V CKN 616/00

Wyrok z dnia 29 listopada 2001 r., V CKN 616/00

W razie skierowania egzekucji do rzeczy obciążonej zastawem,

zastawnik jest osobą trzecią w rozumieniu art. 841 § 1 k.p.c.

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Powszechnej Kasy Oszczędności,

Banku Państwowego, Oddziału w C. przeciwko Arturowi K. o zwolnienie od

egzekucji, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 29 listopada 2001 r. na rozprawie

kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 13 maja 1999 r.

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił apelację i zasądził od

pozwanego na rzecz strony powodowej kwotę 3800 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania apelacyjnego i kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji uwzględnił na podstawie art. 841 k.p.c. żądanie

powodowego Banku zwolnienia od egzekucji samochodu osobowego, na którym

ustanowiony został zastaw rejestrowy na rzecz powoda celem zabezpieczenia

wierzytelności przysługującej mu wobec nie będącego stroną niniejszego procesu

kredytobiorcy Andrzeja R.

Apelację pozwanego Artura K., będącego wierzycielem egzekwującym od

Andrzeja R. swoją własną wierzytelność, uwzględnił Sąd Apelacyjny w Katowicach,

który oddalił powództwo. Sąd odwoławczy wyraził pogląd, że przepisy dotyczące

postępowania egzekucyjnego chronią tylko takiego zastawnika, który może

wykazać się tytułem wykonawczym, jeżeli natomiast prawo zastawu nie może być

jeszcze realizowane, to zastawnik chroniony nie jest, gdyż z chwilą nabycia rzeczy

w drodze egzekucji wygasają wszelkie obciążenia rzeczy (art. 879 k.p.c.). Sąd

Apelacyjny zarazem uznał, że nie można przyjąć, iż wszczęta egzekucja,

skierowana do pojazdu, na którym ustanowiony jest na rzecz powoda zastaw

rejestrowy, narusza prawa powoda, przysługują mu bowiem środki prawne

określone w art. 26 i 30 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym

i rejestrze zastawów (Dz.U. Nr 149, poz. 703 ze zm. – dalej "u.z.r.r.z."),

tj. możliwość żądania zabezpieczenia roszczenia jeszcze przed upływem terminu

spełnienia świadczenia, jeżeli spełnienie świadczenia jest zagrożone. Ponadto Sąd

drugiej instancji podkreślił, że dysponując zabezpieczeniem roszczenia, zastawnik

może przystąpić do egzekucji skierowanej do przedmiotu zastawu i uzyskać przy

podziale, po złożeniu tytułu wykonawczego, kwotę odpowiednią do kolejności

zaspokojenia się z sumy uzyskanej z egzekucji, a złożonej uprzednio do depozytu

sądowego.

W kasacji powodowego Banku zarzucono naruszenie art. 841 k.p.c. przez

przyjęcie, że powód nie miał legitymacji do wytoczenia powództwa o zwolnienie od

egzekucji zajętej rzeczy, a ponadto naruszenie art. 26 i art. 30 u.z.r.r.z. przez

błędną wykładnię, wskutek przyjęcia, że powód miał prawo wystawienia bankowego

tytułu zabezpieczenia. Skarżący zarzucił, że zajęcie w postępowaniu egzekucyjnym

rzeczy stanowiącej przedmiot zastawu jest naruszeniem uprawnień wierzyciela,

który wobec stron postępowania egzekucyjnego jest niewątpliwie osobą trzecią.

W ocenie powodowego Banku, w stanie faktycznym sprawy nie ma podstaw do

wystawienia przezeń bankowego tytułu zabezpieczenia i skorzystania w ten sposób

z ochrony wynikającej z przepisów dotyczących zabezpieczenia roszczeń, gdyż

jego wierzytelność zabezpieczona zastawem nie jest jeszcze wymagalna. Skarżący

zakwestionował także pogląd Sądu odwoławczego, że na podstawie art. 31 u.z.r.r.z.

mógł zwrócić się do sądu z roszczeniem o wystawienie tytułu zabezpieczenia,

twierdząc, że przepis ten ma zastosowanie do wierzycieli, którzy nie są bankami lub

nimi są, ale w stosunku do określonych wierzytelności nie przysługuje im prawo

wystawiania bankowych tytułów egzekucyjnych. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja zasługiwała na uwzględnienie wobec trafności zgłoszonych w niej

zarzutów naruszenia wskazanych przepisów prawa materialnego przez błędną

wykładnię, skutkującą ich wadliwym zastosowaniem.

Sąd odwoławczy, choć uznał na wstępie za kwestię sporną istnienie po stronie

powodowego Banku legitymacji czynnej do wniesienia powództwa ekscydencyjnego

na podstawie art. 841 k.p.c., w istocie trafnie nie zakwestionował w sposób

jednoznaczny uprawnienia powoda do wytoczenia tego powództwa.

W orzecznictwie ani w piśmiennictwie nie jest bowiem kwestionowane, że osobą

trzecią w rozumieniu art. 841 k.p.c. jest każda osoba (poza dłużnikiem

egzekwowanym), której prawa zostały naruszone w postępowaniu egzekucyjnym

prowadzonym na podstawie tytułu wykonawczego.

Sąd drugiej instancji dopuścił się natomiast naruszenia art. 841 k.p.c.,

wadliwie interpretując określoną w tym przepisie materialnoprawną przesłankę

pozwalającą na uwzględnienie powództwa ekscydencyjnego. Skutkowało to

odmową zastosowania tego przepisu w prawidłowo ustalonym i nie

zakwestionowanym w kasacji stanie faktycznym, nie sposób bowiem podzielić

stanowiska, iż w ustalonym stanie faktycznym nie można przyjąć, aby wszczęta

przez pozwanego egzekucja naruszała prawo powoda w rozumieniu art. 841 k.p.c.,

dlatego, że przepisy o postępowaniu egzekucyjnym regulują uprawnienia

wynikające z zastawu obciążającego rzecz objętą postępowaniem egzekucyjnym.

Stanowisko Sądu drugiej instancji zbieżne jest z wyrażonym już w piśmiennictwie

poglądem, że skoro zmiany sytuacji zastawnika następują z mocy prawa, to nie

można twierdzić, iż zmiany te stanowią naruszenie praw osoby trzeciej

w rozumieniu art. 841 k.p.c.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podziela takiej

interpretacji. W art. 841 k.p.c. ustawodawca ani nie przewidział kryteriów lub innych

ograniczeń odnośnie do kwalifikowania zdarzeń jako przejawów naruszenia praw

osoby trzeciej, ani też nie określił, choćby przykładowo, takich zdarzeń, których

wystąpienie w stanie faktycznym mogłoby świadczyć o naruszeniu praw osoby

trzeciej. Wynikająca więc nawet z ustawy modyfikacja sytuacji prawnej zastawnika

w razie skierowania egzekucji do rzeczy obciążonej zastawem nie sprzeciwia się

uznaniu, że egzekucja narusza jego prawa jako osoby trzeciej. Sytuacja zastawnika

niewątpliwie ulega pogorszeniu, jeżeli ta modyfikacja prowadzi do osłabienia

zabezpieczenia jego wierzytelności w porównaniu z sytuacją, w której nie

skierowano egzekucji do przedmiotu obciążonego zastawem.

Zaprezentowanej w odpowiedzi na kasację próby obrony stanowiska Sądu

odwoławczego, opartej na art. 567 § 1 d.k.p.c., również nie można uznać za

przekonywującą, pomijając już fakt, że będący obecnie jego odpowiednikiem art.

841 § 1 k.p.c. nie zawiera nawet przykładowego wyliczenia możliwych przejawów

naruszenia praw osoby trzeciej. (...)

Zważyć należy, że będące przedmiotem analizy Sądu drugiej instancji

przepisy ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze

zastawów nie mogą być interpretowane jako ustawowe źródło nakazujące

uwzględniać w inny sposób prawo zastawu rejestrowego, a więc prawo

przysługujące nadal powodowi, od chwili wszczęcia postępowania egzekucyjnego

skierowanego do przedmiotu obciążonego zastawem. Ewentualne istnienie innego

sposobu uwzględnienia prawa zastawu przysługującego zastawnikowi w istocie

zakładałoby bowiem dalszy byt prawny tego ograniczonego prawa rzeczowego

i jedynie modyfikację sposobu uczynienia z niego użytku. Tymczasem skierowanie

przez innego wierzyciela egzekucji do przedmiotu obciążonego zastawem będzie

mieć ten skutek, że w razie nabycia takiej rzeczy przez egzekwującego wierzyciela

staje się on jej właścicielem bez żadnych obciążeń (art. 879 k.p.c.). Oznacza to, że

prawo zastawu przysługujące zastawnikowi wygaśnie, co wyłączy możliwość

uwzględnienia go w inny sposób w toku egzekucji. Naruszenie prawa powoda

będącego osobą trzecią jawi się więc wówczas w sposób nader wyraźny.

Nie można również podzielić stanowiska Sądu Apelacyjnego, że uprawnienia

wynikające z art. 26 i art. 30 u.z.r.r.z. pozwalają powodowi na zapobieżenie

naruszeniu jego praw w nie zakwestionowanym stanie faktycznym sprawy.

W art. 26 u.z.r.r.z. chodzi bowiem o sytuację, gdy zaspokojenie wierzytelności

zabezpieczonej zastawem jest zagrożone przez to, że zastaw traci na znaczeniu,

m.in. wskutek przedsięwzięcia czynności zmierzających do wygaśnięcia zastawu.

Możność żądania przez zastawnika zabezpieczenia roszczeń i to jeszcze przed

nadejściem terminu spełnienia świadczenia niewątpliwie uprzywilejowuje

zastawnika w stosunku do innych wierzycieli. Jednakże przesłanką zastosowania

przepisu art. 26 u.z.r.r.z. jest to, aby spełnienie należnego zastawnikowi

świadczenia było zagrożone. Tymczasem okolicznością bezsporną w ustalonym

wiążąco stanie faktycznym był brak wspomnianego zagrożenia, skoro nie będący

stroną niniejszego sporu dłużnik powoda systematycznie i regularnie spłacał raty

otrzymanego od powoda kredytu.

Rację ma również powodowy Bank, że nie mógł chronić się przed

naruszeniem przysługujących mu praw, korzystając z możliwości zabezpieczenia

swych roszczeń wynikających z zastawu rejestrowego, na podstawie art. 30 ust. 1

u.z.r.r.z. Trafnie podniósł, że art. 30 ust. 1 u.z.r.r.z. znajduje zastosowanie do

ochrony w przewidziany w nim sposób tylko takich roszczeń, które zmierzają do

zaspokojenia wymagalnych już wierzytelności banków. Skoro więc wierzytelność

powoda, zabezpieczona zastawem rejestrowym, nie była jeszcze wymagalna

w chwili skierowania egzekucji do przedmiotu obciążonego zastawem, a więc

powodowi nie przysługiwało wówczas prawo do wystawienia bankowego tytułu

egzekucyjnego, to nie mógł on również skorzystać z możliwości wynikającej

z zastosowania art. 30 ust. 1 u.z.r.r.z. i zapobiec w ten sposób groźbie naruszenia

jego praw wskutek skierowania egzekucji do przedmiotu obciążonego zastawem

rejestrowym.

Wobec zasadności zgłoszonych w kasacji zarzutów naruszenia wyłącznie

wskazanych wyżej przepisów prawa materialnego, Sąd Najwyższy orzekł, jak

w sentencji (art. 39315

k.p.c. w brzmieniu tego przepisu obowiązującym do dnia 1

lipca 2000 r.).