III CZP 56/01

Uchwała z dnia 18 października 2001 r., III CZP 56/01

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie z urzędu w przedmiocie zakazu prowadzenia

działalności gospodarczej przez Andrzeja A. i Sławomira K., po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 18 października 2001 r., przy udziale

prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 26

czerwca 2001 r.

„Czy możliwe jest, w razie zaistnienia przesłanek określonych w art. 5 § 1

prawa upadłościowego, zastosowanie sankcji przewidzianej w art. 172

§1 tego

prawa niezależnie od tego, czy została ogłoszona upadłość przedsiębiorcy”

podjął uchwałę:

Sąd gospodarczy właściwy do prowadzenia postępowania

upadłościowego może orzec o sankcji przewidzianej w art. 172

§ 1

rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo

upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.) także

wówczas, gdy nie została ogłoszona upadłość przedsiębiorcy.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Toruniu postanowieniem z dnia 9 lutego 2001 r. pozbawił

Andrzeja A. i Sławomira K. na okres dwóch lat prawa prowadzenia działalności

gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji reprezentanta lub

pełnomocnika przedsiębiorcy, członka rady nadzorczej i komisji rewizyjnej w spółce

akcyjnej, z ograniczoną odpowiedzialnością lub w spółdzielni. Podstawą tego

rozstrzygnięcia, wydanego na podstawie art. 172

§ 1 rozporządzenia Prezydenta

RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991

r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej "Pr.upadł."), było ustalenie, że obaj uczestnicy

będąc wspólnikami i członkami zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

P.P.H. „AS” w M. nie dopełnili przewidzianego w art. 5 § 1 Pr.upadł. obowiązku

złożenia w terminie dwóch tygodni od zaprzestania płacenia długów wniosku o

ogłoszenie upadłości ich spółki.

Po rozpoznawaniu apelacji uczestnika Andrzeja A. Sądowi Okręgowemu w

Toruniu nasunęła się wątpliwość, czy dopuszczalne jest zastosowanie sankcji z art.

172

§ 1 Pr.upadł. w sytuacji, gdy nie została ogłoszona upadłość przedsiębiorcy,

którego przedstawicieli ta sankcja ma dotyczyć. Z uzasadnienia zagadnienia

prawnego wynika, że źródłem wątpliwości Sądu jest brzmienie art. 172

§ 2

Pr.upadł., zgodnie z którym w sprawach, o których mowa w § 1, orzeka sąd

prowadzący postępowanie upadłościowe. Sformułowanie „sąd prowadzący

postępowanie upadłościowe” może bowiem sugerować, że chodzi tylko o sąd, który

takie postępowanie rzeczywiście prowadzi. W konsekwencji można by zatem

przyjmować, że nałożenie sankcji przewidzianej w 172

§ 1 Pr.upadł. byłoby

niemożliwe w sytuacji, gdy nie doszło do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości

przedsiębiorcy, mimo istnienia przesłanek z art. 5 § 1 Pr.upadł. Taka interpretacja

kłóci się jednak z celem wprowadzenia sankcji na osoby opieszałe, zobowiązane

ustawowo do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy, dlatego

Sąd Okręgowy opowiedział się za stanowiskiem, że stosowanie sankcji z art. 172

§

1 Pr.upadł. jest niezależne od faktycznego zgłoszenia wniosku o ogłoszenie

upadłości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 172

został wprowadzony do Prawa upadłościowego ustawą z dnia

31 lipca 1997 r. o zmianie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24

października 1934 r. – Prawo upadłościowe i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

117, poz. 751). Stanowi on część dodanego wówczas rozdziału IV, zatytułowanego

„Odpowiedzialność cywilna”, składającego się z artykułów 171

-173

.

Artykuł 171

ustanawia odpowiedzialność odszkodowawczą za niewykonanie

przez przedsiębiorcę przewidzianego w art. 5 § 1 lub 2 Pr.upadł. obowiązku

zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie dwóch tygodni od

zaprzestania płacenia przez niego długów. Artykuł 172

wprowadza swoistą karę

dodatkową za niewykonanie tego obowiązku, w postaci pozbawienia osób za to

odpowiedzialnych prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny

rachunek oraz możliwości pełnienia przez okres od dwóch do pięciu lat określonych

funkcji związanych z działalnością gospodarczą u innych przedsiębiorców.

Wreszcie art. 173

reguluje kwestie związane z wpisem do rejestru osób, w stosunku

do których został orzeczony zakaz, o jakim mowa w art. 172

.

Z tego wynika, że wbrew tytułowi rozdziału IV tylko pierwszy z zawartych w

nim przepisów dotyczy tradycyjnie pojmowanej odpowiedzialności cywilnej,

natomiast pozostałe wprowadzają nową kategorię spraw cywilnych w znaczeniu

formalnym (art. 1 in fine k.p.c.). Materia rozdziału IV łączy się z uregulowaną w

tytule I problematyką ogłoszenia upadłości tylko w sposób pośredni, a z tzw.

postępowaniem upadłościowym właściwym (art. 64 i nast. Pr.upadł.) nie pozostaje

w żadnym związku. Wprowadzając te nowe, różniące od siebie kategorie spraw,

oraz powierzając je kompetencji sądów, ustawodawca zmuszony był wskazać, które

sądy są powołane do ich stosowania. Nie zdecydował się jednak na określenie

właściwości w sposób ogólny, lecz wskazał sądy właściwe dla każdej z

wymienionych wyżej kategorii spraw.

Orzekanie o odszkodowaniu przewidzianym w art. 171

§ 1 Pr.upadł.

powierzono sądowi gospodarczemu (art. 171

§ 2); stosowanie zakazów określonych

art. 172

§ 1 – sądowi prowadzącemu postępowanie upadłościowe (art. 172

§ 2), a

prowadzenie rejestru osób, wobec których zostały te zakazy orzeczone – sądom

gospodarczym właściwym w sprawach upadłości (art. 173

§ 1). Przesądza to o

kompetencyjnym charakterze tych norm, lecz nie usuwa jeszcze wątpliwości co do

ich treści. Dotyczą one, jak trafnie ocenił Sąd Okręgowy, niejasnego określenia

przyjętego w art. 172

§ 2 na oznaczenie właściwości sądu orzekającego o

zakazach, o których mowa w paragrafie pierwszym tego przepisu. Chodzi

o sformułowanie „sąd prowadzący postępowanie upadłościowe”.

Możliwe są dwa jego rozumienia. Pierwsze oznaczałoby sąd, który faktycznie

to postępowanie prowadzi, z czego wynikałaby konsekwencja, że nie jest możliwe

nałożenie sankcji z art. 17 § 1 Pr.upadł. bez wszczęcia postępowania

upadłościowego, drugie natomiast pozwoliłoby przyjąć, że chodzi o sąd, który byłby

właściwy do przeprowadzenia ewentualnego postępowania upadłościowego, co

oznacza, że nałożenie wspomnianej sankcji jest możliwe niezależnie od tego, czy

postępowanie upadłościowe zostało wszczęte czy też nie. Należy przy tym

pamiętać, że zgodnie z wyjaśnieniem zawartym w uzasadnieniu uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 8 maja 2001, III CZP 15/01 (OSNC 2002, nr 1, poz. 1),

wszczęcie postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości jest równocześnie

wszczęciem postępowania obejmującego także właściwe postępowanie

upadłościowe, czyli wszczęciem postępowania rozumianego jako całość składająca

się z dwóch części – z postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości i z

właściwego postępowania upadłościowego.

Pierwszą z przedstawionych interpretacji należy odrzucić, gdyby bowiem

ustawodawcy chodziło o wskazanie sądu faktycznie prowadzącego postępowanie

upadłościowe, to – dokonując zmiany ustawy – posłużyłby się istniejącą już w niej

formułą, a mianowicie określeniem zawartym w art. 66 „sąd w którym toczy się

postępowanie upadłościowe”. Dlatego należy przyjąć, że przez zawarte w art. 172

§

2 Pr.upadł. wskazanie sądu należy rozumieć poddanie spraw o orzeczenie zakazów

z art. 172

§ 1 kompetencji sądów upadłościowych.

Powstaje jednak problem, dlaczego ustawodawca nie zastosował jednolitej

terminologii, skoro w następnym przepisie tego samego rozdziału, czyli w art. 173

§ 1, wskazując sąd właściwy do prowadzenia wykazu osób, wobec których

orzeczono zakazy z art. 171

Pr.upadł., użył poprawnego określenia „sąd

gospodarczy właściwy w sprawach upadłości”. Rozbieżności tej nie da się

usprawiedliwić zamiarem zaakcentowania w art. 173

§ 1, że mimo „rejestrowego” z

natury charakteru spraw o prowadzenie wykazu osób ukaranych na podstawie art.

172

§ 1 Pr.upadł., zostały one przekazane do kompetencji sądu upadłościowego, a

nie rejestrowego. Takie domniemanie woli ustawodawcy potwierdza pośrednio

znowelizowanie art. 173

przepisem art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2000 r. o

zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym, Prawa upadłościowego, ustawy o

postępowaniu egzekucyjnym w administracji, ustawy o wydawaniu Monitora

Sądowego i Gospodarczego oraz ustawy – Prawo działalności gospodarczej (Dz.U.

Nr 114, poz. 1193) i przekazanie spraw, o których mowa do właściwości sądów

rejestrowych.

Utrzymanie formuły z art. 172

§ 2 Pr.upadł. o „sądzie prowadzącym

postępowanie upadłościowe” da się więc wytłumaczyć tylko tym, że wprowadzając

ją do Prawa upadłościowego wspomnianą na wstępie ustawą nowelizującą z dnia

31 lipca 1997 r., znowelizowano jednocześnie ustawę z dnia 20 czerwca 1985 r. –

Prawo o ustroju sądów powszechnych (jedn. tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze

zm.) przez dodanie art. 191

, zawierającego upoważnienie Ministra Sprawiedliwości

do przekazania w drodze rozporządzenia jednemu sądowi rejonowemu – sądowi

gospodarczemu, w którym został utworzony wydział dla spraw upadłościowych

i układowych, rozpoznawanie omawianych spraw, należących do właściwości

innych sądów rejonowych – sądów gospodarczych. Oznacza to, że Minister

Sprawiedliwości mógł zdecydować o funkcjonowaniu sądów gospodarczych, które

nie będą rozpoznawać spraw upadłościowych, gdyż ta kategoria spraw z obszaru

działania tego sądu zostanie przekazana do innego sądu gospodarczego, w którym

będzie utworzony wydział do rozpoznawania spraw upadłościowych. Jest to

dodatkowy argument o charakterze „organizacyjnym”, przemawiający za

utrzymywaniem w art. 172

§ 2 Pr.upadł. formuły „sądu prowadzącego postępowanie

upadłościowe”, skoro mogły istnieć sądy gospodarcze, które takich postępowań nie

prowadziły.

Trzeba zgodzić się z Sądem Okręgowym, że za przyjęciem stanowiska, iż

możliwe jest zastosowanie sankcji przewidzianej w art. 172

§ 1 Pr.upadł. niezależnie

od tego, czy została ogłoszona upadłość przedsiębiorcy, przemawiają dodatkowo

argumenty funkcjonalne i celowościowe. Przepis ten stanowi, że opisanej w nim

sankcji podlega ten, kto nie wykona obowiązku określonego w art. 5 § 1 lub 2. Nie

ulega wątpliwości, że niewykonanie tego obowiązku może polegać na spóźnionym

zgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości lub na zignorowaniu tego nakazu

ustawowego. Trudno byłoby zgodzić się z sytuacją, w której ten kto zgłosił

spóźniony wniosek, podlegałby sankcji za omieszkanie, a ten kto nie

podporządkował się temu nakazowi, nie ponosiłby sankcji tylko dlatego, że nie

wszczęto postępowania upadłościowego. Podobnie trudna do zaakceptowania

byłaby niemożność orzekania zakazu wobec osoby, która zwlekając ze

zgłoszeniem wniosku doprowadziła do rozdysponowania majątkiem dłużnika w

rezultacie czego zgłoszony później wniosek podlegałby oddaleniu na podstawie art.

13 § 1 Pr.upadł. Takie swoiste premiowanie osób nielojalnych i

niezdyscyplinowanych byłoby niedopuszczalne i zaprzeczałoby celowi omawianej

regulacji prawnej.

Wszystkie te argumenty uzasadniają przyjęcie tezy, że sąd gospodarczy

właściwy do prowadzenia postępowania upadłościowego może orzec o sankcji

przewidzianej w art. 172

§ 1 Pr.upadł. także wówczas, kiedy nie została ogłoszona

upadłość przedsiębiorcy. (...)

Uwzględniając powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 390 k.p.c. rozstrzygnął

przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.