IV KKN 563/97

WYROK Z DNIA 7 GRUDNIA 2001 R.

IV KKN 563/97

Odpowiedzialność karna biegłego za przestępstwo tzw. fałszu inte-

lektualnego dotyczy poświadczenia faktów, które poddają się weryfikacji z

punktu widzenia ich prawdziwości lub fałszu, natomiast nie obejmuje sa-

mych ocen.

Przewodniczący: sędzia SN E. Strużyna.

Sędziowie SN: P. Hofmański, F. Tarnowski (sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 7 grudnia 2001 r., sprawy

Mariana F. oskarżonego z art. 266 § 1 k.k. z 1969 r., z powodu kasacji,

wniesionej przez Prokuratora Wojewódzkiego w K. od wyroku Sądu Wo-

jewódzkiego w K. z dnia 3 lipca 1997 r., utrzymującego w mocy wyrok Są-

du Rejonowego w K. z dnia 25 marca 1997 r.

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu

Rejonowego w K. i przekazał sprawę temu Sądowi Rejonowemu do po-

nownego rozpoznania.

2

Z u z a s a d n i e n i a:

Prokurator oskarżył Mariana F. o to, że:

„I. w dniu 1 lipca 1991 roku w K., w oszacowaniu nieruchomości położonej

w miejscowości G. i stanowiącej własność Jana K., sporządzonym na

zlecenie spółki cywilnej Jana K. i Krzysztofa G., będąc z tytułu otrzy-

manego zlecenia oraz z uwagi na posiadane uprawnienia budowlane i

z uwagi na pełnienie funkcji biegłego d/s szacowania nieruchomości

Sądu Wojewódzkiego w K. osobą upoważnioną do sporządzania tego

rodzaju oszacowań, w dokumencie tym poświadczył nieprawdę co do

okoliczności mających znaczenie prawne:

- stwierdzając, że grunt wycenionej nieruchomości, położonej w miej-

scowości G. w całości stanowi teren przeznaczony pod zabudowę,

w sytuacji, gdy pod zabudowę przeznaczona była jedynie część tej

nieruchomości o powierzchni 2580 m2

,

- stwierdzając niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, że na wy-

cenianej nieruchomości istnieją 3 ujęcia wody mineralnej,

- określając wartość wycenianej nieruchomości na kwotę

25.005.000.000 starych złotych i zawyżając w ten sposób tę wartość

przeszło siedemnastokrotnie, przynajmniej o kwotę 23.571.000.000

starych złotych,

to jest o przestępstwo z art. 266 § 1 d.k.k. (z 1969 r.)

II. w dniu 14 maja 1991 roku w K. w oszacowaniu wartości nieruchomości

położonej w miejscowości P., poświadczył nieprawdę co do okoliczno-

ści mających znaczenie prawne, określając wartość tej nieruchomości

na kwotę 23.750.000.000 starych złotych, zawyżając w ten sposób

wartość wycenionej nieruchomości na kwotę co najmniej

22.558.500.000 starych złotych, będąc z tytułu posiadanych uprawnień

3

zawodowych, pełnienia funkcji biegłego sądowego, w zakresie szaco-

wania nieruchomości oraz otrzymanego zlecenia do sporządzenia wy-

ceny – osobą upoważnioną do wystawiania dokumentu – szacowania

wartości nieruchomości,

to jest o przestępstwo z art. 266 § 1 d.k.k.

III. w dniu 16 kwietnia 1992 roku w K. w sporządzonym na zlecenie Jana

K. i Krzysztofa G. oszacowaniu wartości nieruchomości położonej w

miejscowości G., poświadczył w nim nieprawdę co do okoliczności ma-

jących znaczenie prawne, stwierdzając niezgodnie z rzeczywistością,

że wyceniana nieruchomość stanowi działkę budowlaną, podczas gdy

nieruchomość ta przeznaczona była na cele związane z produkcją rol-

ną z całkowitym zakresem zabudowy oraz zawyżył wartość tej nieru-

chomości o kwotę przynajmniej 2.889.000.000 starych złotych,

- określając wartość wycenionej nieruchomości na kwotę

3.015.000.000 starych złotych, będąc z tytułu otrzymanego zlecenia,

posiadanych uprawnień zawodowych oraz z tytułu pełnienia funkcji

biegłego sądowego w zakresie szacowania nieruchomości osobą upo-

ważnioną do sporządzenia tego dokumentu,

to jest o przestępstwo z art. 266 § 1 d.k.k.”

Sąd Rejonowy w K., wyrokiem z dnia 25 marca 1997 r., uniewinnił

Marka F. od popełnienia zarzucanych mu czynów.

Po rozpoznaniu apelacji wniesionej przez Prokuratora Wojewódzkie-

go w K. na niekorzyść oskarżonego Sąd Wojewódzki w K., wyrokiem z

dnia 3 lipca 1997 r., utrzymał zaskarżony wyrok w mocy.

Od wyroku Sądu Wojewódzkiego kasację na niekorzyść Mariana F.

złożył Prokurator Wojewódzki w K., zarzucając m. in.:

„1. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na

treść orzeczenia, a to art. 266 § 1 d.k.k., poprzez przyjęcie, iż sporzą-

4

dzone metodą dochodową przez oskarżonego Mariana F. wyceny sza-

cunkowe nieruchomości, należących do osób reprezentujących spółkę

cywilną «W» nie zostały wystawione przez osobę upoważnioną w ro-

zumieniu art. 266 § 1 d.k.k. i nie są dokumentami w rozumieniu art.

120 § 13 d.k.k., albowiem miały charakter prywatny, podczas gdy

oskarżony Marian F. był upoważniony w rozumieniu art. 266 § 1 d.k.k.

do sporządzenia opinii dotyczących nieruchomości, tak ze względu na

fakt posiadania uprawnień biegłego sądowego i rzeczoznawcy w za-

kresie szacowania nieruchomości, jak i uprawnień w odniesieniu do

nadzoru budowlanego, zaś opinie i wyceny szacunkowe nieruchomości

sporządzone przez biegłego, rzeczoznawcę i inne osoby uprawnione

są niewątpliwie dokumentami w rozumieniu art. 120 § 13 d.k.k., wysta-

wionymi przez osoby, z których działalnością wiąże się społeczne zau-

fanie, a nie są oświadczeniami złożonymi we własnym imieniu i we

własnej sprawie. (…)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

(…) Jeżeli ponowne postępowanie potwierdziłoby trafność zarzutów

stawianych w akcie oskarżenia Marianowi F., wówczas przy ocenie praw-

nej zachowań oskarżonego należy wszechstronnie rozważyć, czy może on

ponosić odpowiedzialność karną na podstawie art. 266 § 1 k.k. z 1969 r.

(d.k.k.), a obecnie – na podstawie art. 271 § 1 k.k. Oczywiście z tym za-

strzeżeniem, że zostaną rozpoznane i ustalone wszystkie znamiona strony

przedmiotowej i strony podmiotowej tego przestępstwa.

Na temat niektórych aspektów prawnych związanych z postępowa-

niem oskarżonego wypowiedziały się sądy obu instancji w pisemnych uza-

sadnieniach wyroków. Sąd Rejonowy wyraził pogląd, że wycena nieru-

chomości nie jest okolicznością mającą znaczenie prawne; biegły w tym

wypadku „sporządził” opinię, a nie „wystawił” dokument; opinia tego rodza-

5

ju nie jest zaś dokumentem w rozumieniu art. 120 § 13 d.k.k.; opinie wy-

dane zatem przez oskarżonego na zlecenie osoby prywatnej nie stanowią

„dowodu prawa, stosunku prawnego lub okoliczności mogącej mieć zna-

czenie prawne”, a nawet opinia nierzetelna lub zawyżająca wartość nieru-

chomości, sporządzona dla osoby prywatnej, nie jest poświadczeniem

nieprawdy, o którym mowa w art. 266 § 1 d.k.k.

Sąd Odwoławczy stanowisko to podzielił w całej rozciągłości, stwier-

dzając jednocześnie, iż Marian F. niczego nie poświadczał, lecz wyłącznie

sporządził opinie, które w istocie nie są dokumentami w rozumieniu art.

120 § 13 d.k.k.

Przytoczone wywody zawierają poglądy sprzeczne z orzecznictwem

Sądu Najwyższego oraz ze stanowiskiem prezentowanym w doktrynie i

dlatego wymagają krytycznego ustosunkowania. W szczególności podkre-

ślić należy, iż elaborat szacunkowy nieruchomości (opinia), opracowany

przez biegłego sądowego, mającego uprawnienia rzeczoznawcy, jest do-

kumentem w rozumieniu art. 266 d.k.k. (obecnie – art. 271 k.k.). Odpowia-

da bowiem cechom wymienionym w art. 120 § 13 d.k.k. (obecnie – art.

115 § 14 k.k.), a ponadto jest wystawiony przez osobę upoważnioną do

tego oraz w swojej treści zawiera poświadczenie, któremu przysługuje wa-

lor zaufania publicznego, a w konsekwencji również domniemanie praw-

dziwości.

Biegły sądowy i zarazem rzeczoznawca jest niewątpliwie osobą

upoważnioną do poświadczenia okoliczności mających znaczenie prawne.

Upoważnienie to wynika z treści przepisów prawnych, określających kryte-

ria, jakie powinni spełniać zarówno biegli sądowi, jak i rzeczoznawcy ma-

jątkowi oraz jakie mają oni kompetencje (zob. § 4, 12, 14 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 czerwca 1987 r. w sprawie biegłych są-

dowych i tłumaczy przysięgłych, Dz. U. Nr 18, poz. 112 ze zm.; art. 42,

6

43, 44, 45 – ustawy z dnia 17 maja 1989 r. – Prawo geodezyjne i karto-

graficzne, jedn. tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 100, poz. 1086 ze zm.; art. 174,

175, 177 – ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomo-

ściami, jedn. tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 46, po. 543 ze zm.; § 4 – 9 rozpo-

rządzenia Rady Ministrów z dnia 18 sierpnia 1998 r. w sprawie wykonania

niektórych przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami, dotyczą-

cych działalności zawodowej, Dz. U. Nr 115, poz. 745). Przed wpisaniem

na listę biegłych oraz na listę rzeczoznawców kandydujące osoby muszą

wykazać się posiadaniem teoretycznych i praktycznych wiadomości spe-

cjalnych z danej dziedziny nauki, techniki, sztuki lub rzemiosła. Zgodnie z

rotą przyrzeczenia składanego przez biegłych sądowych, powierzone im

obowiązki mają wykonywać z całą sumiennością i bezstronnością, sto-

sownie zaś do art. 175 ust. 1 powołanej ustawy o gospodarce nierucho-

mościami, rzeczoznawca majątkowy jest zobowiązany do szacowania nie-

ruchomości przestrzegając zasad etyki zawodowej oraz zasad wynikają-

cych z przepisów prawa i standardów zawodowych, ze szczególną staran-

nością właściwą dla charakteru tych czynności, a także z bezstronnością

przy wycenie nieruchomości.

Biegły rzeczoznawca, zgodnie z przyznanymi mu uprawnieniami,

stwierdza lub potwierdza pewne wartości majątkowe, a jego elaboraty

szacunkowe (opinie) mają znaczenie prawne w obrocie prawnym i są wy-

korzystywane w różnych postępowaniach przez strony i urzędy.

W niniejszej sprawie jeden z elaboratów szacunkowych, opracowa-

nych przez oskarżonego Mariana F., doprowadził Bank Polska Kasa

Opieki SA – Oddział w K. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w

związku z udzieleniem poręczenia i w rezultacie do poniesienia szkody w

znacznych rozmiarach.

7

W świetle powołanych unormowań oraz okoliczności sprawy nie do

przyjęcia jest zatem wywód sądu a quo, iż opinia nierzetelna, zawyżająca

wartość nieruchomości, sporządzona dla osoby prywatnej, nie jest po-

świadczeniem nieprawdy w rozumieniu art. 266 § 1 d.k.k.

Na temat kryteriów podmiotowych i przedmiotowych przestępstwa

tzw. fałszu intelektualnego wypowiadał się wielokrotnie Sąd Najwyższy,

wskazując w szczególności, kto może być podmiotem tego przestępstwa,

jakie cechy powinien mieć dokument, na czym polega poświadczenie nie-

prawdy oraz jaki jest zakres penalizacji objętej tymże typem przestępstwa

(zob.: uchwała z dnia 12 marca 1996 r., I KZP 39/95, OSNKW 1996, z. 3-

4, poz. 17; wyrok z dnia 24 października 1996 r., V KKN 147/96, OSNKW

1997, z. 1-2, poz. 8; wyrok z dnia 9 października 1996 r., V KKN 63/96,

OSP 1998, z. 7-8, poz. 147 wraz z glosą aprobującą J. Piórkowskiej-

Flieger; uchwała z dnia 21 sierpnia 1992 r., I KZP 30/92, OSNKW 1992, z.

9-10, poz. 64; wyrok z dnia 3 grudnia 1997 r., V KKN 296/96, Prok. i Pr.

1998, z. 4, poz. 6; wyrok z dnia 30 września 1999 r., II KKN 277/97, Prok. i

Pr. 2000, z. 4, poz. 5; postanowienie z dnia 15 kwietnia 1999 r., I KZP

5/99, Prok. i Pr. 1999, z. 6, poz. 7 wraz z glosą krytyczną B. Mik – Prok. i

Pr. 2000, z. 3, s. 91-98; wyrok z dnia 25 października 2001 r., III KKN

76/99, nie publ.).

Prezentowany w judykatach Sądu Najwyższego kierunek interpreta-

cji jest w zasadniczych kwestiach zgodny z poglądami przedstawicieli na-

uki (zob.: A. Zoll w: K. Buchała, A. Zoll: Kodeks karny. Część ogólna. Ko-

mentarz, t. 1, Zakamycze 1998, s. 639-640; L. Gardocki: Prawo karne,

Warszawa 1998, s. 294-295; W. Wolter w: I. Andrejew, W. Świda, W. Wol-

ter: Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973, s. 383-384; A. Marek:

Prawo karne, Warszawa 2000, s. 691; O. Górniok w: O. Górniok, S. Hoc,

S. Przyjemski: Kodeks karny. Komentarz, t. III, Gdańsk 1999, s. 332-333;

8

W. Wróbel w: G. Bogdan, K. Buchała, Z. Ćwiąkalski, M. Dąbrowska-

Kardas, P. Kardas, J. Majewski, M. Rodzynkiewicz, M. Szewczyk, W.

Wróbel, A. Zoll: Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, Zaka-

mycze 1999, s. 1038-1041).

Biegły sądowy lub rzeczoznawca, z racji pełnionej funkcji i posiada-

nych uprawnień, nie działa we własnym imieniu i we własnej sprawie, a w

sytuacji, gdy wydaje on opinię, co najmniej godząc się z jej nierzetelnością

, tym samym poświadcza w niej nieprawdę co do okoliczności mającej

znaczenie prawne. Może więc być podmiotem przestępstwa określonego

w art. 271 § 1 k.k. (art. 266 § 1 d.k.k.), jeżeli swoim zachowaniem wyczer-

puje jego znamiona, a jednocześnie nie bierze bezpośredniego udziału w

postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na pod-

stawie ustawy. Należy jednak podkreślić, że odpowiedzialność karna bie-

głego za przestępstwo tzw. fałszu intelektualnego dotyczy poświadczenia

faktów, które poddają się weryfikacji z punktu widzenia ich prawdziwości

lub fałszu, natomiast nie obejmuje samych ocen.

Jeżeli zaś biegły lub rzeczoznawca przedstawia fałszywą opinię ma-

jącą służyć za dowód w postępowaniu sądowym albo w innym postępo-

waniu prowadzonym na podstawie ustawy, ponosi wówczas odpowiedzial-

ność karną na podstawie art. 233 § 4 k.k.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy w K. powinien

mieć na uwadze wnioski wynikające z dyrektywy ustawodawcy,określonej

w art. 442§ 3 k.p.k. w związku z art. 518 k.p.k., zgodnie z którą przedsta-

wione wskazania w zakresie dalszego toku postępowania, a ponadto w

sytuacji, gdyby zarzuty aktu oskarżenia okazały się zasadne, także i przy-

toczone niejako na marginesie zapatrywania prawne, są wiążące w niniej-

szej sprawie.