III CZP 65/01

Uchwała z dnia 15 listopada 2001 r., III CZP 65/01

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Piotra R. przeciwko Towarzystwu

Ubezpieczeniowo-Reasekuracyjnemu „P.” S.A. w W., Oddziałowi w B. – w

upadłości i Ubezpieczeniowemu Funduszowi Gwarancyjnemu w W. o zapłatę i

rentę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 15

listopada 2001 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w

Białymstoku postanowieniem z dnia 24 sierpnia 2001 r.

„Czy art. 33 § 1 rozporządzenia prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24

października 1034 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118 poz.

512 ze zm.) ma zastosowanie do świadczeń Ubezpieczeniowego Funduszu

Gwarancyjnego wypłacanych osobom uprawnionym z tytułu obowiązkowego

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za

szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów, o których mowa w art. 51 ust.

4 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (jedn. tekst:

Dz.U. z 1996 r. Nr 11, poz. 62 ze zm.)?”

podjął uchwałę:

Odpowiedzialność Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego wobec

osób uprawnionych z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody

powstałe w związku z ruchem tych pojazdów, przewidziana w przepisie art. 56

ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (jedn.

tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 11, poz. 62 ze zm.), nie obejmuje odsetek za

opóźnienie zakładu ubezpieczeń powstałe po ogłoszeniu upadłości tego

zakładu.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w związku z następującym stanem faktycznym.

Powód wystąpił przeciwko pozwanemu Ubezpieczycielowi – Towarzystwu

Ubezpieczeniowo-Reasekuracyjnemu „P.” S.A. z kilkoma roszczeniami w związku z

wypadkiem komunikacyjnym, jakiemu uległ, prowadząc własny samochód (m.in. o

wypłatę zadośćuczynienia i wypłacanie oznaczonej miesięcznej kwoty tytułem

zwrotu utraconych zarobków). Sprawca wypadku był ubezpieczony w pozwanym

Towarzystwie od odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych

za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów. Pozwany ubezpieczyciel

wypłacił powodowi niektóre zgłoszone należności, przy czym wypłaty tej dokonano

w kwotach niższych niż zgłoszone przez powoda. W trakcie postępowania

ogłoszona została upadłość zakładu ubezpieczeniowego (w lutym 2000 r.) Powód

rozszerzył powództwo w odniesieniu do zadośćuczynienia, domagając się

wypłacenia miesięcznie określonej kwoty do dnia wniesienia pozwu oraz

zasądzenia renty wyrównawczej za okres od dnia wniesienia pozwu. Na wniosek

powoda do udziału w sprawie wezwany został Ubezpieczeniowy Fundusz

Gwarancyjny w Warszawie, któremu upadły ubezpieczyciel przekazał tzw. akta

szkody, a powód cofnął pozew wobec pozwanego zakładu ubezpieczeń.

Fundusz wypłacił powodowi jedynie część zgłoszonego zadośćuczynienia

oraz odszkodowanie uzupełniające za zniszczony samochód. Obie te należności

wypłacono z odsetkami do dnia ogłoszenia upadłości wcześniej pozwanego

ubezpieczyciela. W toku postępowania pozwany Fundusz prezentował stanowisko

(m.in. w odpowiedzi na pozew i w apelacji), zgodnie z którym świadczenia

odszkodowawcze Funduszu mogą być wypłacone powodowi jedynie z odsetkami

za opóźnienie do dnia ogłoszenia upadłości zakładu ubezpieczeń, ponieważ miałby

w tym przypadku zastosowanie przepis art. 33 § 1 rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst:

Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej "Pr.upadł."). Poglądu tego nie

podzielił Sąd Okręgowy i przyjął odpowiedzialność Funduszu w pełnym zakresie, a

więc obejmującą także odsetki za opóźnienie po ogłoszeniu upadłości

ubezpieczyciela zobowiązanego do wypłaty świadczeń ubezpieczeniowych

(zadośćuczynienia i renty wyrównawczej).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne dotyczy w istocie

możliwego zakresu odpowiedzialności Ubezpieczeniowego Funduszu

Gwarancyjnego wobec osób uprawnionych z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody

powstałe w związku z ruchem tych pojazdów. Chodzi mianowicie o to, czy

odpowiedzialnością tą objęte są też odsetki za opóźnienie upadłego zakładu

ubezpieczeń istniejące po ogłoszeniu upadłości.

Sąd Apelacyjny przedstawił argumentację prawną wynikającą z

obowiązujących przepisów prawa, eksponując przede wszystkim zasadniczą

funkcję Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego, tj. konieczność udzielenia

pełnej ochrony ubezpieczeniowej poszkodowanemu oraz funkcjonalną spójność

systemu ochrony w postaci niepogarszania sytuacji prawnej poszkodowanego w

przypadku ogłoszenia upadłości ubezpieczyciela i w razie wyrządzenia

poszkodowanemu szkody przez sprawcę nie ubezpieczonego w ramach

obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego.

Odpowiedzialność Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego wobec

osób uprawnionych powstaje z chwilą ogłoszenia upadłości zakładu ubezpieczeń

(art. 51 ust. 4, art. 56 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności

ubezpieczeniowej, jedn. tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 11, poz. 62 ze zm. – dalej

"u.d.u."). Zgodnie z przepisem art. 56 ust. 1 tej ustawy, Ubezpieczeniowy Fundusz

Gwarancyjny przejmuje z masy upadłości upadłego zakładu ubezpieczeń

zobowiązanie szkodowe wraz z aktami (tzw. aktami szkody) oraz wypłaca

poszkodowanym i uprawnionym świadczenia z umów ubezpieczenia, obejmujących

m.in. ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej pojazdów mechanicznych za

szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów (art. 4 pkt 1). Przekazanie

Funduszowi akt szkody (por. art. 55 ust. 1) nie stanowi przesłanki konstytutywnej

powstania tej odpowiedzialności, ponieważ chodzi tu o czynność natury technicznej.

Jako źródło odpowiedzialności Funduszu należałoby uznać przepis art. 56 ust. 1

(odpowiedzialność ex lege; por. np. też uzasadnienie uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95, OSNC 1995,

nr 12, poz. 168). Odpowiedzialność ta powstaje obok (wcześniej ukształtowanej)

odpowiedzialności upadłego zakładu ubezpieczeń, która utrzymuje się do czasu

zaspokojenia roszczeń odszkodowawczych przez Fundusz. Należy zatem

stwierdzić, że odpowiedzialność cywilna Ubezpieczeniowego Funduszu

Gwarancyjnego (tzw. odpowiedzialność gwarancyjna) ma charakter prawnie

samodzielny, ukształtowana została odrębnie w ustawie z dnia 28 lipca 1990 r. o

działalności ubezpieczeniowej. W zasadzie zakres odpowiedzialności

Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego odpowiada rozmiarowi

odpowiedzialności upadłego zakładu ubezpieczeń, ponieważ taki jest zasadniczy

cel ukształtowanego w ustawie z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności

ubezpieczeniowej jego zobowiązania w przypadku ogłoszenia upadłości instytucji

ubezpieczeniowej, odpowiedzialnej wobec osób uprawnionych z tytułu umów

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za

szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów. (...)

Przepis art. 56 ust. 1 u.d.u. nie rozstrzyga, w jakim terminie Fundusz winien

wykonać własne zobowiązanie wobec uprawnionych, tj. wypłacić poszkodowanym i

uprawnionym z umów ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy

pojazdów mechanicznych. Stwierdza tylko ogólnie, że Fundusz „wypłaca

świadczenia”, a wypłata ta ma nastąpić po „przejęciu” akt szkody przez Fundusz od

zakładu ubezpieczeń. Termin wykonania zobowiązania przez Fundusz uregulowano

natomiast wprost w przypadku wypłat dokonywanych w związku ze szkodą

wyrządzoną ruchem pojazdów mechanicznych, gdy posiadacz takiego pojazdu nie

był ubezpieczony w ramach ubezpieczenia obowiązkowego (art. 55 ust. 1 ustawy).

W takim przypadku na Funduszu spoczywa obowiązek wypłaty odszkodowania w

terminie 60 dni od otrzymania akt szkody od zakładu ubezpieczeń.

Nieusprawiedliwiony brak takiej wypłaty we wskazanym terminie oznaczałby stan

opóźnienia Funduszu w wykonaniu własnego zobowiązania ze wszystkimi

wynikającymi stąd konsekwencjami (art. 481 k.c., art. 55 ust. 4 u.d.u.).

W odniesieniu do wypłat w związku z upadłością zakładu ubezpieczeń należy

przyjąć, że Fundusz powinien ich dokonać niezwłocznie po uzyskaniu informacji o

istnieniu i zakresie uzasadnionych wierzytelności poszkodowanego,

przysługujących wobec upadłego zakładu ubezpieczeń, tj. po uzyskaniu akt szkody

tego zakładu (art. 56 ust. 1 u.d.u.). Gdyby taka niezwłoczność świadczenia nie

została zachowana, Fundusz popadałby wobec uprawnionego w opóźnienie, a

konsekwencje prawne tego opóźnienia w postaci obowiązku zapłaty odpowiednich

odsetek ponosiłby wówczas tylko Fundusz (art. 481 k.c.). Chodziłoby tu bowiem o

zapłatę odsetek w związku z nieterminowym wykonaniem zobowiązania

obciążającego Fundusz. Zapłacone poszkodowanemu odsetki za własne

opóźnienie Funduszu nie mogłyby już być skutecznie przedstawione syndykowi

masy upadłości ubezpieczyciela na podstawie art. 56 ust. 2 u.d.u.

W art. 75 u.d.u. przewidziano, że do upadłości zakładu ubezpieczeń stosuje

się przepisy Prawa upadłościowego ze zmianami przewidzianymi w tej ustawie.

Przepisy Prawa upadłościowego tworzą zatem zasadniczy, ogólny reżim upadłości

ubezpieczyciela, przy uwzględnieniu zmian wynikających nie tylko z przepisów

zamieszczonych w rozdziale ósmym ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności

ubezpieczeniowej (art. 76-90). W ramach tego reżimu ogólnego znajduje

zastosowanie także przepis art. 33 § 1 Pr.upadł., zgodnie z którym odsetki od

wierzytelności, przypadających od upadłego nie biegną w stosunku do masy od

daty ogłoszenia upadłości. W orzecznictwie Sądu Najwyższego i piśmiennictwa

trafnie przyjmuje się, że odsetki należą się natomiast od samego upadłego (np.

uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 1992 r., III CZP 23/92,

OSNCP 1992, nr 9, poz. 164).

W art. 56 ust. 1 u.d.u. wyraźnie stwierdzono, że Fundusz przejmuje z masy

upadłości upadłego zakładu ubezpieczeń zobowiązania szkodowe. Taka regulacja

prawna wskazuje na to, że Fundusz „przejmuje” takie „zobowiązania szkodowe”,

które obciążają masę upadłości upadłego ubezpieczyciela. Po wykonaniu tych

zobowiązań Fundusz przedstawia syndykowi łączną sumę dokonanych wypłat jako

własną wierzytelność wobec masy upadłości (art. 56 ust. 2 i 3 u.d.u.). W związku z

tym, że odsetki nie biegną w stosunku do masy upadłości od chwili ogłoszenia

upadłości zakładu ubezpieczeń, Fundusz „przejmuje” jedynie zobowiązania

obejmujące naprawienie szkody z odsetkami za opóźnienie istniejące do chwili

takiego przejęcia tj. ogłoszenia upadłości ubezpieczyciela. Przewidziane w art. 33

ust. 1 Pr.upadł. ograniczenie w zakresie możliwości obciążenia masy upadłości

odsetkami za opóźnienie od daty ogłoszenia upadłości, kształtuje zatem także

odpowiedzialność gwarancyjną Funduszu. Odpowiedzialność Funduszu wobec

osób uprawnionych z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy

pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów,

przewidziane w art. 56 ust. 1 u.d.u., nie obejmuje zatem odsetek za opóźnienie

zakładu ubezpieczeń w okresie od ogłoszenia upadłości tego zakładu.

Należy zwrócić uwagę, że Fundusz mógłby in concreto odpowiadać wobec

osób uprawnionych w szerszym zakresie niż wynikałoby to z ograniczenia

przewidzianego w art. 33 § 1 Pr.upadł. Mógłby być zobowiązany do zapłaty odsetek

wynikających z opóźnienia w wykonaniu własnego zobowiązania gwarancyjnego w

sytuacji, gdyby świadczenia odszkodowawcze wypłacone zostały poszkodowanemu

z opóźnieniem, tj. w razie braku niezwłocznej wypłaty po otrzymaniu od zakładu

ubezpieczeń tzw. akt szkody (art. 56 ust. 1 u.d.u.). Odsetki za opóźnienie w

wykonaniu zobowiązania gwarancyjnego Funduszu, wypłacone przez Fundusz

uprawnionemu, nie mogłyby być – jak wspomniano – skutecznie zgłoszone

syndykowi upadłego zakładu ubezpieczeń na podstawie art. 56 ust. 2 u.d.u.

Ograniczenie odpowiedzialności Funduszu wobec omawianej kategorii

wierzycieli upadłego zakładu ubezpieczeń jedynie do odsetek za opóźnienie tego

zakładu do chwili ogłoszenia upadłości niewątpliwie pociąga także za sobą

delimitację ochrony ubezpieczeniowej poszkodowanego, zwłaszcza wówczas, gdy

między ogłoszeniem upadłości ubezpieczyciela a wypłatą świadczenia przez

Fundusz po otrzymaniu akt szkody mógł wpłynąć znaczny okres czasu.

Zagadnienie to trafnie wyeksponował Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu

przedstawionego zagadnienia prawnego. Tym samym osoby objęte ochroną

ubezpieczeniową ponoszą w pewnym zakresie ryzyko upadłości (niewypłacalności)

ubezpieczyciela i to także takiego, z którym nie zawierali odpowiednich umów

ubezpieczenia. Zasadność ewentualnego zarzutu nieracjonalności czy wręcz

niezrozumiałego prawnie różnicowania ochrony ubezpieczeniowej niektórych

kategorii osób poszkodowanych należałoby jednak rozważać w kontekście

przyjętych w ustawie przyczyn takiego zróżnicowania. Szerszą ochronę

ubezpieczeniową przewidziano w razie wyrządzenia szkody przez posiadacza nie

ubezpieczonego w ogóle w ramach ubezpieczenia obowiązkowego (art. 51 ust. 2,

art. 55 u.d.u.), należy jednak pamiętać, że chodzi tu o aktualizację

odpowiedzialności Funduszu wobec zindywidualizowanego poszkodowanego.

Tymczasem w wypadku ogłoszenia upadłości zakładu ubezpieczeń w grę wchodzą

interesy wielu kategorii wierzycieli, nie tylko tych określonych w art. 56 ust. 1 u.d.u.

Mimo więc ograniczenia przez ustawodawcę odpowiedzialności

Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego wobec wierzycieli wymienionych w

tym przepisie (z racji zastosowania przepisów art. 33 § 1 Pr.upadł.) wierzycieli tych

jednak usytuowano w pozycji uprzywilejowanej w relacji do pozostałych grup

wierzycieli upadłego zakładu ubezpieczeń. Należy też podkreślić, że de lege lata

odpowiedzialność Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego mogłaby powstać

także w razie oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości zakładu ubezpieczeń lub

umorzenia postępowania upadłościowego, jeżeli majątek dłużnika nie wystarcza na

zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego, a także w przypadku

zarządzenia likwidacji przymusowej zakładu ubezpieczeń (art. 51 ust. 7 ustawy,

dodany przez ustawę z dnia 21 lipca 2000 r. o zmianie ustawy o działalności

ubezpieczeniowej, Dz.U. Nr 70, poz. 819). W takiej sytuacji roszczenia

uprawnionych osób z tytułu umów ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych

pojazdów zostaną zaspokojone przez Fundusz w rozmiarze obejmującym także

odsetki za cały okres opóźnienia zakładu ubezpieczeń.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c.

rozstrzygnął zagadnienie prawne, jak w uchwale.