I PKN 690/00

Wyrok z dnia 22 listopada 2001 r.

I PKN 690/00

Określenie wynagrodzenia w sposób zryczałtowany, a więc bez ustalenia

ilościowych i jakościowych wskaźników pracy, nie powoduje nieważności

umowy o pracę, ale nie wyłącza możliwości żądania korekty wynagrodzenia ra-

żąco nieadekwatnego do rzeczywiście wykonanej pracy.

Przewodniczący SSN Barbara Wagner, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera,

Andrzej Kijowski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 22 listopada 2001 r. sprawy z po-

wództwa Tomasza P. przeciwko Krystynie S. i Janowi S. - właścicielom Zakładów

Przetwórstwa Rolno-Spożywczego w D. o wynagrodzenie za pracę i inne roszczenia,

na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia

12 maja 2000 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w

Lublinie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyj-

nego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z

dnia 22 grudnia 1999 r. [...] zasądził od pozwanych Krystyny i Jana S. - właścicieli

Zakładów Przetwórstwa Rolno-Spożywczego w N. na rzecz powoda Tomasza P.

kwoty: 10570,50 zł tytułem wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, dodatku za go-

dziny nocne i warunki szkodliwe w okresie od dnia 1 marca 1996 r. do dnia 31 grud-

nia 1998 r.; 1.600,00 zł tytułem odprawy pieniężnej; 271,70 zł tytułem ekwiwalentu za

odzież roboczą, a w pozostałej części powództwo oddalił. W motywach tego roz-

strzygnięcia Sąd Okręgowy powołał się na poniższe ustalenia faktyczne.

Powód Tomasz P., od dnia 1 kwietnia 1989 r. podjął na czas nie określony za-

trudnienie w Państwowym Przedsiębiorstwie Ogrodniczym N. w charakterze maszy-

2

nisty urządzeń chłodniczych. Pozwani wydzierżawili to przedsiębiorstwo na podsta-

wie umowy zawartej w dniu 17 czerwca 1995 r. z Agencją Własności Rolnej Skarbu

Państwa. Zgodnie z §16 powołanej umowy pozwani przejęli gospodarstwo ogrodni-

cze w N. w trybie art. 231

§ 2 KP, stając się stroną w stosunkach pracy czternastu

jego pracowników, w tym powoda. W przejętym gospodarstwie obowiązywał zakła-

dowy system wynagradzania z dnia 1 sierpnia 1994 r., gwarantujący pracownikom -

obok wynagrodzenia zasadniczego - dodatek za pracę w szkodliwych warunkach.

Powód otrzymywał wynagrodzenie według stawki godzinowej, premię uznaniową do

40 %, dodatek za pracę w szkodliwych warunkach oraz dodatki za pracę nocną i

pracę w godzinach nadliczbowych.

Pozwani w dniu 3 lipca 1995 r. sporządzili aneks do zakładowego systemu

wynagradzania dla pracowników przejętych ze zlikwidowanego gospodarstwa ogrod-

niczego w N., podpisany ze strony pracowniczej przez Jadwigę P., która nie została

jednak wybrana przedstawicielką załogi . W pkt 1 aneksu przewidziano stosowanie

dotychczasowego systemu wynagradzania dla tychże pracowników, ale w pkt 2 po-

stanowiono, że dla pracowników zatrudnionych przy obsłudze urządzeń chłodniczych

w L. możliwe jest stosowanie zryczałtowanego wynagrodzenia miesięcznego. Zry-

czałtowane stawki objęły - według pozwanych - wszystkie dodatkowe składniki wy-

nagrodzenia, wyliczone jako średnia z trzech ostatnich miesięcy. Z dniem 1 marca

1996 r. zostały więc pracownikom chłodni, z powodem włącznie, zmienione stawki

wynagrodzenia godzinowego na stawki zasadniczego wynagrodzenia zryczałtowa-

nego w wysokości 800,00 zł. Zaprzestano natomiast wypłacania dodatków za godzi-

ny nadliczbowe, nocne, za warunki szkodliwe oraz premii. Pismem datowanym 29

grudnia 1997 r. i doręczonym powodowi w dniu 30 grudnia 1997 r. wypowiedziano

mu umowę o pracę ze skutkiem na 31 marca 1998 r., a jako przyczynę wskazano

„zmianę organizacji pracy”.

Sąd pierwszej instancji ustalił ponadto, że dla pracowników chłodni nie była

przez pracodawcę prowadzona ewidencja czasu pracy. Wprawdzie przez pewien

okres stosowano w chłodni listę obecności, lecz była ona - zdaniem pozwanej Kry-

styny S. - mało przydatna z uwagi na system organizacji pracy. Wobec tego w

chłodni posługiwano się dziennikiem pracy, w którym odnotowywano wszystkie zda-

rzenia dotyczące pracy maszyn chłodniczych, czas rozpoczęcia i zakończenia

zmiany oraz kto i w jakich godzinach odbywał dyżur. Powód w oparciu o własną ewi-

dencję, skonfrontowaną z wpisami do dziennika, ustalił swój czas pracy i na tej pod-

3

stawie wystąpił o zasądzenie od pozwanych dodatkowego wynagrodzenia za pracę

nadliczbową, pracę w nocy oraz w niedziele i święta, jak też za pracę w warunkach

szkodliwych. Powołany w sprawie biegły J.P. wyliczył, że z tego tytułu powodowi na-

leży się kwota 10.570,50 zł , bez uwzględnienia zatrudnienia w gorzelni, gdyż nie

miał należytej dokumentacji czasu pracy.

W zakładzie prowadzonym przez pozwanych nie wydawano środków czysto-

ści; mydło dla wszystkich pracowników leżało w łazience. W szafie wisiała natomiast

odzież robocza - gumowe płaszcze. Wartość odzieży należnej powodowi została

przez biegłego A.F. wyliczona na kwotę 271,70 zł. Sąd Okręgowy uwzględnił też żą-

danie odprawy z tytułu wypowiedzenia umowy o pracę z przyczyn dotyczących za-

kładu pracy, zasądzając powodowi z tego tytułu kwotę 1.600,00 zł.

Apelację wniesioną od tego orzeczenia przez pozwanych, oddalił Sąd Apela-

cyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z dnia 12 maja

2000 r. [...]. Akceptując w zasadzie pierwszoinstancyjne ustalenia faktyczne i ich

prawną ocenę, Sąd Apelacyjny podkreślił w szczególności, że przejęcie w trybie

art.231

KP gospodarstwa ogrodniczego w N. nastąpiło w dniu 17 czerwca 1995 r., a

zatem przewidziany w art. 2418

KP jednoroczny okres obowiązywania pochodzącego

z dnia 1 sierpnia 1994 r. porozumienia w sprawie zakładowego systemu wynagra-

dzania jego pracowników upłynął z dniem 16 czerwca 1996 r. Tymczasem pozwani

bezpodstawnie już w dniu 3 lipca 1995 r. wprowadzili w drodze aneksu możliwość

ryczałtowego wynagradzania pracy przy obsłudze urządzeń chłodniczych. Słusznie

zatem Sąd Okręgowy uznał w tej sytuacji , że zakładowy system wynagradzania

obowiązywał nadal w swym pierwotnym brzmieniu. Jednocześnie nie może budzić

zastrzeżeń stanowisko Sądu pierwszej instancji, że poczynając od dnia 1 marca

1996 r. należało się powodowi - przewidziane w nieskutecznym aneksie - miesięczne

wynagrodzenie w kwocie 800,00 zł, gdyż faktycznie je pobierał, a poza tym było ono

korzystniejsze w porównaniu z zasadami określonymi w porozumieniu płacowym z 1

sierpnia 1994 r.

Kasację od powyższego wyroku wniosła strona pozwana, zarzucając błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 2418

§ 1 zdanie 2 KP przez „wadliwe

przyjęcie, że dokonana przez pozwanych jako pracodawców zmiana w angażu po-

woda z 1 marca 1996 r. na wynagrodzenie w kwocie 800 zł była korzystniejsza w po-

równaniu do wynagrodzenia ustalonego na podstawie zakładowego systemu wyna-

gradzania pracowników z 1 sierpnia 1994 r. oraz (w konsekwencji) wadliwe przyjęcie

4

kwoty 800 zł jako stawki zasadniczej do wyliczenia wynagrodzenia z tytułu dodatku

do godzin nadliczbowych, dodatku za godziny nocne i warunki szkodliwe oraz od-

prawy pieniężnej”, a ponadto istotne uchybienia procesowe mające wpływ na roz-

strzygnięcie sprawy, w szczególności „art.232 §1 KPC przez przyjęcie faktów jedno-

stronnie zgłoszonych przez powoda pomimo rażących błędów w ich udokumentowa-

niu”, jak też art.233 § 1 KPC „przez nienależyte rozważenie zebranego materiału do-

wodowego i wadliwe ustalenie, iż przyznana powodowi stawka 800 zł miesięcznie

jest stawką zasadniczą i nie obejmuje innych dodatków, także za godziny nadliczbo-

we”. Na tej podstawie skarżący wnieśli o zmianę kwestionowanego orzeczenia i od-

dalenie powództwa co do kwot żądanych z tytułu dodatków za nadgodziny, godziny

nocne i warunki szkodliwe oraz odprawy pieniężnej albo o uchylenie zaskarżonego

rozstrzygnięcia i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej bądź drugiej instancji do po-

nownego rozpoznania, przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego we-

dług norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że teza Sądu Apela-

cyjnego, iż wynagrodzenie w kwocie 800 zł miesięcznie było dla powoda bardziej ko-

rzystne, pozostaje w rażącej sprzeczności z ustaleniem o „zryczałtowanym” charak-

terze tej stawki, co objawiło się zaprzestaniem od tego momentu wypłacania wszel-

kich dodatków do płacy. Tymczasem Sąd Apelacyjny zakwalifikował tę stawkę jako

wynagrodzenie zasadnicze, mimo iż wynikało z aneksu uznanego za bezskuteczny,

wobec czego w przedsiębiorstwie pozwanego pracodawcy obowiązywał nadal zakła-

dowy system wynagradzania przejęty z byłego państwowego gospodarstwa ogrodni-

czego w N. Na podstawie tego porozumienia powód według umowy z dnia 2 stycznia

1996 r. otrzymywał wynagrodzenie w wysokości 2 zł na godzinę , co przy 22 - dnio-

wym miesiącu pracy i 8 - godzinnej normie dobowej czasu pracy przynosiło mu zaro-

bek w kwocie 352 zł. W okresie dwóch miesięcy 1996 r. wynagrodzenie powoda mu-

siałoby zatem wzrosnąć o 150 %, co nie jest teoretycznie i praktycznie możliwe oraz

nie znajduje oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym przedmiotowej sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja zasługuje na uwzględnienie, gdyż jej podstawy okazały się usprawie-

dliwione. Trafny jest procesowy zarzut poczynienia przez Sąd Apelacyjny ustaleń

faktycznych wykraczających poza granice swobodnej oceny materiału dowodowego

zebranego, czy raczej przejętego z postępowania pierwszoinstancyjnego (art. 233 §

5

1 w związku z art. 382 KPC). W warunkach rynku pracy i utrzymującej się na nim

znacznej nadwyżki rąk do pracy, krytyki nie wytrzymuje bowiem ustalenie, że zamia-

rem strony pozwanej, przejawionym w nieskutecznym skądinąd aneksie z dnia 3

lipca 1995 r. do porozumienia z sierpnia 1994 r. w sprawie zakładowego systemu

wynagradzania w dawnym państwowym gospodarstwie ogrodniczym w N., było bez

wyraźnej przyczyny podwyższenie operatorom urządzeń chłodniczych w L., a wśród

nich również powodowi, wynagrodzenia zasadniczego od stawki 2 zł /godz. do kwoty

800 zł miesięcznie, czyli o około 150 %. Wprawdzie wymieniona kwota została na-

zwana miesięcznym „zasadniczym wynagrodzeniem zryczałtowanym”, lecz o specy-

ficznym sensie tego zwrotu nie decyduje w tym wypadku wyraz „zasadnicze”, tylko

pojęcie „zryczałtowane”. Wyraźnie świadczy o tym fakt, że od momentu przyznania

wspomnianego wynagrodzenia zaprzestano wypłacać premię oraz dodatki za pracę

nadliczbową, nocną i w szkodliwych warunkach, które to składniki dotychczasowej

płacy zostały jako średnia z trzech ostatnich miesięcy włączone do nowego zarobku.

Innymi słowy, wynagrodzenie powoda zostało określone kwotą globalną , bez

szczegółowej kalkulacji, a więc bez określenia ilościowo - jakościowych wskaźników

pracy podlegającej opłaceniu, co jest zgodne z potocznym znaczeniem pojęcia „ry-

czałtowe wynagrodzenie” (por. Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka, t.

III, Warszawa 1996, s.141). Podobnie rozumiana jest ryczałtowość wynagrodzenia w

języku prawniczym, zwłaszcza w języku doktryny prawa pracy. Twierdzi ona, że po-

dobne porozumienia są powodowane trudnościami w mierzeniu pracowniczego

świadczenia. Dlatego strony rezygnują z określenia parametrów wykonanej pracy i

odpowiadającego jej wynagrodzenia osobno za każdy przepracowany okres rozli-

czeniowy, ustalając kwotę należnego zarobku z góry i w sposób jedynie przybliżony.

Nie wyłącza to wszakże zasady ekwiwalentności pracy i wynagrodzenia, więc gdyby

wypłacona kwota była rażąco nieadekwatna do rzeczywiście spełnionego świadcze-

nia, to każda ze stron mogłaby się domagać jej skorygowania. Klauzula o ryczałto-

wym charakterze wynagrodzenia za pracę nie jest więc sama przez się dotknięta

nieważnością.

Jeżeli jednak Sąd Apelacyjny ustalił, że aneks przewidujący zryczałtowanie

miesięcznych wynagrodzeń operatorów urządzeń chłodniczych w L. był bezskutecz-

ny, a tym samym porozumienie z dnia 1 sierpnia 1994 r. w sprawie zakładowego

systemu wynagradzania w byłym państwowym gospodarstwie ogrodniczym w N.

obowiązywało u pozwanych w swym pierwotnym brzmieniu, to w ustaleniu tym powi-

6

nien być konsekwentny. Nie mógł zatem systemu wynagrodzenia powoda uczynić

kombinacją treści porozumienia i nieważnego skądinąd aneksu, radykalnie podwyż-

szając niską dotąd płacę zasadniczą, ale „za to” zachowując wyodrębnioną wcze-

śniej premię, jak też dodatki za pracę nadliczbową, nocną i w szkodliwych warun-

kach. Podobna kombinacja jest wprawdzie dla powoda bardzo korzystna, ale nie o

takie pojmowanie korzystności chodziło ustawodawcy w art. 2418

§1 KP. Praco-

dawca przejmujący pracowników w trybie art. 231

KP może wprawdzie przed upły-

wem co najmniej rocznego okresu stosowania wobec nich postanowień ich dotych-

czasowego układu zbiorowego pracy wdrożyć „korzystniejsze warunki”, lecz oznacza

to jakiś spójny i celowy system warunków zatrudnienia, a nie ich dowolny układ wy-

brany przez zainteresowaną osobę. Z tego punktu widzenia zasadny jest także za-

rzut naruszenia przepisu art. 2418

§ 1 KP.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie at. 393 13

§ 1 KPC

orzekł jak w sentencji, przy czym o kosztach postępowania orzeczono zgodnie z art.

39319

w związku z art.108 § 2 KPC.

========================================