V CKN 1537/00

Wyrok z dnia 29 listopada 2001 r., V CKN 1537/00

Jeżeli w toku procesu powód dokona przelewu dochodzonej

wierzytelności na osobę trzecią, pozwany może – do czasu powzięcia

wiadomości o dokonanym przelewie – skutecznie zgłosić do potrącenia

wzajemną wierzytelność przysługującą mu wobec powoda.

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Tadeusza B. przeciwko T.S.P. „T.”,

spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w K. o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie

Cywilnej w dniu 29 listopada 2001 r. na rozprawie kasacji powoda od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Katowicach z dnia 11 kwietnia 2000 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Powód Tadeusz B. wystąpił w postępowaniu nakazowym o zasądzenie na

jego rzecz od pozwanej T.S. ,,T.”, spółki z o.o. kwoty 85 000 zł z odsetkami i

kosztami procesu. Sąd Rejonowy w Gliwicach nakazem zapłaty z dnia 7 września

1998 r. uwzględnił powództwo.

Po rozpoznaniu zarzutów pozwanej spółki Sąd Okręgowy w Katowicach uznał

za uzasadniony zarzut potrącenia wzajemnej wierzytelności pozwanej wobec

powoda z tytułu należności za sprzedany mu sprzęt telekomunikacyjny objęty bliżej

opisanymi fakturami na łączną kwotę 92 054, 89 zł. Wzajemna wierzytelność

pozwanej z tego tytułu przewyższa dochodzoną w niniejszej sprawie należność

powoda, dlatego Sąd Okręgowy wyrokiem z 8 września 1999 r. uchylił nakaz

zapłaty wydany przeciwko pozwanej przez Sąd Rejonowy w Gliwicach i powództwo

oddalił.

Z dokonanych przez ten Sąd ustaleń wynika, że w dniu 18 sierpnia 1998 r.

powód nabył dochodzoną w pozwie wierzytelność od kontrahenta pozwanej spółki –

firmy I.S.G. w W. W dacie tej cesji powód był już dłużnikiem pozwanej spółki z tytułu

nieopłaconej ceny dostarczonego mu sprzętu telekomunikacyjnego, wymienionego

w powołanych wyżej fakturach, w związku z czym zgłoszony przez pozwaną spółkę

zarzut potrącenia jest prawnie dopuszczalny i skuteczny. W szczególności nie

stanowi przeszkody do jego uwzględnienia fakt, że w trakcie trwania niniejszego

procesu powód zbył dochodzoną w nim wierzytelność na rzecz wspólników spółki

cywilnej ,,D.” w K. Stanisława L. i Stanisława R. Sąd powołał się w tej kwestii na art.

192 pkt 3 k.p.c., zgodnie z którym zbycie w toku sprawy rzeczy lub prawa, objętych

sporem, nie ma wpływu na dalszy bieg sprawy. Na tej podstawie Sąd uznał, że fakt

przeniesienia przez powoda na osobę trzecią dochodzonej pozwem wierzytelności

nie pozbawia pozwanego uprawnienia do zrealizowania przysługującego mu wobec

powoda zarzutu potrącenia.

Apelacja powoda kwestionująca to stanowisko została oddalona wyrokiem

Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 11 kwietnia 2000 r. Sąd ten przyznał rację

prawną Sądowi pierwszej instancji, podkreślając, że rozstrzygające znaczenie w tej

kwestii ma art. 192 pkt 3 k.p.c., który z chwilą doręczenia odpisu pozwu stabilizuje

proces w wymiarze podmiotowym i przedmiotowym, w związku z czym zbycie w

toku postępowania przez powoda rzeczy lub praw objętych sporem nie pozbawia

pozwanego prawa skorzystania z przedstawienia do potrącenia wzajemnej

wierzytelności przysługującej mu wobec powoda. Za możliwością skorzystania z

tego uprawnienia przemawiają też zdaniem Sądu Apelacyjnego względy słuszności,

nie sposób bowiem przyjąć, żeby w takiej sytuacji powód mógł z jednej strony w

dalszym ciągu dochodzić we własnym imieniu roszczenia objętego pozwem, a z

drugiej, aby w zakresie zarzutu potrącenia przysługującego pozwanemu, pozbawić

powoda statusu wierzyciela. Z tych względów Sąd Apelacyjny uznał potrącenie

dokonane przez pozwanego za prawnie skuteczne.

W kasacji powód zarzucił naruszenie art. 498 k.c. przez dopuszczenie do

potrącenia przez dłużnika wierzytelności wzajemnej z wierzytelnością powoda, w

sytuacji, w której wierzycielowi już nie przysługiwała dochodzona pozwem

wierzytelność. Na tej podstawie wniósł o zmianę orzeczeń Sądów obu instancji i

utrzymanie w mocy wydanego nakazu zapłaty, ewentualnie o ich uchylenie i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jest bezsporne, że powód zbył objętą pozwem wierzytelność w dniu 1

października 1998 r., tymczasem pozwana przedstawiła wzajemną wierzytelność do

potrącenia w zarzutach przeciwko wydanemu przeciwko niej nakazowi zapłaty,

doręczonych powodowi w dniu 9 listopada 1998 r.. W tym stanie rzeczy

zasadniczym problemem w sprawie pozostaje rozstrzygnięcie, czy skuteczne jest

potrącenie wzajemnej wierzytelności, przysługującej pozwanemu wobec powoda w

sytuacji, gdy oświadczenie o potrąceniu złożone zostało po dokonanym przez

powoda przelewie jego wierzytelności na osobę trzecią, a więc gdy powód przestał

już być wierzycielem pozwanego. Sądy obu instancji udzieliły na to pytanie

odpowiedzi twierdzącej, odwołując się do treści art. 192 pkt 3 k.p.c., natomiast

skarżący uznał takie potrącenie za niedopuszczalne, gdyż powodowi nie

przysługiwała już wierzytelność, z którą pozwany mógłby potrącić swoją

wierzytelność wzajemną, zgodnie zaś z treścią art. 498 § 1 k.c. podstawą tzw. stanu

potrącalności jest sytuacja, w której obie strony są jednocześnie względem siebie

dłużnikami i wierzycielami. Brak tej jednoczesności wyklucza, zdaniem skarżącego,

dopuszczalność potrącenia.

Rozstrzygnięcie tego sporu prawnego nie jest możliwe bez odwołania się do

przepisów o przelewie wierzytelności, na podstawie których doszło do zbycia

wierzytelności powoda, a które zostały niesłusznie pominięte zarówno przez Sąd,

jak i przez skarżącego. Przepisy te statuują dwie podstawowe zasady chroniące

dłużnika wierzytelności objętej przelewem. Pierwsza z nich, przewidziana w art. 512

k.c., polega na ochronie dłużnika działającego w dobrej wierze. Zgodnie z tym

przepisem, do chwili zawiadomienia dłużnika przez zbywcę wierzytelności o

dokonanym przelewie, spełnienie świadczenia do rąk poprzedniego wierzyciela ma

skutek wobec nabywcy, chyba że w chwili spełnienia świadczenia dłużnik wiedział o

przelewie. Zasada ta ma odpowiednie zastosowanie także do innych czynności

dokonanych między dłużnikiem a poprzednim wierzycielem, do których należy

niewątpliwie zaliczyć potrącenie wierzytelności. Druga zasada ochrony dłużnika

polega na niepogarszaniu jego sytuacji prawnej na skutek dokonanego przelewu

wierzytelności. Statuuje ją art. 513 § 1 k.c., zgodnie z którym dłużnikowi przysługują

przeciwko nabywcy wszelkie zarzuty, które miał przeciwko zbywcy w chwili

powzięcia wiadomości o przelewie. Ochrona możliwości potrącenia idzie dalej;

stosownie do paragrafu drugiego tego przepisu, dłużnik może z przelanej

wierzytelności potrącić wierzytelność, która przysługuje mu względem zbywcy,

chociażby stała się wymagalna dopiero po otrzymaniu przez dłużnika

zawiadomienia o przelewie. Uprawnienie to nie wchodzi jednak w grę w sytuacji,

gdy wierzytelność przysługująca względem zbywcy stała się wymagalna później niż

wierzytelność będąca przedmiotem przelewu.

Z powyższego wynika, że – wbrew stanowisku zawartemu w zaskarżonym

orzeczeniu – o dopuszczalności skutecznego zgłoszenia zarzutu potrącenia

wierzytelności przez pozwanego w sytuacji dokonanego w trakcie postępowania

sądowego przelewu przez powoda dochodzonej wierzytelności, nie może mieć

rozstrzygającego znaczenia art. 192 pkt 3 k.p.c., lecz przepisy prawa materialnego

o przelewie, które pozwalają na sformułowanie tezy, że jeżeli w toku procesu powód

dokona przelewu swojej wierzytelności na osobę trzecią, pozwany może skutecznie

zgłosić do potrącenia wzajemną wierzytelność przysługującą mu względem powoda

do czasu powzięcia wiadomości o dokonanym przelewie. W tym więc zakresie

przepisy o przelewie ustanawiające ochronę dłużnika korygują wymóg

jednoczesności bycia dłużnikami i wierzycielami wzajemnymi, stanowiący w myśl

art. 498 k.c. podstawę dopuszczalności potrącenia. Jak się bowiem okazuje, w razie

dokonania przelewu wierzytelności dłużnikowi przysługuje skuteczne uprawnienie

przedstawienia wzajemnej wobec zbywcy wierzytelności do potrącenia aż do chwili

dowiedzenia się o tym przelewie. Skoro jest bezsporne, że pozwany w niniejszym

procesie złożył oświadczenie o potrąceniu wzajemnej wierzytelności przysługującej

mu względem powoda przed dotarciem do niego informacji o przelewie

dochodzonej przez powoda należności na osobę trzecią, to zarzut kasacji

naruszenia art. 498 k.c. jest nietrafny. Tym samym zaskarżony wyrok, mimo

błędnego uzasadnienia, jest trafny, w związku z czym kasacja podlega oddaleniu

(art. 393-12

in fine k.p.c.).