II UKN 678/00

Wyrok z dnia 14 grudnia 2001 r.

II UKN 678/00

W zakresie ustalania uprawnień rentowych, szczegółowe postanowienia

art. 17 i 18 Umowy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Nie-

miec o zabezpieczeniu społecznym, sporządzonej w Warszawie dnia 8 grudnia

1990 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 108, poz. 468) mogą być stosowane wyłącznie do

osób będących pracownikami, w tym górnikami lub kolejarzami, podlegających

jednemu z ustawodawstw o zabezpieczeniu społecznym, do których stosuje się

ta Umowa.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk,

Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2001 r. sprawy z wniosku

Marka S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O. o prawo

do renty z tytułu niezdolności do pracy, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku

Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 7 czerwca 2000 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyro-

kiem z dnia 7 czerwca 2000 r. zmienił zaskarżony przez organ rentowy wyrok Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu z dnia 31 stycznia

1999 r., zmieniający odmowną decyzję rentową z dnia 10 grudnia 1998 r. i przyzna-

jący ubezpieczonemu Markowi S. prawo do okresowej renty z tytułu częściowej nie-

zdolności do pracy, w ten sposób, że oddalił odwołanie ubezpieczonego. W sprawie

tej ustalono, że ubezpieczony w okresie od 1 stycznia 1985 r. do 30 czerwca 1994 r.

był zatrudniony i podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu na terenie

Niemiec. Od 1 czerwca 1995 r. do 17 maja 1998 r. prowadził działalność gospodar-

czą w Polsce i z tego tytułu podlegał ubezpieczeniu. Stan zdrowia powoduje jego

2

okresową niezdolność do pracy. Na podstawie takich ustaleń Sąd pierwszej instancji

uznał, że do wymaganego okresu ubezpieczenia należy uwzględnić okres pracy i

ubezpieczenia w Niemczech, co ma uzasadnienie prawne w postanowieniach art. 5

ust. 4 i art. 9 polsko-niemieckiej umowy z dnia 8 grudnia 1990 r. o zabezpieczeniu

społecznym. Stanowiska tego nie podzielił Sąd Apelacyjny, który zwrócił uwagę, iż

postanowienia tej umowy mają zastosowanie wyłącznie do pracowników, a zatem

poza zakresem jej normatywnego zastosowania pozostają pozapracownicze systemy

świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Sąd wywiódł taki wniosek z brzmienia po-

stanowień ogólnych art. 1-5 umowy, które wytyczają zakres podmiotowy i przedmio-

towy tego aktu normatywnego oraz stanowią reguły interpretacyjne unormowań

szczegółowych, których wykładnia nie może wykraczać poza ramy zakreślone przez

postanowienia ogólne.

W kasacji pełnomocnik ubezpieczonego podniósł zarzut naruszenia prawa

materialnego - postanowień art. 2, 17 i 18 umowy z dnia 8 grudnia 1990 r. między

Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o zabezpieczeniu społecz-

nym - przez bezpodstawne przyjęcie, że nie miały one zastosowania w sprawie, co

jest sprzeczne z art. 2 i 32 Konstytucji RP. Na tej podstawie domagał się zmiany za-

skarżonego wyroku i przyznania ubezpieczonemu prawa do renty z tytułu częściowej

niezdolności do pracy na dwa lata, poczynając od dnia 1 maja 1998 r. W ocenie

skarżącego ubezpieczony legitymuje się wymaganym okresem ubezpieczenia, do

którego, należało zaliczyć, zgodnie z art. 1 pkt 5 i art. 17 umowy, okres ubezpiecze-

nia w Niemczech, a tylko stosownie do brzmienia art. 18 umowy proporcjonalnie do

przepracowanych okresów w Polsce i w Niemczech ustalić wysokość należnej mu

renty z tytułu niezdolności do pracy. Dokonana przez Sąd Apelacyjny wykładnia po-

stanowień umowy była zawężająca i sprzeczna z art. 2 Konstytucji, a przeto dyskry-

minująca ubezpieczonego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wstępnie trzeba podkreślić, że polskim systemem ubezpieczeń społecznych

objęci są pracownicy lub inne osoby fizyczne podlegające obowiązkowo ubezpiecze-

niom emerytalnemu i rentowemu na podstawie polskiego ustawodawstwa na obsza-

rze Rzeczypospolitej Polskiej (aktualnie art. 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm., powoływanej

3

dalej jako ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych). Oznacza to, że świadczenia

z polskiego systemu ubezpieczeń społecznych można co do zasady nabyć jedynie z

tytułu okresów zatrudnienia, służby, innego rodzaju działalności lub pełnienia okre-

ślonej funkcji czy też na innej ustawowo określonej podstawie ubezpieczenia spo-

łecznego na obszarze Państwa Polskiego. Natomiast okresy zatrudnienia (ubezpie-

czenia) poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mogą być objęte dobrowolnymi

tytułami ubezpieczenia w przypadkach wyraźnie wskazanych w polskim systemie

ubezpieczeń społecznych (art. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) i

wówczas są objęte polskim ustawodawstwem emerytalno-rentowym, tak jak okresy

zatrudnienia (lub równorzędne z nimi) wykonywane na obszarze Rzeczypospolitej

Polskiej.

Inne okresy zatrudnienia (ubezpieczenia) poza obszarem Polski mogą być

brane pod rozwagę przy ustalaniu, przyznawaniu lub utrzymaniu świadczeń emery-

talno-rentowych z polskiego ubezpieczenia społecznego tylko na podstawie posta-

nowień międzynarodowych konwencji o zabezpieczeniu społecznym, które na

uzgodnionych zasadach dopuszczają uwzględnianie wzajemnie uzgodnionych okre-

sów ubezpieczenia przy przyznawaniu świadczeń na podstawie ustawodawstw każ-

dego z umawiających się Państw - stron konwencji. Oznacza to na ogół, że obywa-

tele każdego z umawiających się Państw korzystają ze świadczeń przysługujących

im na podstawie narodowych systemów zabezpieczenia (ubezpieczenia) społeczne-

go, które z uwagi na wiążące umowy międzynarodowe powinny uwzględniać kon-

wencyjnie określone zasady wzajemnego zaliczania okresów ubezpieczenia na tere-

nie umawiających się stron. To z kolei oznacza, że przy ustalaniu, przyznawaniu lub

utrzymaniu świadczeń emerytalno-rentowych z każdego z narodowych systemów

ubezpieczenia (zabezpieczenia ) społecznego obywatelom umawiających się Państw

nie można rozpatrywać uprawnień do świadczeń nie objętych wyczerpująco określo-

nym katalogiem rodzajów ubezpieczenia (zabezpieczenia) społecznego.

Odnosząc te ogólne sygnalizacje do postanowień Umowy między Rzecząpo-

spolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o zabezpieczeniu społecznym, spo-

rządzonej w Warszawie dnia 8 grudnia 1990 r. (Dz.U. Nr 10, poz. 468, powoływanej

dalej jako Umowa) trzeba wskazać, że znajdują one zastosowanie w zakresie usta-

wodawstw o zabezpieczeniu społecznym wymienionych art. 2 ust. 1 Umowy (który w

katalogach zamkniętych wyczerpująco wylicza narodowe ustawodawstwa o zabez-

pieczeniu społecznym, do których stosuje się jej postanowienia). W Rzeczypospolitej

4

Polskiej Umowa obejmuje świadczenia dla pracowników z tytułu choroby i macie-

rzyństwa, ubezpieczenia wypadkowe oraz zaopatrzenie emerytalne pracowników,

włącznie z systemami zaopatrzenia górników i kolejarzy. W zakresie ustalania

uprawnień rentowych jej szczegółowe postanowienia zawarte w art. 17 i art. 18 mogą

być stosowane wyłącznie do osób będących pracownikami, w tym górnikami lub ko-

lejarzami, podlegającymi jednemu z ustawodawstw o zabezpieczeniu społecznym,

do których stosuje się Umowa. Dlatego zarzuty naruszenia tych postanowień szcze-

gółowych były chybione, albowiem regulacje w nich zawarte mają zastosowanie tylko

do ubezpieczonych objętych przedmiotowym zasięgiem oddziaływania Umowy, za-

wartych w zamkniętym, tj. wyczerpująco określonym katalogu narodowych ustawo-

dawstw określonych w jej art. 2 ust. 1. Skoro skarżący prowadził i był ubezpieczony z

tytułu działalności gospodarczej, to nie mógł nabyć prawa do świadczeń z dziedzin

zabezpieczenia społecznego wymienionych w art. 2 ust. 1 Umowy, tj. świadczeń z

zaopatrzenia emerytalnego pracowników, włącznie z systemami zaopatrzenia górni-

ków i kolejarzy (art. 1 pkt 1 w związku z art. 2 ust. 1 polsko-niemieckiej umowy o za-

bezpieczeniu społecznym). Wykładnia nie narusza konstytucyjnych zasad państwa

prawnego (art. 2 Konstytucji RP) ani równego traktowania obywateli wobec prawa

(art. 23 Konstytucji RP), skoro ubezpieczony nie miał pracowniczego statusu praw-

nego podlegającego oddziaływaniu normatywnemu umowy międzypaństwowej. Pro-

wadzi to do wniosku, że zasady Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej nie pozwalają

na dokonywanie rozszerzającej wykładni lub korygowanie autonomicznych postano-

wień ratyfikowanej umowy międzynarodowej (międzyrządowej) w zakresie nie obję-

tym jej normatywnym oddziaływaniem.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił kasację na podstawie art.

39312

KPC.

Z uwagi na pozbawienie wnioskodawcy praw pracowniczych w związku z re-

presjami stanu wojennego w Polsce - Sąd Najwyższy jedynie incydentalnie zwraca

uwagę na hipotetyczną możliwość normatywnego zastosowania do określenia

uprawnień z zakresu ubezpieczeń społecznych dyspozycji art. 11 ustawy z dnia 24

maja 1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnie-

nia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne

(Dz.U. Nr 32, poz. 172 ze zm.), tyle że skarżący w żadnym stadium postępowania

nie wskazał na normy tam zawarte, przeto rozwijanie tego nieobjętego granicami ka-

sacyjnego zaskarżenia wątku sprawy było wyłączone (a contrario z art. 39311

KPC).

5

========================================