III CKN 304/99

Wyrok z dnia 15 listopada 2001 r., III CKN 304/99

Bank, w okresie zawieszenia jego działalności, mógł regulować

zobowiązania określone w art. 109 pkt 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. –

Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1992 r. Nr 72, poz. 359 ze zm.) także przez

potrącenie.

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości Banku

Spółdzielczego w R., przeciwko Bankowi Gospodarki Żywnościowej, Spółce

Akcyjnej, Oddział Wojewódzki w Z. o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w

dniu 15 listopada 2001 r. na rozprawie kasacji powoda od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Lublinie z dnia 30 września 1998 r.,

oddalił kasację i zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 4800 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód – syndyk masy upadłości Banku Spółdzielczego w R. (L. Bank

Regionalny S.A. w L.) domagał się zasądzenia od pozwanego Banku Gospodarki

Żywnościowej S.A. kwoty 224 186,08 zł z ustawowymi odsetkami do dnia zapłaty,

podnosząc, że pozwany Bank – prowadzący bieżący rachunek Banku

Spółdzielczego w R. – w okresie zawieszenia działalności tego Banku, dokonał

potrącenia przypadającej wobec niego wierzytelności w kwocie 421 916,31 zł.

Według powoda, potrącenie w odniesieniu do kwoty 224 186,08 zł nastąpiło z

naruszeniem obowiązującego prawa (art. 109 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. –

Prawo bankowe, jedn. tekst: Dz.U. z 1992 r. Nr 72, poz. 359 ze zm. – dalej

"Pr.bank.").

Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanego Banku kwotę 224 186,08 zł z

odsetkami i kosztami procesu. Sąd ten ustalił, że pozwany Bank i Bank

Spółdzielczy w R. łączyła umowa kredytu refinansowego, umowa rachunku

bankowego i umowa o zrzeszeniu. Pozwany udzielił Bankowi Spółdzielczemu

kredytu refinansowego, prowadził rachunek bieżący tego Banku na warunkach

szczegółowo określonych w umowie. W dniu 11 sierpnia 1995 r. zawieszono

działalność Banku Spółdzielczego. Skutki prawne takiego zawieszenia regulował

przepis art. 109 Pr.bank. Upadłość zawieszonego Banku Spółdzielczego w Rudniku

ogłoszono w dniu 30 września 1996 r. Wcześniej, w dniu 23 stycznia 1996 r.

pozwany Bank dokonał potrącenia swoich wierzytelności względem zawieszonego

Banku w kwocie 421 916,13 zł z wierzytelnością tego Banku jako posiadacza

rachunku, wynikającą z umowy rachunku bankowego i przysługującą wobec strony

pozwanej. W ten sposób doszło do zaspokojenia wszystkich należności

przysługujących pozwanemu Bankowi w stosunku do Banku Spółdzielczego, toteż

nie uczestniczył on już jako wierzyciel w toczącym się postępowaniu

upadłościowym. Sąd Wojewódzki uznał, że niektóre wyszczególnione przez stronę

pozwaną kwoty przedstawione do potrącenia (w wysokości 224 186,08 zł), objęte

zostały potrąceniem bezpodstawnie, z naruszeniem art. 109 Pr.bank. i zarządzenia

Prezesa Narodowego Banku Polskiego o zawieszeniu Baku Spółdzielczego. W

ocenie Sądu Wojewódzkiego, pozwany Bank naruszył zatem postanowienia

łączącej strony umowy, wykonując ją nienależycie i w związku z tym ponosił

odpowiedzialność na podstawie art. 471 k.c.

W apelacji pozwany Bank wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie

powództwa, utrzymując, że potrącenie należności służących mu wobec Banku

Spółdzielczego nastąpiło zgodnie z przepisem art. 498 k.c. i nie naruszyło przepisu

art. 109 Pr.bank.

Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo. Sąd ten

przyjął, że potrącenie dokonane przez pozwany Bank było w pełni skuteczne i nie

naruszyło postanowienia art. 109 Pr.bank. Potrąceniem takim mogły być w

szczególności objęte także odsetki od kredytu refinansowego, ponieważ przy

interpretacji art. 109 pkt 1 Pr.bank. nie ma podstaw do zwężania pojęcia

„zobowiązania z tytułu kredytu refinansowego” do samych tylko rat kapitałowych.

Pozostałe wierzytelności pozwanego Banku, przedstawione do potrącenia,

odpowiadały należnościom regulowanym przez pozwanego na podstawie

dyspozycji powoda i w ramach udzielonego mu kredytu. Ponadto art. 109 pkt 1

Pr.bank. dotyczył banku, którego działalność została zawieszona, a żaden przepis

nie zabraniał pozwanemu dokonania potrącenia swoich wierzytelności z

wierzytelnościami powoda według przepisów art. 498-505 k.c.

W kasacji powód zaskarżył wyrok w całości i podnosił naruszenie przepisów

postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie przepisu art.

328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. przez pominięcie w uzasadnieniu wyroku

motywów rozstrzygnięcia, które uzasadniałyby całkowite odrzucenie ustaleń i

wykładni prawa dokonanej przez Sąd pierwszej instancji. Wskazywał także na

naruszenie art. 109 Pr.bank. przez błędną jego wykładnię oraz błędne

zastosowanie art. 498-505 k.c. Według skarżącego, Sąd drugiej instancji błędnie

przyjął, że ograniczenie regulacji zobowiązań banku wynikające z art. 109 Pr.bank.

nie miało zastosowania do regulacji jego zobowiązań w drodze potrącenia (art. 498-

505 k.c.). Bezpodstawne było także założenie, że art. 109 Pr.bank. dopuszczał

również regulację odsetek od wymienionych w tym przepisie zobowiązań. Obraza

przepisu art. 471 k.c. polegała na przyjęciu, że zaspokojenie należności pozwanego

– wbrew obowiązującemu prawu – nie wyrządziło szkody. W rezultacie skarżący

domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia przepisu art. 328 § 2 k.p.c. nie może być uznany za

zasadny. Istotnie, uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego jest bardzo lapidarne i

przy zestawieniu go z motywacją zawartą w uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sądu

pierwszej instancji, widoczny jest brak bogatszej i rozwiniętej argumentacji prawnej.

Nie znaczy to jednak, że zaskarżony wyrok pozbawiony został w ogóle wskazania

podstawy faktycznej rozstrzygnięcia i wyjaśnienia podstawy prawnej z podaniem

odpowiednich przepisów prawa. Sąd ten przyjął, że między stronami doszło do

zawarcia umowy kredytu refinansowego, że odsetki od tego kredytu komponowały

również wierzytelność pozwanego Banku i że pozwany mógł skutecznie potrącić

wierzytelność wynikającą z umowy kredytu refinansowego z wierzytelnością

wynikającą z umowy rachunku bankowego po zawieszeniu działalności Banku

Spółdzielczego (posiadacza rachunku). Ostateczne rozstrzygnięcie Sądu

Apelacyjnego poprzedziły zatem odpowiednie rozważania dotyczące wyjaśnienia

podstaw faktycznych i treści łączących strony stosunków zobowiązaniowych.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej skarżący twierdził, że naruszenie

przepisu art. 109 Pr.bank. nastąpiło przez przyjęcie, iż ograniczenie regulacji

zobowiązań banku, wynikające z tego przepisu, nie miało zastosowania do regulacji

podejmowanych w wyniku potrącenia dokonanego przez wierzyciela zawieszonego

banku. W związku z tym skarżący podnosił też zarzut naruszenia prawa

materialnego przez „błędne zastosowanie art. 498-505 k.c.”. W kontekście

wywodów uzasadnienia zarzutów kasacji należy przyjąć, że skarżącemu chodziło

zapewne o wskazanie naruszenia przepisu art. 498 k.c. przez to, że przepis ten w

ogóle został zastosowany, mimo brzmienia przepisu art. 109 Pr.bank.,

wykluczającego – według skarżącego – możliwość skutecznego dokonania przez

kredytodawcę potrącenia własnej wierzytelności wynikającej z umowy kredytu

refinansowego.

Tak sformułowany zarzut naruszenia przepisów art. 109 Pr.bank. i art. 498 k.c.

nie może być uznany za usprawiedliwiony, należy bowiem przyjąć, że pozwany

Bank mógł w okresie zawieszenia Banku Spółdzielczego dokonać potrącenia

własnej należności wynikającej z umowy kredytu refinansowego z wierzytelnością

Banku Spółdzielczego istniejącą wobec potrącającego i wynikającą z umowy

rachunku bankowego (art. 725 k.c.).

Zasadniczym celem zawieszenia banku przewidzianym w art. 108 Pr.bank.

było przede wszystkim istotne ograniczenie działalności usługowej zawieszonego

banku w sferze zawierania nowych umów bankowych i wykonywania umów już

istniejących. Zredukowanie działalności usługowej służyło m.in. zachowaniu

substratu przyszłej masy upadłości zawieszonego banku (po zawieszeniu Prezes

Narodowego Banku Polskiego występował z wnioskiem o ogłoszenie upadłości –

art. 108 ust. 1 Pr.bank.). Takie zredukowanie nie było jednak całkowite, ponieważ w

art. 109 pkt 1 Pr.bank. przewidziano możliwość „regulowania” przez zawieszony

bank w okresie zawieszenia czterech kategorii zobowiązań, w tym wierzytelności z

kredytu refinansowego. Dopuszczalność regulacji tych zobowiązań podyktowana

została z pewnością względami ochrony określonych kategorii wierzycieli, w tym

kredytodawców kredytu refinansowego.

Przepis art. 109 pkt 1 Pr.bank. posługuje się dwukrotnie formułą „regulowania

zobowiązań”. Wspomina też o „wstrzymaniu regulowania” innych kategorii

zobowiązań niż określone w tym przepisie w okresie zawieszenia banku.

Niewątpliwie chodzi tu o wykonanie zobowiązań (spełnienie świadczenia) w

znaczeniu przyjętym w art. 450 k.c. i nast. Oznacza to, że w okresie zawieszenia

bank mógłby wykonywać zobowiązania wynikające z czterech, przewidzianych w

art. 109 Pr.bank. kategorii umów bankowych, natomiast ciążyłby na nim ustawowy

zakaz wykonywania innych zobowiązań, mógłby zatem skutecznie powstrzymać się

z takim wykonaniem. Należy w konsekwencji przyjąć, że formuła „regulowania

zobowiązania” przez zawieszony bank powinna być rozumiana w ten sposób, że

bank taki mógł wykonywać zobowiązania określone w art. 109 pkt 1 Pr.bank., a

więc – dokonywać świadczeń o charakterze definitywnym. Takim skutkiem

świadczenia banku jest umorzenie zobowiązania z tytułu wkładów

oszczędnościowych, lokaty, rachunku bieżącego lub kredytu refinansowego,

przepis art. 109 Pr.bank. ma zatem na względzie definitywne zakończenie

wymienionych w nim stosunków obligacyjnych w wyniku „uregulowania

zobowiązania” przez zawieszony bank.

W okresie zawieszenia Banku Spółdzielczego Bank ten mógł skutecznie

wykonać zobowiązania wynikające z umowy kredytu refinansowego. Jeżeli

roszczenie wierzyciela stało się już wymagalne, zawieszony Bank Spółdzielczy

miałby obowiązek wykonać własne zobowiązanie kredytowe wobec pozwanego

Banku. W przepisie art. 109 Pr.bank. nie przewidziano ograniczeń dotyczących

funduszy („aktywów banku” – art. 108 ust. 1 Pr.bank.), z których mogłaby nastąpić

zapłata należności w nim przewidzianych. Brak też ograniczeń co do tego, z czyjej

inicjatywy taka zapłata miałaby nastąpić. Jeżeli zatem weźmie się pod uwagę, że

potrącenie ustawowe (art. 498 k.c.) spełnia m.in. funkcję umorzenia zobowiązania,

to nie istnieją żadne prawne przeszkody ku temu, aby kredytodawca zawieszonego

banku mógł dokonać skutecznego potrącenia należności kredytowej z

wierzytelnością zawieszonego banku, wynikającą z umowy rachunku bankowego

(tzw. bieżącego – art. 725 k.c.). Prawna formuła „reguluje zobowiązanie” nie

ogranicza zatem możliwości przedstawienia do potrącenia m.in. wierzytelności

usprawiedliwionych umową kredytu refinansowego z wierzytelnością zawieszonego

banku, jeżeli w wyniku takiego potrącenia dochodzi do definitywnego umorzenia

wierzytelności objętych przepisem art. 109 pkt 1 Pr.bank., a oświadczenie o

potrąceniu złożyłby wierzyciel zawieszonego banku (art. 499 k.c.). Innymi słowy,

„regulacja zobowiązań” zawieszonego banku mogłaby odbywać się bezpośrednio –

w wyniku zapłaty dokonywanej przez bank – lub pośrednio, w związku z

wykonaniem uprawnienia do potrącenia przez wierzyciela takiego banku, jeżeli do

skompensowania przedstawione zostałyby kategorie wierzytelności określone w art.

109 pkt 1 Pr.bank.

Mimo więc odmiennej argumentacji prawnej w tym względzie, Sąd Apelacyjny

trafnie ostatecznie przyjął, że przepis art. 109 pkt 1 Pr.bank. nie wykluczał

możliwości skutecznego dokonania przez pozwany Bank potrącenia wierzytelności

kredytowej wynikającej z umowy kredytu refinansowego z wierzytelnością

zawieszonego banku z tytułu umowy rachunku bankowego. Omawiany przepis nie

stanowił więc normy szczególnej w rozumieniu przepisu art. 505 pkt 4 k.c.

W związku z tym nie istniały podstawy do wysuwania twierdzenia, że Sąd

drugiej instancji naruszył przepis art. 471 k.c., nie można bowiem postawić

pozwanemu Bankowi uzasadnionego zarzutu, iż nie wykonał lub nienależycie

wykonał obowiązki kontraktowe wynikające z umowy rachunku bankowego (art. 725

k.c.).

Za nietrafny należy także uznać zarzut, że Sąd drugiej instancji błędnie

zinterpretował przepis art. 109 Pr.bank. i przyjął, iż obejmował on także możliwość

„regulacji” odsetek od należności w nim wymienionych. Nie ma usprawiedliwionych

podstaw do kwestionowania wykładni przyjętej przez Sąd Apelacyjny, a w

szczególności nie wyklucza jej twierdzenie skarżącego, że przepis art. 109 Pr.bank.

powinien być wykładany w sposób restryktywny. Przepis ten, jak już wspomniano,

dopuszczał możliwość „regulowania” przez bank zawieszony tylko czterech

kategorii zobowiązań (należności) w nim wymienionych, w tym zobowiązania z

kredytu refinansowego. Chodzi tu o wskazanie postaci zobowiązań, które mogłyby

być skuteczne „regulowane” w okresie stanu zawieszenia. W omawianym przepisie

nie przesądzono jednak samych elementów struktury prawnej zobowiązań objętych

wspomnianym „regulowaniem”, zobowiązania przewidziane w art. 109 Pr.bank.

mają bowiem zawsze określoną strukturę prawną, obejmującą przede wszystkim

należność główną i odsetki zwykłe (tzw. kapitałowe). Celem analizowanego

przepisu było więc spowodowanie ograniczeń o charakterze przedmiotowym, a nie

ograniczeń natury strukturalnej, tj. dotyczących tylko należności głównych

powstających w ramach czterech wspomnianych kategorii zobowiązań. Oznacza to,

że niewłaściwa jest tylko literalna wykładnia przepisu art. 109 Pr.bank., w rezultacie

należało więc przyjąć, że przyznana zawieszonemu bankowi możliwość

„regulowania” m.in. zobowiązań wynikających z umowy kredytu refinansowego

obejmowała nie tylko kapitał tego kredytu (należność główną), ale także należne

kredytodawcy odsetki zwykłe do czasu takiej „regulacji”.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 393-

12

k.p.c.).