III CZP 70/01

Uchwała z dnia 12 grudnia 2001 r., III CZP 70/01

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa Naczelnika Urzędu

Skarbowego K.Ś. przeciwko dłużnikom Jadwidze Z. i Stanisławowi Z. o wyjawienie

majątku, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 12

grudnia 2001 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie

postanowieniem z dnia 13 września 2001 r.:

„Czy niedołączenie przez wierzyciela tytułu wykonawczego, o jakim mowa w

art. 914 § 2 k.p.c. stanowi brak formalny w rozumieniu art. 130 § 1 k.p.c.”?

podjął uchwałę:

Niedołączenie przez wierzyciela tytułu wykonawczego do wniosku o

wyjawienie majątku stanowi brak formalny w rozumieniu art. 130 § 1 k.p.c.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy zażalenia wnioskodawcy –

Skarbu Państwa, Naczelnika Urzędu Skarbowego K.Ś. – na zarządzenie

przewodniczącego w Sądzie Rejonowym dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie w

przedmiocie zwrotu wniosku o wyjawienie majątku dłużników, na skutek

nieusunięcia jego braków formalnych, polegających na niedołączeniu

administracyjnych tytułów wykonawczych, zaopatrzonych w sądowa klauzulę

wykonalności.

W uzasadnieniu Sąd Okręgowy wskazał dwa odmienne, możliwe do przyjęcia

poglądy co do wykładni art. 914 § 2 k.p.c. Według pierwszego, przepis ten

rozszerza listę wymogów formalnych wniosku, wobec czego dopuszczalne jest

zastosowanie art. 130 § 1 k.p.c. w celu uzupełnienia wniosku o tytuł wykonawczy; w

razie bezskutecznego upływu wyznaczonego terminu wniosek podlega zwrotowi na

podstawie art. 130 § 2 k.p.c. Zgodnie z drugim, do którego Sąd się przychylił,

niedołączenie do wniosku o nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku tytułu

wykonawczego nie jest brakiem formalnym wniosku w rozumieniu art. 130 § 1 k.p.c.

w związku z art. 13 § 2 k.p.c., gdyż jako oddzielny dokument, tytuł ten występuje

poza wnioskiem i stanowić ma jego załącznik. Zasadniczym jednak argumentem

przeciwko stosowaniu w takiej sytuacji art. 130 k.p.c. jest w ocenie Sądu to, że

niedołączenie tytułu wykonawczego nie stoi na przeszkodzie nadaniu sprawie

biegu, chociaż ma istotne znaczenie dla jej merytorycznego rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W judykaturze i piśmiennictwie panuje zgodność poglądów, że art. 130 k.p.c.

ma zastosowanie zarówno wówczas, gdy pismo procesowe nie odpowiada

warunkom formalnym przewidzianym dla pism procesowych w ogóle (art. 126

k.p.c.), jak też gdy nie odpowiada szczególnym warunkom formalnym

przewidzianym dla pism danego rodzaju. Przepis art. 130 k.p.c. – przez art. 13 § 2

k.p.c. – znajduje zastosowanie także w postępowaniu nieprocesowym,

zabezpieczającym i egzekucyjnym oraz postępowaniu o uznanie albo stwierdzenie

wykonalności zagranicznych orzeczeń (por. postanowienia Sądu Najwyższego z

dnia 5 listopada 1970 r., II CZ 136/70, nie publ., z dnia 6 czerwca 1977 r., II CZ

45/77, OSNCP 1978, nr 3, poz. 51, z dnia 10 marca 1980 r., IV CR 28/80, nie publ.,

z dnia 12 czerwca 1996 r., III CZP 61/96, OSNC 1996, nr 10, poz. 132 oraz uchwały

z dnia 7 grudnia 1993 r., III CZP 165/93, OSNCP 1994, nr 6, poz. 134 i z dnia 24

października 2001 r., III CZP 53/01, "Prawo Bankowe" 2002, nr 5, st. 16).

Podkreślenia wymaga przy tym, że zgodnie z funkcją załącznika do pisma

procesowego, stanowi on jego integralną część. Jeżeli zatem przepisy kodeksu

postępowania cywilnego wymagają załączenia do pisma procesowego dokumentu,

to nie można mówić o spełnieniu warunków formalnych jedynie w odniesieniu

do elementów składowych samego pisma, niezależnie od tego, czy dołączono

do niego wymagany dokument. W takiej sytuacji niespełnienie wymagania

załączenia do pisma procesowego dokumentu będzie decydować o tym, że pismo

to nie spełnia przewidzianych dla niego warunków formalnych.

W tym aspekcie, wynikające z art. 914 § 2 k.p.c. wymaganie dołączenia

do wniosku o wyjawienie majątku tytułu wykonawczego stanowi szczególny

warunek formalny tego wniosku, obok warunków formalnych przewidzianych

dla pism procesowych w ogóle. Przy dokonywaniu oceny jego charakteru prawnego

z punktu widzenia, przewidzianego w art. 130 k.p.c. reżimu skutków prawnych

niedochowania warunków formalnych pisma procesowego, trzeba mieć na

względzie, że wszelkie dokumenty, których złożenia wraz z pismem procesowym

wymagają przepisy postępowania cywilnego, mają ze swej istoty znaczenie

dowodowe i same w sobie nie stanowią merytorycznych przesłanek żądania.

Wymóg ich złożenia w przypadkach przewidzianych przepisami może mieć na celu

wykazanie zarówno okoliczności istotnych dla meritum sprawy, jak też kwestii

procesowych związanych z biegiem postępowania.

W doktrynie wskazuje się na zróżnicowanie dokumentów, których złożenia

żąda prawo procesowe według kryterium skutków procesowych, jakie powoduje

ich nieprzedstawienie. Wyróżnia się dokumenty mające charakter dowodu

wyłącznego, których nieprzedstawienie decyduje o niemożności uwzględnienia

żądania zgłoszonego przez stronę lub uczestnika postępowania i prowadzi do

oddalenia żądania. W związku z tym obowiązek złożenia tych dokumentów nie

może być egzekwowany w trybie art. 130 k.p.c. (np. przedkładane w postępowaniu

o zwolnieniu od kosztów sądowych oświadczenie o niemożności ich ponoszenia –

art. 113 § 1 k.p.c., dokumenty mające wykazać w postępowaniu klauzulowym

zajście zdarzenia warunkującego wykonanie tytułu egzekucyjnego – art. 786 § 1

k.p.c. albo przejście uprawnienia lub obowiązku na inną osobę – art. 788 § 1 k.p.c.,

bankowy tytułu egzekucyjny przedkładany w sprawie o nadanie mu klauzuli

wykonalności – zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2001 r.,

III CZP 53/01, która jest następstwem przyjęcia, że skoro żaden przepis nie

przewiduje wymogu załączenia do takiego wniosku tytułu egzekucyjnego, to jego

niedołączenie nie stanowi braku formalnego wniosku, a może powodować jedynie

konsekwencje na płaszczyźnie dowodowej).

Wyróżnia się także dokumenty, których przedłożenie warunkuje

dopuszczalność rozpoznania sprawy przez dany sąd (np. art. 34 zdanie drugie, art.

46 § 1 i art. 1104 k.p.c.) i których brak skutkuje odpowiednią decyzją procesową w

zakresie właściwości miejscowej lub jurysdykcji krajowej sądu. Wymóg ich złożenia

ma charakter ciężaru dowodowego; możność udowodnienia danej okoliczności

innym dowodem niż określony dokument jest wyłączona i nie stanowi warunku

formalnego pozwu (odmiennie odnośnie do obowiązku przytoczenia w pozwie, w

razie potrzeby, okoliczności uzasadniających właściwość sądu, stosownie do art.

187 § 1 pkt 2 k.p.c.; por. orzeczenie Sadu Najwyższego z dnia 22 grudnia 1952 r.,

C 1648/51, OSN 1952, nr 3, poz. 85)

Wyróżnia się w końcu dokumenty, od złożenia których przy pozwie lub innym

piśmie procesowym zależy możliwość nadania sprawie dalszego biegu w ogóle

lub w określonym trybie (np. załączenie do pozwu pełnomocnictwa – art. 126 § 3

k.p.c.; por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 4 maja 1954 r., 2 CZ 93/54,

"Państwo i Prawo" 1954, nr 12, s. 855, załączenie do wniosku o wszczęcie

egzekucji tytułu wykonawczego – art. 797 zdanie drugie k.p.c.; por. powołane

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 1996 r., III CZP 61/96,

załączenie do pozwu o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji postanowienia

administracyjnego organu egzekucyjnego odmawiającego żądaniu wyłączenia

przedmiotu spod egzekucji – art. 842 § 1 zdanie drugie k.p.c., dołączenie do

wniosku o uznanie orzeczenia sądu zagranicznego dokumentów w nim

wymienionych – art. 1147 § 2 k.p.c.; odmiennie w postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 29 grudnia 1972 r., I CZ 150/72, OSPiKA 1975, nr 12, poz.

267).

W przypadkach należących do trzeciej z wymienionych grup załączenie

do pisma procesowego dokumentu stanowi warunek formalny tego pisma

w rozumieniu art. 130 k.p.c. i jeżeli przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie

określają innego trybu jego uzupełnienia, w razie niezachowania tego warunku,

stosuje się tryb określony tym przepisem. W ujęciu art. 130 k.p.c. brakiem

formalnym jest taki brak pisma procesowego, który uniemożliwia nadanie

mu prawidłowego biegu, co nie oznacza jednak, że w razie gdy niezachowanie

określonego warunku formalnego pisma procesowego nie uniemożliwia nadanie

temu pismu prawidłowego biegu, to niezachowany warunek nie jest warunkiem

formalnym tego pisma.

Ocena prawna charakteru wymagania załączenia do wniosku o wyjawienie

majątku tytułu wykonawczego (a także innych dokumentów określonych w art. 914

§ 2 k.p.c.), przy zastosowaniu powyższych kryteriów, kwalifikuje go jako wymóg

formalny wniosku, którego niezachowanie uzasadnia stosowanie art. 130 k.p.c.

Za poglądem takim, jednolicie reprezentowanym w doktrynie, przemawiają

następujące argumenty.

Przedstawienie tytułu wykonawczego nie należy do merytorycznych

przesłanek uwzględnienia żądania wyjawienia majątku; stanowi ją, obok innych

wymienionych w art. 913 k.p.c., istnienie tytułu wykonawczego, który daje

wierzycielowi legitymację czynną w postępowaniu o wyjawienie majątku. Dokument

obejmujący tytuł wykonawczy jest natomiast wyłączną podstawą dla stwierdzenia

uprawnienie wierzyciela do bycia stroną konkretnego postępowania o wyjawienia

majątku. Poza tym, że uzasadnia on legitymację wierzyciela w tym postępowaniu,

uzasadnia także sam obowiązek wyjawienia majątku. Dołączenie do wniosku

o wyjawienie majątku tytułu wykonawczego warunkuje więc wszczęcie

postępowania w tym przedmiocie. Tym samym niezachowanie tego wymogu

wniosku udaremnia wszczęcie postępowania i wyłącza merytoryczne rozpoznanie

wniosku o wyjawienie majątku, podobnie jak w przypadku niedołączenia tytułu

wykonawczego do wniosku o wszczęcie egzekucji organ egzekucyjny nie może

podjąć żadnych czynności egzekucyjnych wobec dłużnika.

Obowiązek załączenia do wniosku tytułu wykonawczego ma charakter

bezwzględny. Przyjęcie, że jego niezałączenie nie stanowi braku formalnego

wniosku, uzasadniającego wezwanie do jego uzupełnienia pod rygorem zwrotu

wniosku, prowadziłoby do obejścia tego wymagania przez złożenie tytułu

wykonawczego dopiero w toku postępowania, co naruszałoby obligatoryjny

charakter unormowania zawartego w art. 914 § 2 k.p.c. Pozostawałoby to zarazem

w sprzeczności z intencją tego unormowania, wyrażającą się obowiązkiem

dołączenia określonego dokumentu już do wniosku, celem uniknięcia nadawania

biegu wnioskom nieudokumentowanym, w szczególności nie pozwalającym ustalić

uprawnień wnioskodawcy do wystąpienia z określonym żądaniem.

Alternatywę dla stosowania art. 130 § 1 k.p.c. w przypadku niezałączenia

tytułu wykonawczego do wniosku stanowić musiałoby nadanie biegu wnioskowi

i wyznaczenie posiedzenia w celu wysłuchania stron oraz wezwanie wierzyciela

o usunięcie tego braku w trybie art. 208 k.p.c., co mogłoby nastąpić w każdym

czasie aż do zakończenia postępowania. Jego nieusunięcie zgodnie z wezwaniem

musiałoby prowadzić do oddalenia wniosku. Powstawałaby wówczas wątpliwość

co do dopuszczalności ponownego wniosku, w szczególności, gdy w poprzednim

postępowaniu tytuł wykonawczy istniał, lecz z jakichś przyczyn nie został

przedstawiony. Wykładni art. 914 § 2 k.p.c. prowadzącej do takiego rozwiązania

sprzeciwia się jednakże zarówno cel przepisów o postępowaniu egzekucyjnym, jak i

względy ekonomii procesowej.

Powyższe rozważania prowadzą do konkluzji sformułowanej w uchwale

podjętej na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.