III CZP 68/01

Uchwała z dnia 15 listopada 2001 r., III CZP 68/01

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Roberta F. przeciwko Powszechnemu

Zakładowi Ubezpieczeń S.A. Inspektorat w N.D.M. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 15 listopada 2001 r., zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Warszawie postanowieniem z

dnia 12 czerwca 2001 r.

„Czy odszkodowanie za szkodę spowodowaną w pojeździe mechanicznym

powinno obejmować podatek VAT, wchodzący w skład ceny części zamiennych

oraz ceny usługi naprawy pojazdu w sytuacji, gdy szkoda ta nie została jeszcze

zlikwidowana a osoba poszkodowana nie jest płatnikiem tego podatku?”.

podjął uchwałę:

Odszkodowanie za szkodę poniesioną w wyniku uszkodzenia pojazdu

mechanicznego, należącego do poszkodowanego nie będącego podatnikiem

podatku VAT, ustalone według cen części zamiennych i usług koniecznych do

wykonania naprawy pojazdu, obejmuje mieszczący się w tych cenach podatek

VAT.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało na tle następującego stanu faktycznego.

W dniu 8 października 1998 r. miał miejsce na terenie Polski wypadek

komunikacyjny, w którym z winy polskiego kierowcy ubezpieczonego od

odpowiedzialności cywilnej w Powszechnym Zakładzie Ubezpieczeń S.A.

uszkodzony został samochód bmw należący do powoda będącego obywatelem

Republiki Federalnej Niemiec i mieszkającego na jej terytorium. Przed

naprawieniem pojazdu powód zgłosił szkodę w odpowiednim Inspektoracie PZU,

przedstawiając między innymi kalkulację przewidywanych kosztów naprawy

sporządzoną przez niemieckiego rzeczoznawcę, w której wyliczono te koszty na

kwotę 6263,39 marek niemieckich, obejmującą kwotę 519,49 marek niemieckich

podatku VAT (MWS). Zakład Ubezpieczeń uznał i wypłacił odszkodowanie w

kwocie odpowiadającej 5399,47 marek, odmówił natomiast wypłaty równowartości

kwoty obejmującej kwotę podatku VAT i o tę należność wystąpił powód w

przedmiotowym procesie, żądając ponadto zasądzenia od pozwanego

Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń S.A. skapitalizowanych odsetek za

opóźnienie w wypłacie niespornej części odszkodowania.

Sąd Rejonowy w Nowym Dworze Mazowieckim, przyjmując za bezsporne

między innymi to, że powód nie dokonał jeszcze naprawy uszkodzonego w

wypadku samochodu oraz że nie jest podatnikiem podatku VAT, wyrokiem z dnia 9

grudnia 1999 r. oddalił powództwo w zakresie roszczenia o zapłatę równowartości

podatku VAT z odsetkami.

Sąd ten uznał, że wprawdzie nie ma przeszkód, by wypłacić

poszkodowanemu rekompensatę pieniężną za stwierdzone uszkodzenia

samochodu jedynie na podstawie kalkulacji rzeczoznawcy, nie żądając rachunków

za naprawę pojazdu oraz że podatek VAT ma cenotwórczy charakter, stwierdził

jednak, iż nie uzasadnia to zasądzenia odszkodowania w cenach obejmujących

podatek VAT, jeśli nie nastąpiła jeszcze zapłata ceny za naprawę. W takiej sytuacji

bowiem nie wystąpił jeszcze „obrót”, który w ocenie Sądu jest warunkiem

cenotwórczego charakteru podatku VAT. Dopiero wówczas gdy powód faktycznie

poniesie koszty naprawy pojazdu i uiści w ich cenie podatek VAT, będzie miał do

pozwanego roszczenie o dopłatę kwoty uiszczonego podatku. Zanim to jednak

nastąpi, roszczenie takie jest niezasadne, jako prowadzące do uzyskania

odszkodowania przekraczającego uszczerbek istniejący w majątku

poszkodowanego.

Rozpoznając apelację powoda od powyższego wyroku, opartą na podstawie

naruszenia prawa materialnego – art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o

cenach (jedn. tekst: Dz.U. 1988 r. Nr 27 poz. 195 ze zm.) oraz art. 5 w związku z

art. 19 ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług i podatku

akcyzowym (Dz.U. Nr 11 poz. 50 ze zm.), a także art. 415 k.c., Sąd Okręgowy w

Warszawie powziął poważną wątpliwość prawną wyrażoną w zagadnieniu

przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1

k.p.c.

Sąd ten wskazał, że nie są pozbawione racji argumenty powoda, iż nie można

uzależniać wypłaty odszkodowania od uprzedniego dokonania naprawy pojazdu

przez poszkodowanego oraz że podatek VAT stanowi integralną część ceny

towarów i usług, a powód, który nie jest podatnikiem tego podatku, nie mógłby

odliczyć zapłaconego w cenie naprawy podatku od podatku od niego należnego.

Mogłoby to uzasadniać przyznanie mu odszkodowania według cen obejmujących

podatek VAT. W ocenie Sądu Okręgowego, orzeczenie Sądu Najwyższego, z

którego powód a contrario wyprowadza taki wniosek (uchwała z dnia 22 kwietnia

1997 r., III CZP 14/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 103), wydane zostało jednak w

odmiennym stanie faktycznym, gdy poniesione były już koszty odpowiadające

wysokości doznanej szkody, co nie nastąpiło jeszcze w rozpoznawanej sprawie.

Sąd Okręgowy stwierdził, że skoro nawet w razie ewentualnej naprawy pojazdu,

zapłata w cenie naprawy podatku VAT nie jest zjawiskiem nieuchronnym (powód

bowiem może dokonać naprawy w warsztacie, którego właściciel nie jest

podatnikiem tego podatku), to przytoczone argumenty powoda przemawiające za

uwzględnieniem powództwa nie wydają się przekonywające.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie rozważań przedstawionego zagadnienia prawnego należy

skorygować błąd, jaki wystąpił w sformułowaniu przez Sąd Okręgowy pytania w

odniesieniu do zastrzeżenia, iż osoba poszkodowana „nie jest płatnikiem” podatku

VAT. Zgodnie z art. 7 § 1 oraz art. 8 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.– Ordynacja

podatkowa (Dz.U. Nr 137 poz. 926 ze zm.), które mają na podstawie art. 2 § 1 pkt.

1 tejże ustawy zastosowanie także do obowiązków podatkowych wynikających z

ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku

akcyzowym (Dz.U. Nr 11 poz. 50 ze zm.), „płatnikiem” jest osoba fizyczna, osoba

prawna lub jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej, obowiązana

na podstawie przepisów prawa podatkowego do obliczania i pobrania od podatnika

podatku i wpłacenia go we właściwym terminie organowi podatkowemu.

„Podatnikiem” natomiast jest osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka

organizacyjna nie mająca osobowości prawnej, podlegająca na mocy ustaw

podatkowych obowiązkowi podatkowemu.

Nie ulega wątpliwości, że w przedstawionym pytaniu chodzi o podatnika, a nie

o płatnika podatku VAT w rozumieniu powyższych przepisów, wskazany problem

prawny odnosi się bowiem do osoby, która, jak powód w sprawie, nie jest obciążona

obowiązkiem płacenia podatku VAT (nie jest podatnikiem tego podatku), wobec

czego nie mogłaby, na podstawie art. 19 ust. 1 ustawy o podatku od towarów i

usług, odliczyć podatku VAT uiszczonego w cenie usługi naprawy samochodu, od

podatku VAT należnego od niej. (...)

Odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne zależy przede wszystkim

od określenia pojęcia „szkody” i „odszkodowania” w sytuacji odpowiedzialności

zakładu ubezpieczeń za szkody wyrządzone ruchem pojazdów mechanicznych, a to

z kolei wymaga rozważenia tych pojęć na gruncie kodeksu cywilnego. Zgodnie z

obowiązującym w dacie powstania szkody powoda przepisem § 10 ust. 4

rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 9 grudnia 1992 r. w sprawie ogólnych

warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy

pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów

(Dz.U. Nr 96 poz. 475 ze zm.), zakład ubezpieczeń z tytułu ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu ponosi co do zasady

odpowiedzialność w granicach odpowiedzialności cywilnej sprawcy szkody i w

takich też granicach ustalane jest i wypłacane odszkodowanie.

Podobną regulację zawiera także przepis § 10 ust. 4 obecnie obowiązującego

rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 24 marca 2000 r. w sprawie ogólnych

warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy

pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów

(Dz.U. Nr 26 poz. 310 ze zm.). Oznacza to konieczność stosowania odpowiednich

przepisów kodeksu cywilnego przy ustalaniu pojęcia „szkody” i „odszkodowania” w

razie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń za szkody spowodowane ruchem

pojazdów mechanicznych, z tym zastrzeżeniem, że zakład ubezpieczeń, stosownie

do § 31 i 32 wskazanego rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 9 grudnia

1992 r., obowiązany jest do naprawienia szkody tylko w formie wypłaty

odpowiedniej sumy pieniężnej, nie zaś wedle wyboru poszkodowanego także przez

przywrócenie stanu poprzedniego, co wyłącza stosowanie w tych okolicznościach

art. 363 § 1 k.c. i ogranicza rozważania dotyczące pojęcia „naprawienia szkody” do

wykładni art. 363 § 2 k.c.

Rozważania rozpocząć jednak należy od zdefiniowania pojęcia „szkody” w

rozumieniu art. 361 § 2 k.c. Zagadnienie to budzi spory, jednak zarówno w

doktrynie, jak i w orzecznictwie przeważa pogląd, zgodnie z którym szkodą w

rozumieniu powyższego przepisu jest różnica między stanem majątku

poszkodowanego, jaki zaistniał po zdarzeniu wywołującym szkodę, a stanem tego

majątku, jaki istniałby, gdyby nie wystąpiło to zdarzenie. W odniesieniu do szkody

komunikacyjnej jest to w praktyce różnica pomiędzy wartością, jaką pojazd

przedstawiał w chwili wypadku, a jego wartością po wypadku.

Jest niewątpliwe, że szkoda powstaje w chwili wypadku komunikacyjnego i

podlega naprawieniu na podstawie art. 436 k.c. oraz według zasad określonych w

art. 363 k.c., a w wypadku odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń – według zasad

określonych w § 2 tego przepisu. Obowiązek naprawienia szkody przez wypłatę

odpowiedniej sumy pieniężnej powstaje z chwilą wyrządzenia szkody i nie jest

uzależniony od tego, czy poszkodowany dokonał naprawy rzeczy i czy w ogóle

zamierza ją naprawić, odszkodowanie bowiem ma wyrównać uszczerbek

majątkowy powstały w wyniku zdarzenia wyrządzającego szkodę, istniejący od

chwili wyrządzenia szkody do czasu, gdy zobowiązany wypłaci poszkodowanemu

sumę pieniężną odpowiadającą szkodzie ustalonej w sposób przewidziany prawem.

Przy takim rozumieniu szkody i obowiązku odszkodowawczego nie ma znaczenia,

jakim kosztem poszkodowany faktycznie dokonał naprawy rzeczy i czy w ogóle to

uczynił albo zamierza uczynić. Dlatego dla określenia wysokości należnego

poszkodowanemu od zakładu ubezpieczeń odszkodowania za szkodę wynikającą z

uszkodzenia pojazdu w wypadku komunikacyjnym nie ma znaczenia fakt, że

poszkodowany nie wykonał jeszcze naprawy pojazdu, na co zwrócił już uwagę Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 27 czerwca 1988 r., I CR 151/88 ("Przegląd

Ustawodawstwa Gospodarczego" 1989, nr 10-12, s.310-311).

W tym stanie rzeczy także w rozpoznawanej sprawie dla rozstrzygnięcia

przedstawionego zagadnienia prawnego nie ma znaczenia fakt nienaprawienia

pojazdu przez powoda, co Sądy obu instancji, bez dostatecznych podstaw, uznały

za decydujące. Niezależnie zatem od tego, czy poszkodowany naprawił,

uszkodzony w wypadku pojazd, należy mu się od zakładu ubezpieczeń

odszkodowanie ustalone według zasad art. 363 § 2 k.c., w związku z art. 361 § 2

k.c., co oznacza, że jego wysokość ma odpowiadać kosztom usunięcia opisanej

wyżej różnicy w wartości majątku poszkodowanego, a ściślej – kosztom

przywrócenia pojazdowi jego wartości sprzed wypadku. Gdy zatem naprawa

pojazdu przywróci mu jego wartość sprzed wypadku, odszkodowanie winno

odpowiadać kosztom takiej właśnie naprawy ustalonym przez rzeczoznawcę.

Zgodnie z art. 363 § 2 k.c., wysokość tak określonego odszkodowania

powinna być ustalona według cen części zamiennych i usług koniecznych do

wykonania naprawy (co do zasady mają być to ceny z daty ustalania

odszkodowania). Skoro zaś, stosownie do postanowień art. 1 ust. 2 ustawy z dnia

26 lutego 1982 r. o cenach, cena towaru lub usługi opodatkowanej podatkiem VAT

obejmuje wielkość wyrażoną w jednostkach pieniężnych, którą nabywca

obowiązany jest zapłacić sprzedawcy za towar lub usługę wraz z kwotą należnego

podatku od towarów i usług, to miernikiem wysokości szkody ustalanej według cen

kosztów naprawy jest tak właśnie określona cena naprawy pojazdu, a zatem cena

części zamiennych i usług obejmująca podatek VAT.

Takie określenie wysokości szkody przyjął Sąd Najwyższy także w

uzasadnieniu uchwały z dnia 22 kwietnia 1997 r., III CZP 14/97 (OSNC 1997, nr 8,

poz. 103), która dotyczyła ustalenia odszkodowania za szkodę poniesioną przez

podatnika podatku VAT na skutek zniszczenia rzeczy. Sąd Najwyższy, stwierdzając

w uzasadnieniu uchwały, że miernikiem wysokości szkody polegającej na

zniszczeniu rzeczy jest jej cena określona według zasad zawartych w art. 1 ust. 2

ustawy o cenach, a więc obejmująca podatek VAT, uznał jednocześnie, że jeśli

poszkodowany jest podatnikiem podatku VAT i na podstawie art. 19 ust. 1 ustawy o

podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym może obniżyć należny od

niego podatek o kwotę podatku naliczonego przy nabyciu rzeczy mającej zastąpić

rzecz zniszczoną, to należne mu odszkodowanie nie obejmuje podatku VAT

mieszczącego się w cenie nabytej rzeczy w takim zakresie, w jakim poszkodowany

może obniżyć należny od niego podatek

Także z tego orzeczenia można wyprowadzić wniosek, że jeśli poszkodowany

nie jest podatnikiem podatku VAT i nie może należnego od niego podatku obniżyć o

podatek zapłacony w cenie rzeczy nabytej w zamian za rzecz zniszczoną, to

należne mu odszkodowanie za zniszczenie rzeczy winno obejmować cenę nowej

rzeczy wraz z podatkiem VAT. Jak wywiedziono wyżej, te same zasady trzeba

odnieść także do odszkodowania należnego za uszkodzenie rzeczy, ustalanego

według cen części zamiennych i usług koniecznych do jej naprawy.

Jeśli zatem poszkodowany – także ten, który mieszka za granicą i ma prawo

do dokonania tam naprawy samochodu w profesjonalnym warsztacie – musiałby za

taką naprawę przywracającą stan i wartość samochodu sprzed wypadku zapłacić

koszty naprawy obejmujące podatek VAT, to należne mu od zakładu ubezpieczeń

odszkodowanie powinno być ustalone według cen części zamiennych i usług

obejmujących mieszczący się w tych cenach podatek VAT.

Na marginesie jedynie trzeba stwierdzić, że podnoszone przez Sądy obu

instancji okoliczności odnoszące się do chwili i podstaw powstania obowiązku

podatkowego w zakresie podatku VAT nie mają znaczenia dla ustalenia

odszkodowania należnego według zasad prawa cywilnego. Przepisy art. 6 ust. 1 i

art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o

podatku akcyzowym stanowiące, że obowiązek podatkowy powstaje z chwilą

sprzedaży rzeczy lub wykonania usługi oraz że podstawą opodatkowania jest obrót,

ustanawiają zasady, zakres i moment powstania obowiązku podatkowego

podatnika podatku VAT, pozostają natomiast bez wpływu na określony w art. 1 ust.

2 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o cenach cenotwórczy charakter tego podatku

oraz na zasady określania odszkodowania wynikające z postanowień art. 363 § 2

k.c.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.