III RN 1/01

Wyrok z dnia 9 listopada 2001 r.

III RN 1/01

1. Brak przepisów przejściowych w ustawie z dnia 24 lipca 1998 r. o

zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji

publicznej - w związku z reformą ustrojową państwa (Dz.U. Nr 106, poz. 668 ze

zm.) zmieniającej warunki uzyskania obywatelstwa polskiego nie wyłącza za-

stosowania art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie pols-

kim (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.), w brzmieniu sprzed tej zmiany, do cudzoziem-

ki, która pod jego rządem dokonała czynności, które wówczas wystarczały dla

naturalizacji.

2. Przepis art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie

polskim (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24

lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów

administracji publicznej - w związku z reformą ustrojową państwa (Dz.U. Nr

106, poz. 668 ze zm.) nie jest sprzeczny z art. 3 Konwencji o obywatelstwie ko-

biet zamężnych, otwartej do podpisu w Nowym Yorku dnia 20 lutego 1957 r.

(Dz.U. z 1959 r. Nr 56, poz. 334).

Przewodniczący SSN Andrzej Wasilewski, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski

(sprawozdawca), Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 listopada 2001 r.

sprawy ze skargi Tetiany S. na decyzję Wojewody P. z dnia 20 kwietnia 1999 r. [...] w

przedmiocie przyjęcia oświadczenia w sprawie obywatelstwa, na skutek rewizji nad-

zwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Naczelnego Sądu Administra-

cyjnego-Ośrodka Zamiejscowego w Gdańsku z dnia 23 maja 2000 r. [...]

o d d a l i ł rewizję nadzwyczajną.

U z a s a d n i e n i e

Zaskarżonym rewizją nadzwyczajną Ministra Sprawiedliwości wyrokiem z dnia

2

23 maja 2000 r. Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Gdańsku po

rozpoznaniu skargi Tetiany S. uchylił decyzję Wojewody P. z dnia 20 kwietnia 1999 r.

oraz wydaną w pierwszej instancji decyzję Prezydenta miasta S. z dnia 1 marca

1999 r. o odmowie przyjęcia oświadczenia Tetiany S. o nabyciu obywatelstwa pol-

skiego.

Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionował poprawności ustalenia faktów

w postępowaniu administracyjnym; przedstawiają się one jak następuje.

Tetiana G. będąc obywatelką Ukrainy w dniu 4 października 1997 r. zawarła

związek małżeński z Pawłem S. obywatelem polskim, przyjmując jego nazwisko.

Następnie w dniu 4 grudnia 1997 r., to jest z zachowaniem trzymiesięcznego terminu

określonego w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim

(Dz.U. Nr 10, poz. 49), złożyła w ówczesnym Urzędzie Wojewódzkim w S. w wyma-

ganej formie oświadczenie wyrażające wolę nabycia obywatelstwa polskiego. Na

znajdującym się w aktach postępowania administracyjnego piśmie zawierającym

oświadczenie Tetiany S. znajduje się adnotacja urzędowa o przyjęciu oświadczenia

pod warunkiem dostarczenia przez zainteresowaną zrzeczenia się obywatelstwa

Ukrainy. W dniu 17 lutego 1999 r. Tetiana S. złożyła w Urzędzie Miejskim w S. kse-

rokopię zaświadczenia właściwego organu Ukrainy z dnia 26 listopada 1998 r.,

stwierdzającego, że ustało – na skutek zrzeczenia się przez Tetianę S. - jej obywa-

telstwo Ukrainy.

Ze względu na złożenie powyższego dokumentu pod rządem zmienionego art.

10 ust. 1 powołanej wyżej ustawy o obywatelstwie polskim, Prezydent miasta S. de-

cyzją z dnia 1 marca 1999 r. odmówił przyjęcia oświadczenia Tetiany S. Przepis ten

bowiem, znowelizowany ustawą z dnia 24 lipca 1998 r. (Dz.U. Nr 106, poz. 668),

określał dodatkowe, w porównaniu z przepisem poprzednio obowiązującym, warunki

uzyskania obywatelstwa polskiego, których Tetiana S. nie spełniła. Mianowicie cho-

dziło o to, że nie przedstawiła ona zezwolenia na osiedlenie się na terytorium RP i

nie upłynął jeszcze wówczas 3 letni okres pozostawania w związku małżeńskim z

osobą posiadającą obywatelstwo polskie. Taką ocenę prawną podtrzymał Wojewoda

P. w decyzji zaskarżonej do Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Rozpoznając sprawę w zakresie jej kontrowersyjnego problemu - która z wer-

sji art. 10 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim powinna stanowić podstawę decyzji

- Naczelny Sąd Administracyjny zajął następujące stanowisko. Art. 10 ust. 1 ustawy z

dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia

3

24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw, pozostaje w sprzeczności z art. 3 Kon-

wencji o obywatelstwie kobiet zamężnych otwartej do podpisu w Nowym Jorku, do

której Polska przystąpiła w 1959 r. (Dz.U. z 1959 r. Nr 56 , poz. 334 i 335). Z tego

powodu przepis ten, zgodnie z art. 91 ust. 2 w związku z art. 241 ust. 1 i art. 89 ust. 1

pkt 2 Konstytucji, nie może mieć zastosowania w sprawie o przyjęcie oświadczenia w

przedmiocie nabycia obywatelstwa polskiego, złożonego przez cudzoziemkę, która

zawarła związek z obywatelem polskim, w szczególności wówczas, gdy oświadcze-

nie cudzoziemki złożone zostało pod rządem art. 10 ust. 1 ustawy o obywatelstwie, w

jego pierwotnym brzmieniu, a więc wówczas, kiedy przepis ten pozostawał w zgod-

ności z art. 3 powołanej Konwencji.

Minister Sprawiedliwości w rewizji nadzwyczajnej zarzucił rażące naruszenie

art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie

Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) oraz art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 15

lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.) i na podstawie

art. 57 ust. 2 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, wniósł o uchylenie zas-

karżonego wyroku i oddalenie skargi. Według Ministra Sprawiedliwości przepis art.

10 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim w brzmieniu wynikającym z art. 19 ustawy

z dnia 24 lipca 1998 r., spełnia kryteria uproszczonej procedury naturalizacyjnej, o

których jest mowa w Konwencji powołanej w zaskarżonym wyroku i zasadnie stano-

wił podstawę odmowy przyjęcia oświadczenia Tetiany S. Ponadto, zdaniem Ministra

Sprawiedliwości, Tetiana S. nie spełnia także warunków wymaganych w stanie praw-

nym obowiązującym do dnia 1 stycznia 1999 r., dlatego, że nie zamieszkiwała w Pol-

sce.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Naczelny Sąd Administracyjny nie uzasadnił swego kategorycznego stanowis-

ka, iż art. 10 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim w brzmieniu nadanym ustawą

nowelizującą z dnia 24 lipca 1998 r. (jest sprzeczny z art. 3 Konwencji o obywatel-

stwie kobiet zamężnych. Zgodzić się trzeba z Ministrem Sprawiedliwości, iż arbitralna

ocena zaskarżonego wyroku pozostaje w sprzeczności z treścią obu porównywanych

regulacji prawnych. Przede wszystkim istotne jest to, że art. 3 Konwencji nie określa

normatywnych przesłanek uzyskiwania obywatelstwa, gdyż adresatem tego przepisu

są „Umawiające się Państwa”. Państwa te zgodziły się na to, że uzyskiwanie

4

obywatelstwa małżonków będzie następowało „w drodze specjalnie uproszczonej

procedury naturalizacyjnej”. Jeżeli zaś chodzi o regulację ustawową określającą

warunki takiej naturalizacji, to zmieniona wersja art. 10 ust. 1 ustawy o obywatelstwie

polskim jest z pewnością bardziej restryktywna od przepisu poprzednio obo-

wiązującego. Przed nowelizacją wystarczało ażeby cudzoziemka, która zawarła

związek małżeński z obywatelem polskim, złożyła w ciągu trzech miesięcy od dnia

zawarcia małżeństwa odpowiednie oświadczenie przed właściwym organem. Po-

nadto, przyjęcie oświadczenia mogło być uzależnione od złożenia dowodu utraty lub

zwolnienia z obywatelstwa obcego. W rozpatrywanym wypadku ten ostatni warunek

był obligatoryjny ze względu na obowiązującą między Polską a Ukrainą Konwencję w

sprawie zapobiegania powstawania przypadków podwójnego obywatelstwa (Dz.U. z

1966 r. Nr 4, poz. 19). Po nowelizacji art. 10 ustawy o obywatelstwie polskim dla na-

bycia obywatelstwa w omawianej procedurze naturalizacyjnej wymagane jest ażeby

cudzoziemiec korzystał z zezwolenia na osiedlenie się na terytorium Rzeczypospoli-

tej Polskiej i pozostawał co najmniej 3 lata w związku małżeńskim z osobą posiada-

jącą obywatelstwo polskie. Pomimo zmiany warunków naturalizacji przekonywająca

jest argumentacja Ministra Sprawiedliwości, iż nadal jest to „specjalnie uproszczona

procedura naturalizacyjna”. Cudzoziemka pozostająca w związku małżeńskim z

obywatelem polskim uzyskuje bowiem – także pod rządem aktualnego przepisu –

możliwość uproszczonego i względnie szybkiego nabycia obywatelstwa polskiego w

porównaniu ze sposobami nabycia obywatelstwa polskiego poza tą procedurą (por.

zwłaszcza art. 8 ust. 1 i art. 9 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim, według których

wymagane jest zamieszkiwanie przez cudzoziemca na podstawie zezwolenia na

osiedlenie się, co najmniej pięć lat).

Stwierdzając, w związku z powyższym, że zaskarżony rewizją nadzwyczajną

Ministra Sprawiedliwości wyrok NSA został błędnie uzasadniony należało jednakże

rozważyć, czy pomimo to nie odpowiada prawu zasadnicze stanowisko tego wyroku,

iż w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy zastosowanie powinien mieć art. 10

ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim w jego brzmieniu

przed wymienioną wyżej jego nowelizacją.

Według niekwestionowanej w rewizji nadzwyczajnej podstawy faktycznej zas-

karżonego wyroku Tetiana S., jeszcze przed 1 stycznia 1999 r., to jest przed dniem

wejścia w życie ustawy z dnia 24 lipca 1998 r., która wprowadziła (przez zmianę art.

10 ustawy o obywatelstwie polskim) nowe warunki uzyskania obywatelstwa polskiego

5

- spełniła wymagania obowiązującej wówczas procedury naturalizacyjnej. Mianowicie

w ciągu trzech miesięcy od zawarcia małżeństwa złożyła odpowiednie oświadczenie

przed właściwym organem (art. 10 ust. 1) oraz uzyskała zwolnienie z obywatelstwa

obcego (art. 10 ust. 2).

Zwolnienie Tetiany S. z obywatelstwa Ukrainy nastąpiło w dniu 18 listopada

1998 r. w następstwie zrzeczenia się obywatelstwa Ukrainy. Były to zdarzenia, któ-

rych zaistnienie miało wówczas decydujące znaczenie dla nabycia przez Tetianę S.

obywatelstwa polskiego. Taki status prawny Tetiany S. został ukształtowany w toku

procedury naturalizacyjnej przez wyraźne – w adnotacji urzędowej właściwego orga-

nu z dnia 4 grudnia 1997 r. – określenie, że oświadczenie Tetiany S. zostanie przy-

jęte i w konsekwencji zostanie ona obywatelką Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli do-

starczy zrzeczenie się obywatelstwa Ukrainy. Ta adnotacja urzędowa (por. art. 72

KPA) wyrażała ustalenie właściwego organu, że Tetiana S. spełniła ustawowe wa-

runki do przyjęcia jej oświadczenia za wyjątkiem zrzeczenia się obywatelstwa Ukra-

iny i że dokonanie tego zrzeczenia usunie już ostatnią przeszkodę. Rozważając te

okoliczności faktyczne należy stwierdzić, że wynikające z podstawy ustawowej wa-

runki wydania przez właściwy organ decyzji o przyjęciu oświadczenia, o którym

mowa w art. 10 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim, zostały, po pierwsze, zreali-

zowane pod rządem tego przepisu, a po drugie, skonkretyzowane w toku postępo-

wania administracyjnego. Uznając zatem, że status prawny Tetiany S. został

ukształtowany w stopniu zobowiązującym właściwy organ do wydania decyzji o

przyjęciu oświadczenia Tetiany S. po zrealizowaniu postawionego jej warunku – nie

ma przekonującego uzasadnienia stanowisko Ministra Sprawiedliwości, iż należało

odmówić przyjęcia oświadczenia Tetiany S., tylko dlatego, że już po spełnieniu się

wszystkich warunków zmienił się stan prawny i doszły dalsze wymagania. W kon-

kretnych okolicznościach faktycznych sprawy, podkreślając, że status prawny Tetia-

ny S. został we wszystkich istotnych aspektach procedury naturalizacyjnej ukształto-

wany pod rządem art. 10 ust. 1 i 2 ustawy o obywatelstwie polskim (przed noweliza-

cją), nie jest przekonujący argument rewizji nadzwyczajnej, iż zastosowanie nowego

prawa stanowi konsekwencję braku tak zwanego przepisu przejściowego w ustawie

nowelizacyjnej (ustawie z dnia 24 lipca 1998 r.). Tetiana S. zrzekła się obywatelstwa

Ukrainy opierając się na zapewnieniu właściwego organu, że w następstwie tego

aktu, stosownie do obowiązującego prawa, uzyska przyjęcie jej oświadczenia natura-

lizacyjnego. W tej sytuacji, pozbawienie Tetiany S. skutków prawnych dokonanego

6

przez nią zrzeczenia się obywatelstwa Ukrainy na podstawie przepisów później wy-

danych byłoby nieuzasadnionym naruszeniem statusu prawnego już uzyskanego.

Proponowane zatem w rewizji nadzwyczajnej zastosowanie prawa nowego pozosta-

wałoby w sprzeczności z konstytucyjną zasadą, że Rzeczpospolita Polska jest de-

mokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości

społecznej (art. 2 Konstytucji RP).

Mając natomiast na uwadze ustalony stan faktyczny sprawy oraz określone w

rewizji nadzwyczajnej jej podstawy, nie podlegały rozpoznaniu przed Sądem Najwyż-

szym nowe twierdzenia faktyczne, wyrażone w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej,

jakoby Tetiana S. nie zamieszkiwała w Polsce. Pomijając kontrowersyjność tego

twierdzenia opierającego się na założeniu jakoby zamieszkiwanie stanowiło nie tylko

określony stan faktyczny, ale wymagało także uprawnienia wynikającego z karty sta-

łego pobytu, Sąd Najwyższy związany był ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego wyroku. Kwestia ta nie podlega rozważeniu w ramach pod-

stawy rewizji nadzwyczajnej dotyczącej zastosowania art. 10 ust. 1 ustawy o obywa-

telstwie polskim. Minister Sprawiedliwości, jak się zresztą wydaje dostrzegał nieod-

powiedniość tego argumentu do podstaw rewizji nadzwyczajnej, skoro powołał go nie

w kontekście art. 10 ust. 1, ale art. 17 ust. 2 pkt 1 ustawy o obywatelstwie polskim.

Pomijając rozważenie tej kwestii (por. art. 39311

KPC), należy jedynie zauważyć, że

powołany ostatnio przepis nie dotyczy warunków uzyskiwania obywatelstwa pol-

skiego w procedurze naturalizacyjnej, lecz określa jakie organy są właściwe w spra-

wach między innymi z art. 10 ustawy, przy czym chodzi o podział kompetencji po-

między określonym organem krajowym, a polskim urzędem konsularnym ze względu

na to, czy osoba zainteresowana mieszka w Polsce czy za granicą.

Z powyższych przyczyn, uznając że zaskarżony wyrok pomimo częściowej

zasadności zarzutów rewizji nadzwyczajnej odpowiada prawu, Sąd Najwyższy orzekł

stosownie do art. 39312

KPC.

========================================