do przekro-

czenia w obrocie gotówkowym 3 000 ECU, stanowiącej równowartość

86 265 tys. zł”, to jest popełnienia przestępstwa określonego w art. 25f

ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr

41, poz. 324 ze zm.) i za tak przypisany czyn, na podstawie art. 25f cyto-

wanej ustawy w zw. z art. 2 § 1 d.k.k. skazał oskarżonych na kary po

10 000 zł grzywny.

Orzeczenie to zaskarżyli obaj oskarżeni (...).

Sąd Wojewódzki w T., wyrokiem z dnia 3 marca 1997r., utrzymał za-

skarżony wyrok w mocy.

Od tego wyroku kasację złożył obrońca oskarżonych Leszka J. i Eu-

geniusza Ł. Skarżący zarzucił: rażące naruszenie prawa materialnego, po-

legające na niezastosowaniu przez sąd odwoławczy w stosunku do obu

oskarżonych przepisu art. 26 d.k.k., mimo że czyn ich nie stanowi prze-

stępstwa z powodu jego znikomego społecznego niebezpieczeństwa; rażą-

ce naruszenie przepisów postępowania karnego, a w szczególności art.

152 d.k.p.k., gdyż sąd zaniechał przeprowadzenia na rozprawie dowodu z

zeznań jednego ze świadków, mimo że zaistniała taka potrzeba ze względu

na posiadane przez tegoż świadka istotne wiadomości w sprawie; art. 3 § 1

i art. 313 § 1 d.k.p.k., polegające na tym, że Sąd pierwszej instancji nie dą-

3

żył do wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy i nie wykazał koniecznej

dociekliwości; art. 406 § 2 d.k.p.k. – przez niewskazanie przez sąd odwo-

ławczy, czym kierował się wydając zaskarżony wyrok i dlaczego nie uznał

zarzutów i wniosków apelacji.

Na podstawie tak sformułowanych zarzutów autor kasacji wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i umorzenie postępowania na podstawie

art. 26 d.k.k. i art. 11 pkt. 2 d.k.p.k., ewentualnie o uchylenie orzeczenia i

przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w T. do ponownego rozpo-

znania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty podniesione w kasacji obrońcy oskarżonych nie są trafne.

Brak jest bowiem podstaw do ustalenia, że zaskarżone orzeczenia zapadły

z rażącą obrazą wskazanych w kasacjach przepisów postępowania bądź

też w wyniku rażącego naruszenia przepisu art. 26 d.k.k. Wywody obrońcy

nie zawierają rzeczowych argumentów mogących uzasadnić trafność za-

rzutów kasacyjnych, a przeciwnie, opierają się na polemicznych przesłan-

kach zmierzających do zakwestionowania dokonanej oceny przeprowa-

dzonych dowodów oraz poczynionych ustaleń faktycznych.

Pomimo to Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok Sądu Woje-

wódzkiego w T. oraz utrzymany w nim w mocy wyrok Sądu Rejonowego w

T. i uniewinnił obu oskarżonych od popełnienia zarzucanego im czynu.

U podstaw tego rozstrzygnięcia legło uwzględnienie przez Sąd Naj-

wyższy z urzędu takich rażących naruszeń prawa, w świetle których ska-

zanie oskarżonych za przypisany im czyn jawi się jako sprzeczne z przepi-

sami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz z elementarnymi wymoga-

mi praworządności.

Wyroki skazujące Leszka J. i Eugeniusza Ł. zapadły bowiem z oczy-

wistą obrazą podstawowej zasady odpowiedzialności karnej, określonej w

art. 1 d.k.k. (obecnie art. 1 § 1 k.k.), nullum crimen sine lege. Zgodnie z tą

4

zasadą, warunkiem koniecznym do uznania czynu za przestępny jest jego

zgodność z typem zachowań określonych w ustawie obowiązującej w cza-

sie jego popełnienia. Oznacza to, że wyłącznie akt normatywny w randze

ustawy może określić zespół znamion przestępstwa obejmujący nie tylko

dobro chronione i stronę przedmiotową, ale także podmiot przestępstwa, to

jest krąg osób, które mogą ponosić odpowiedzialność karną za dany czyn.

Takich kryteriów nie spełnia zaś akt wykonawczy, a właśnie sytuacja tego

rodzaju miała miejsce w niniejszej sprawie.

Stosownie do art. 536 k.p.k., Sąd Najwyższy rozpoznaje kasację w

granicach zaskarżenia i podniesionych zarzutów, a w zakresie szerszym –

tylko w wypadkach określonych w art. 435, 439 i 455 k.p.k.

Wprawdzie obrońca oskarżonych nie powołał się na zarzut obrazy

art. 1 d.k.k., ani też nie zachodzi żaden z wypadków określonych w art.

435, 439 i 455 k.p.k., to jednak do przekroczenia granic kasacji i uwzględ-

nienia rażącej obrazy przepisu art. 1 § 1 k.k. upoważnia treść przepisów

konstytucyjnych, a w szczególności art. 2, art. 8 ust. 2 i art. 183 ust. 1 Kon-

stytucji RP. W myśl tych przepisów Sąd Najwyższy, sprawując nadzór nad

działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania i

stosując bezpośrednio przepisy Konstytucji, jest uprawniony do korektury

orzeczeń sprzecznych z wymogami praworządności i sprawiedliwości spo-

łecznej. Powołane reguły upoważniają przeto do stwierdzenia, że w postę-

powaniu kasacyjnym dopuszczalne jest wydanie orzeczenia na korzyść

oskarżonego także wówczas, gdy Sąd Najwyższy stwierdzi nie wymienione

w art. 435, 439 i 455 k.p.k. i nie podniesione w kasacji takie rażące naru-

szenie prawa, z powodu którego zaskarżone orzeczenie jest sprzeczne z

zasadami odpowiedzialności karnej lub z zasadami procesu karnego obo-

wiązującymi w demokratycznym państwie prawnym.

W okresie działalności gospodarczej Leszka J. i Eugeniusza Ł. – ob-

jętym aktem oskarżenia – obowiązek dokonywania rozliczeń w drodze

5

bankowego obrotu bezgotówkowego nałożony został na podmioty gospo-

darcze, które nie zostały określone w ustawie, lecz w przepisach pozau-

stawowych. Mianowicie, art. 25f ustawy o działalności gospodarczej penali-

zował działanie przedsiębiorcy wbrew wspomnianemu obowiązkowi, nie

określając jednak samodzielnie i w sposób wyczerpujący kręgu podmiotów,

których dotyczy tenże przepis. Artykuł 3 powołanej ustawy, do którego od-

syłał art. 25f, zawierał jedynie stwierdzenie, iż obowiązek dokonywania roz-

liczeń w drodze bankowego obrotu bezgotówkowego odnosi się do przed-

siębiorców, którzy zgodnie z odrębnymi przepisami obowiązani są do pro-

wadzenia ksiąg rachunkowych oraz podatkowej księgi przychodów i roz-

chodów. W przypadku spółek z ograniczoną odpowiedzialnością, a takim

podmiotem handlowym była właśnie spółka kierowana przez oskarżonych,

kwestia ta została uregulowana rozporządzeniem Ministra Finansów z dnia

15 stycznia 1991r. w sprawie zasad prowadzenia rachunkowości (Dz. U. Nr

10, poz. 35). A zatem stan prawny, który obowiązywał w okresie objętym

aktem oskarżenia, zakładał konstrukcję normy prawnej polegającą na włą-

czeniu do zespołu znamion czynu zabronionego elementów pozaustawo-

wych, zawartych w rozporządzeniu ministra, a to niewątpliwie oznacza na-

ruszenie zasady bezwzględnej wyłączności ustawy w formułowaniu przepi-

sów karnych.

Do czasu objętego aktem oskarżenia, to jest do dnia 29 grudnia 1994

r., zakres podmiotowy tego obowiązku nie został ustawowo określony. Krąg

podmiotów zobowiązanych do prowadzenia ksiąg rachunkowych i stoso-

wania bankowego obrotu bezgotówkowego został w sposób pełny określo-

ny dopiero w ustawie z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz. U.

Nr 121, poz. 591 ze zm.), która weszła w życie z dniem 1 stycznia 1995 r.

W kwestii odpowiedzialności karnej tych podmiotów wypowiedział się

Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 26 kwietnia 1995 r., K 11/94.

Dokonując wykładni przepisów karnych (art. 25e, 25f, 25g i 25h) ustawy z

6

dnia 23 grudnia 1988 r o działalności gospodarczej. Trybunał uznał, iż

przepisy te w zakresie, w jakim art. 3 ust 4 cyt. ustawy odnosi je do pod-

miotów gospodarczych, które zgodnie z odrębnymi przepisami obowiązane

są do prowadzenia podatkowej księgi przychodów i rozchodów, są nie-

zgodne z przepisami konstytucyjnymi. Organy władzy wykonawczej nie

mają wszak konstytucyjnej kompetencji do stanowienia norm karnych (OTK

1995, nr 1, poz. 12; zob. też glosy: C. Kosikowski, PiP 1995, z. 10-11, s.

166 i nast., D. Jasińska, Gl. 1996, z. 1 ,s. 9 i nast.). W wykonaniu tego

orzeczenia Prezes Trybunału ogłosił utratę mocy obowiązującej przepisów

art. 25e, 25f, 25g i 25h ustawy o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 14,

poz. 700 – obwieszczenie z dnia 17 listopada 1995 r.).

Wprawdzie powołane orzeczenie zapadło na tle innej sytuacji fak-

tycznej, a mianowicie dotyczyło ono podmiotów zobowiązanych do prowa-

dzenia księgi przychodów i rozchodów (czyli np. spółek prawa cywilnego),

a nie jak w rozpoznawanej sprawie podmiotów prowadzących księgi ra-

chunkowe, to jednak określenie obydwu rodzajów przedsiębiorców mają-

cych obowiązek prowadzenia w odpowiedni sposób rachunkowości, co z

kolei warunkowało odpowiedzialność karną z art. 25f cyt. ustawy, dokona-

ne zostało aktami o randze pozaustawowej. Odniesienie poglądu Trybuna-

łu Konstytucyjnego zawartego we wspomnianym orzeczeniu do podmiotów

prawa handlowego, a więc także do spółek z ograniczoną odpowiedzialno-

ścią, jest w pełni uzasadnione, tudzież implikowało twierdzenie o narusze-

niu również w przypadku tych podmiotów gospodarczych zasady określo-

ności czynu karalnego przez ustawę.

Stwierdzenie przez Sąd Najwyższy tak poważnego uchybienia, jakim

jest naruszenie podstawowej, mającej priorytetowe znaczenie dla odpo-

wiedzialności karnej, zasady nullum crimen sine lege, musiało przeto skut-

kować uchyleniem zaskarżonych orzeczeń i uniewinnieniem oskarżonych

od popełnienia zarzucanego im czynu.