III CZP 50/01

Uchwała z dnia 18 października 2001 r., III CZP 50/01

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi wierzyciela Agencji Własności Rolnej

Skarbu Państwa w S. na czynności Komornika Sądowego Rewiru II przy Sądzie

Rejonowym w K. w postępowaniu egzekucyjnym przeciwko „A.”, spółce z o.o. w S.,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 18 października

2001 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Koszalinie

postanowieniem z dnia 23 maja 2001 r.

„czy zwolnienie Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa od obowiązku

uiszczenia opłat w sprawach cywilnych dotyczących mienia stanowiącego Zasób

Własności Rolnej Skarbu Państwa określone w art. 26 a ust. 3 ustawy z dnia 19

października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa

(Dz.U. Nr 57, poz. 299 z 1995 r. ze zm.), rozciągające się na mocy art. 771 k.p.c.

także na postępowanie egzekucyjne, oznacza, że Agencja wnosząca o wszczęcie

egzekucji świadczeń pieniężnych jest zwolniona od obowiązku uiszczania opłaty

egzekucyjnej, o której mowa w art. 45 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku o

komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133, poz. 882 ze zm.) ?”

podjął uchwałę:

Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa obowiązana jest do

uiszczenia opłaty egzekucyjnej przewidzianej w art. 45 ust. 1 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133 poz. 882 ze

zm.).

Uzasadnienie

Rozstrzygane zagadnienie prawne powstało w związku z postępowaniem

egzekucyjnym, w którym Komornik Rewiru II przy Sądzie Rejonowym w Koszalinie

postanowieniem z dnia 28 sierpnia 2000 r. umorzył z powodu bezskuteczności

egzekucji postępowanie wszczęte na wniosek wierzyciela – Agencji Własności

Rolnej Skarbu Państwa w S. przeciwko dłużnikowi „A.”, spółce z o.o. w S. W

postanowieniu tym komornik ustalił ponadto koszty postępowania egzekucyjnego,

powołując jako podstawę prawną art. 44 ust. 1 i art. 45 ust. 1 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133, poz. 882 ze zm.

– dalej "u.k.s.e.") oraz orzekł, że obowiązek pokrycia tych kosztów obciąża

wierzyciela.

Na skutek skargi wierzyciela na tę czynność, Sąd Rejonowy w Koszalinie

postanowieniem z dnia 18 października 2000 r. uchylił postanowienie komornika

w części dotyczącej obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego,

wskazując, że Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa jest na podstawie art.

26a ust. 3 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu

nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (jedn. tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr. 57 poz.

299 ze zm.) zwolniona od opłat w sprawach cywilnych dotyczących mienia

stanowiącego Zasób Własności Rolnej Skarbu Państwa i zwolnienie to rozciąga się

na postępowanie egzekucyjne, a zatem brak podstaw do obciążenia Agencji opłatą

stosunkową pobieraną w tym postępowaniu.

Rozpoznając zażalenie komornika na powyższe postanowienie, Sąd

Okręgowy w Koszalinie powziął poważne wątpliwości wyrażone w przedstawionym

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym o treści

przytoczonej na wstępie uchwały.

Sąd Okręgowy wskazał, że na gruncie wykładni językowej może być

uzasadniony pogląd prezentowany przez Sąd Rejonowy, iż skoro Agencji

Własności Rolnej Skarbu Państwa przysługuje na mocy art. 26a ust. 3 wskazanej

ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa zwolnienie

od opłat w sprawach cywilnych, to zgodnie z art. 771 k.p.c. zwolnienie to rozciąga

się także na opłaty stosunkowe pobierane w postępowaniu egzekucyjnym na

podstawie art. 45 ust.1 u.k.s.e.

W ocenie Sądu Okręgowego, wykładnia taka nie uwzględnia jednak nowej

funkcji opłat egzekucyjnych, stanowiących środki na pokrycie kosztów działalności

egzekucyjnej, ani szczególnego uregulowania kwestii zwolnienia od opłat

egzekucyjnych, zawartego w art. 45 ust. 3 u.k.s.e., które może prowadzić do

wniosku, że tylko wierzyciele zwolnieni od wszystkich kosztów sądowych nie mają

obowiązku uiszczania opłat egzekucyjnych, natomiast zwolnienie jedynie od opłat

sądowych nie pociąga za sobą zwolnienia od opłat egzekucyjnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygając przedstawione zagadnienie prawne, należało przede wszystkim

przyjąć założenie, że egzekucja prowadzona na wniosek Agencji Własności Rolnej

Skarbu Państwa, zakończona wydaniem zaskarżonego postanowienia komornika z

dnia 28 sierpnia 2000 r., dotyczyła należności związanej z mieniem stanowiącym

Zasób Własności Rolnej Skarbu Państwa. Okoliczność ta ma decydujące znaczenie

w świetle postanowień art. 26a ust. 3 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o

gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, który stwierdza, że

Agencja nie ma obowiązku uiszczania opłat w sprawach cywilnych dotyczących

mienia stanowiącego Zasób Własności Rolnej Skarbu Państwa. Jedynie zatem

wówczas, gdy na wniosek Agencji jako wierzyciela wszczęte zostało postępowanie

egzekucyjne o należności dotyczące mienia stanowiącego Zasób Własności Rolnej

Skarbu Państwa, powstaje przedstawione przez Sąd Okręgowy zagadnienie

prawne. We wszystkich innych sprawach Agencja nie korzysta bowiem ze

zwolnienia od opłat.

Okoliczność ta nie została jednoznacznie ustalona w rozpoznawanej sprawie,

jednak ze względu na to, że nie został także postawiony zarzut w tym przedmiocie,

można przyjąć, iż egzekucja będąca źródłem przedstawionych wątpliwości

prawnych dotyczyła należności związanej z mieniem stanowiącym Zasób Własności

Rolnej Skarbu Państwa.

Rozważana wątpliwość prawna nasunęła się Sądowi Okręgowemu przede

wszystkim ze względu na zmianę regulacji dotyczącej postępowania egzekucyjnego

i zasad ponoszenia jego kosztów, jaka nastąpiła po wejściu w życie ustawy z dnia

29 sierpnia 1997r. o komornikach sądowych i egzekucji.

Poprzednio obowiązujące przepisy dotyczące kosztów postępowania

egzekucyjnego, zawarte w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 24

czerwca 1991 r. w sprawie taksy za czynności komorników (Dz.U. Nr. 62 poz. 264

ze zm.), stanowiły, że zwolnienie od kosztów sądowych przez sąd lub z mocy

ustawy obejmuje także zwolnienie od obowiązku uiszczania opłat, ryczałtu

kancelaryjnego i należności na pokrycie wydatków (§ 3 ust. 1 taksy). Skarb

Państwa, gminy i związki gmin oraz instytucje państwowe i organizacje społeczne,

zwolnione od obowiązku uiszczania opłat sądowych, uiszczały natomiast 40% opłat

egzekucyjnych oraz ryczałt kancelaryjny i należności na pokrycie wydatków (§ 3

ust. 2 taksy), nie wpłacały jednak zaliczki na pokrycie tej części opłat, którą

obowiązane były uiszczać, podobnie jak nie wpłacał jej sąd, jeśli wszczęcie

egzekucji następowało z urzędu na jego żądanie (§ 4 ust. 2 i 3 taksy).

Powyższa regulacja powodowała, że Skarb Państwa (w tym sądy), gminy

i związki gmin oraz instytucje państwowe i organizacje społeczne zwolnione od

obowiązku uiszczania opłat sądowych, nie miały obowiązku wpłacania zaliczki na

opłaty egzekucyjne, które obciążały je tylko w 40 %, natomiast miały obowiązek

uiszczania ryczałtu kancelaryjnego i należności na pokrycie wydatków. Jedynie

zwolnienie od kosztów sądowych, to jest od opłat sądowych i zwrotu wydatków (art.

2 ustawy z dnia 13 maja 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Dz.U.

Nr 24 poz. 110 ze zm. – dalej "u.k.s.c.") powodowało zwolnienie od obowiązku

uiszczania opłat egzekucyjnych, ryczałtu kancelaryjnego i należności na pokrycie

wydatków.

Przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. o komornikach sądowych

i egzekucji wprowadziły istotne zmiany w zakresie regulacji dotyczącej kosztów

egzekucyjnych.

Obecnie kosztami tymi są opłaty egzekucyjne (art. 43 u.k.s.e.) i wydatki

poniesione w toku egzekucji (art. 39 u.k.s.e.). Ustawa o komornikach sądowych i

egzekucji nie zawiera uregulowania odpowiadającego przepisowi § 3 ust. 1

rozporządzenia w sprawie taksy za czynności komorników, reguluje natomiast

odrębnie w art. 40 i art. 45 kwestie pobierania zaliczek na pokrycie wydatków i na

opłaty.

Artykuł 40 u.k.s.e. stanowi, że na pokrycie wydatków komornik może żądać

zaliczki od strony, która wniosła o dokonanie czynności. Zaliczki takiej może żądać

także od Skarbu Państwa, w tym sądu i prokuratora oraz od gminy, jeśli na ich

wniosek lub polecenie czynność ma być dokonana. Nie może jej natomiast żądać w

sprawach innych osób zwolnionych od kosztów sądowych, za które sumy na

pokrycie wydatków wykłada sąd rejonowy, właściwy ze względu na siedzibę

komornika.

Podobną regulację zawiera w odniesieniu do opłat egzekucyjnych art. 45

u.k.s.e. przewidujący, że wszczęcie egzekucji świadczeń pieniężnych uzależnione

jest od uiszczenia przez wierzyciela części opłaty stosunkowej, którą obowiązane

są uiszczać także gminy oraz Skarb Państwa, również przy wszczęciu egzekucji na

polecenie sądu i prokuratora. Nie muszą jej uiszczać jedynie wierzyciele zwolnieni

od kosztów sądowych przez sąd lub z mocy ustawy.

Ustawa o komornikach sądowych i egzekucji znacznie ograniczyła w stosunku

do rozporządzenia o taksie za czynności komorników krąg wierzycieli, nie mających

obowiązku uiszczania zaliczek na opłaty egzekucyjne. Skarb Państwa, w tym sądy i

prokuratorzy, a także gminy, nie mające pod rządami dawnych przepisów

obowiązku uiszczania zaliczek na opłaty egzekucyjne, które obciążały je tylko w

40 %, w obecnym stanie prawnym nie są zwolnione od obowiązku uiszczenia

części opłaty stosunkowej pobieranej przy wszczęciu egzekucji.

Rozstrzygnięcie przedstawionego przez Sąd Okręgowy zagadnienia prawnego

wymaga rozważenia, czy omówione wyżej postanowienia ustawy o komornikach

sądowych i egzekucji dotyczące zasad pokrywania przez wierzycieli kosztów

egzekucyjnych stanowią regulację autonomiczną, odrębną i szczególną w stosunku

do przepisów kodeksu postępowania cywilnego i ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych dotyczących zasad ponoszenia kosztów postępowania

rozpoznawczego i zwolnienia od obowiązku ich ponoszenia, czy też są integralną

częścią całego systemu normującego powyższe zasady, i przy ich stosowaniu

należy odwoływać się do uregulowań tego przedmiotu zawartych w kodeksie

postępowania cywilnego i ustawie o kosztach sądowych.

Za drugim stanowiskiem przemawia fakt, że ustawa o komornikach sądowych

i egzekucji w art. 45 ust. 3 posługuje się takim samym pojęciem „zwolnienia od

kosztów sądowych przez sąd lub z mocy ustawy” jak przepisy art. 111, 112 czy 771

k.p.c., a z kolei art. 2 i 3 u.k.s.c., posługując się również pojęciem „kosztów

sądowych”, precyzuje jego zakres i znaczenie. Dążenie do spójności systemu

instytucji kosztów sądowych i zwolnienia od obowiązku ich ponoszenia

uzasadniałoby także taką wykładnię omawianych przepisów.

Między innymi te argumenty uzasadniały stanowisko Sądu Najwyższego

wyrażone w uzasadnieniu uchwały z dnia 26 września 2000 r., III CZP 25/00

(OSNC 2001, nr 3, poz. 35) oraz wcześniej w uzasadnieniu uchwały z dnia 2

grudnia 1994 r., III CZP 153/94 (OSNC 1995, nr 3, poz. 51), w których przedmiotem

rozważań było zagadnienie, czy zwolnienie od opłat sądowych i wydatków

przyznane na mocy art. 463 § 1 i 2 k.p.c. pracownikowi dochodzącemu roszczeń z

zakresu prawa pracy rozciąga się w myśl zasad art. 771 k.p.c. na postępowanie

egzekucyjne. Udzielając pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, Sąd Najwyższy

w uzasadnieniu uchwały z dnia 26 września 2000 r. stwierdził, że regulacja

dotycząca kosztów postępowania egzekucyjnego zawarta w ustawie o komornikach

sądowych i egzekucji nie jest regulacją odrębną ani szczególną w stosunku do

przepisów kodeksu postępowania cywilnego i ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych.

Inne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uzasadnieniach uchwał z dnia

18 lipca 2000 r., III CZP 23/00 ("Prawo Bankowe" 2000, nr 12, s.11-13) oraz z dnia

4 czerwca 2001 r., III CZP 23/01 (OSNC 2002, nr 1, poz. 2) wskazując, że ustawa o

komornikach sądowych i egzekucji nie zawiera przepisu odpowiadającego treścią

postanowieniom art. 28 u.k.s.c., który pozwala na stosowanie przepisów kodeksu

postępowania cywilnego w postępowaniu dotyczącym kosztów sądowych, jeżeli

ustawa inaczej nie stanowi. Sąd Najwyższy stwierdził, że regulacje ustawy o

komornikach sądowych i egzekucji dotyczące kosztów postępowania

egzekucyjnego są unormowaniami szczególnymi i autonomicznymi w stosunku do

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela to stanowisko stwierdzając

ponadto, że unormowania ustawy o komornikach sądowych i egzekucji dotyczące

zwolnienia od obowiązku uiszczania opłat egzekucyjnych są unormowaniami

szczególnymi także w stosunku do przepisów kodeksu postępowania cywilnego.

Poza wyżej wskazanym argumentem o braku w omawianej ustawie odwołania

się do przepisów kodeksu postępowania cywilnego, należy stwierdzić, że

uregulowanie zasad zwolnienia od obowiązku ponoszenia opłat egzekucyjnych i

wydatków zawarte w omawianej ustawie różni się znacznie od zasad określonych

zarówno w ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, jak i w kodeksie

postępowania cywilnego.

Wystarczy tylko wskazać, że w świetle postanowień art. 45 ust. 3 u.k.s.e.

prokurator nie jest zwolniony w postępowaniu egzekucyjnym od obowiązku

uiszczenia części opłaty stosunkowej, choć w myśl postanowień art. 111 pkt 4 k.p.c.

jest z mocy ustawy zwolniony od całości kosztów sądowych – zarówno opłat jak i

wydatków – a wobec tego zgodnie z art. 771 k.p.c. nie powinien też ponosić

żadnych kosztów egzekucyjnych.

Podobnie odmienna regulacja dotyczy Skarbu Państwa i gmin w sprawach nie

związanych z ich działalnością gospodarczą, w których zgodnie z art. 8 ust. 1 i 2

u.k.s.c. nie mają one obowiązku uiszczania opłat sądowych (art. 3 u.k.s.c.), a mimo

to zgodnie z art. 45 ust. 3 u.k.s.e. mają obowiązek uiszczenia części opłaty

stosunkowej przy wszczęciu egzekucji.

Zwolnienie w postępowaniu rozpoznawczym z mocy ustawy od opłat

sądowych a nawet od całości kosztów sądowych, nie przesądza zatem o zwolnieniu

od obowiązku uiszczenia kosztów egzekucyjnych określonych w art. 45 ust. 1

u.k.s.e., choć zgodnie z art. 771 k.p.c. tak powinno być. Omawiana ustawa zawiera

bowiem w tym zakresie postanowienia szczególne, które nie pozwalają na

stosowanie wprost wszystkich zasad instytucji zwolnienia od kosztów sądowych

zawartych w kodeksie postępowania cywilnego i ustawie o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych.

W tym stanie rzeczy przepis art. 45 ust. 3 u.k.s.e. powinien być – jako przepis

szczególny – interpretowany ściśle. Skoro art. 45 ust. 3 zdanie drugie u.k.s.e.

stanowi, że zasada ponoszenia przez wierzyciela części opłaty stosunkowej

określonej w art. 45 ust. 1 nie dotyczy innych niż Skarb Państwa (w tym sąd i

prokurator) oraz gminy wierzycieli zwolnionych od kosztów sądowych przez sąd lub

z mocy ustawy, to należy przez to rozumieć wierzycieli zwolnionych od całości

kosztów sądowych, a więc od opłat i wydatków, a nie wierzycieli zwolnionych

jedynie od opłat sądowych.

Za taką wykładnią przemawiają również względy funkcjonalne, skoro bowiem

ustawa o komornikach sądowych i egzekucji w art. 35 stanowi, że koszty

działalności egzekucyjnej w tym utrzymania kancelarii pokrywa komornik

z uzyskanych opłat egzekucyjnych i ustawodawca w celu umożliwienia realizacji tej

zasady nakłada nawet na Skarb Państwa i gminy obowiązek ponoszenia części

opłaty stosunkowej przy wszczęciu każdej egzekucji, także prowadzonej na

polecenie sądu lub prokuratora, to znaczy, że zamiarem ustawodawcy było

ograniczenie kręgu osób zwolnionych od obowiązku uiszczania tych opłat jedynie

do osób i instytucji, które ze względu na swoją sytuację materialną lub społeczną

rzeczywiście nie powinny kosztów tych ponosić. Przy takiej wykładni zwolnieniem

od obowiązku uiszczenia opłat objęte są osoby i instytucje zwolnione od kosztów

sądowych na podstawie art. 111 § 1 k.p.c. (poza prokuratorem wyłączonym

wyraźnie z mocy art. 45 ust. 3 u.k.s.e.), a także wierzyciele-pracownicy prowadzący

egzekucję należności za pracę oraz ubezpieczeni, bowiem w myśl art. 463 § 1, 2 i 3

k.p.c. są oni w istocie zwolnieni od kosztów sądowych, skoro nie mają obowiązku

uiszczania opłat sądowych, a wydatki ponosi za nich tymczasowo Skarb Państwa.

Także w innych wypadkach ustawowego lub sądowego zwolnienia od kosztów

sądowych zwolnienie to rozciąga się na postępowanie egzekucyjne, zgodnie z art.

45 ust. 3 u.k.s.e. oraz interpretowanym ściśle art. 771 k.p.c., natomiast wierzyciele

zwolnieni w postępowaniu rozpoznawczym przez sąd lub z mocy ustawy jedynie od

opłat sądowych mają obowiązek w postępowaniu egzekucyjnym uiścić zaliczkę na

opłaty stosunkowe.

W myśl powyższej wykładni omawianych przepisów Agencja Własności Rolnej

Skarbu Państwa, która na podstawie art. 26a ust. 3 ustawy z dnia 19 października

1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa zwolniona

jest tylko od opłat w sprawach cywilnych, a nie od kosztów sądowych, nie jest

objęta dyspozycją zdania drugiego art. 45 ust. 3 u.k.s.e., a zatem zobowiązana jest

do uiszczenia opłaty egzekucyjnej przewidzianej w art. 45 ust. 1 u.k.s.e.

Mając na względzie wyżej przytoczone argumenty, Sąd Najwyższy

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).