III CZP 74/01

Uchwała z dnia 14 grudnia 2001 r., III CZP 74/01

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sędzia SN Marian Kocon

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi wierzyciela Haliny K. przy uczestnictwie

dłużnika Henryka G. na czynności komornika sądowego, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 14 grudnia 2001 r., przy udziale

prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 28

września 2001 r.:

„Czy komornikowi sądowemu należy się opłata stała, przewidziana w art. 51

ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji

(Dz.U. Nr 133, poz. 882) w przypadku, gdy uiścił ją wierzyciel domagający się

opróżnienia lokalu z rzeczy lub osób, a dłużnik opróżnił lokal po wezwaniu go do

wykonania tej czynności przez komornika i komornik na wniosek wierzyciela

postępowanie egzekucyjne umorzył, a jeżeli tak – to kogo powinna obciążać ta

opłata – wierzyciela czy dłużnika”?

podjął uchwałę:

Przewidziana w art. 51 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o

komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133, poz. 882 ze zm.) opłata stała

uiszczona przez wierzyciela przy składaniu wniosku o wszczęcie egzekucji

opróżniania lokalu z rzeczy lub osób, należy się komornikowi także wówczas,

gdy dłużnik opróżnił lokal po wezwaniu go przez komornika do dobrowolnego

dokonania tej czynności, w wyniku czego na wniosek wierzyciela

postępowanie egzekucyjne zostało umorzone. W takiej sytuacji wierzycielowi

przysługuje na zasadach określonych w art. 770 k.p.c., przy odpowiednim

stosowaniu art. 98 i nast. k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., zwrot

poniesionych kosztów egzekucyjnych obejmujących uiszczoną opłatę stałą.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w związku z prowadzoną egzekucją świadczenia niepieniężnego –

opróżnienia lokalu mieszkalnego.

Wierzycielka Halina K. złożyła w dniu 10 sierpnia 2000 r. wniosek do

komornika o wszczęcie egzekucji świadczeń pieniężnych oraz opróżnienia lokalu

mieszkalnego na mocy sądowego tytułu wykonawczego. Na wezwanie komornika

do uiszczenia kwot 2160,94 zł i 61,60 zł tytułem opłat od wniosku na podstawie art.

45 ust. 1 ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133 poz. 882 ze

zm. – dalej "u.k.s.e."), wierzycielka opłaty te uiściła, zaś komornik w dniu 13

września 2000 r. zawiadomił dłużnika Henryka G. o wszczęciu egzekucji i wezwał

go do dobrowolnego opuszczenia i opróżnienia lokalu. W dniu 28 lutego 2001 r.

wierzycielka zawiadomiła komornika, że dłużnik w dniu 27 lutego 2001 r.

dobrowolnie opuścił i opróżnił zajmowany lokal oraz wydał jej klucze, wobec czego

cofnęła wniosek o egzekucję w zakresie eksmisji i wniosła o zwrot opłaty

egzekucyjnej w kwocie 2160,94 zł, uiszczonej od wniosku o egzekucję tego

świadczenia niepieniężnego. Postanowieniem z dnia 2 marca 2001 r. komornik

umorzył postępowanie egzekucyjne na podstawie art. 825 pkt 1 k.p.c. w części

obejmującej eksmisję, zaś postanowieniem z dnia 19 czerwca 2001 r. umorzył na

podstawie tego samego przepisu postępowanie egzekucyjne w całości wobec

cofnięcia wniosku, a na podstawie art. 770 k.p.c. oraz art. 8 ust. 6 i 7, art. 39, 43,

44, 49, 59, 60 i 104 u.k.s.e. ustalił koszty postępowania egzekucyjnego na kwotę

2384,81 zł, stwierdzając, że w ich skład wchodzi między innymi opłata w kwocie

2160,94 zł za opróżnienie lokalu, która została uiszczona przez wierzyciela.

Na postanowienie to wierzycielka wniosła skargę, zarzucając, że skoro dłużnik

dobrowolnie opuścił i opróżnił lokal, komornikowi nie należy się opłata egzekucyjna

wskazana w art. 51 ust. 1 u.k.s.e. Wnosiła o zmianę zaskarżonego postanowienia i

obniżenie ustalonych kosztów do kwoty 223,87 zł.

Postanowieniem z dnia 27 sierpnia 2001 r. Sąd Rejonowy w Toruniu zmienił

zaskarżone postanowienie i ustalił koszty egzekucyjne na kwotę 223,87 zł.

Rozpoznając złożone przez komornika zażalenie, w którym zarzucono

naruszenie art. 51 ust. 1 u.k.s.e. oraz art. 1046 k.p.c., Sąd Okręgowy w Toruniu

powziął przedstawioną w zagadnieniu wątpliwość, wskazując, że przepisy

powołanej ustawy nie rozstrzygają, czy komornikowi należy się przewidziana w art.

51 ust. 1 ustawy opłata stała, w przypadku, gdy wezwał on dłużnika do opróżnienia

lokalu mieszkalnego, ale egzekucji nie wykonał, gdyż dłużnik sam opuścił lokal, a

wierzyciel cofnął wniosek o egzekucję w zakresie eksmisji i komornik umorzył

postępowanie w tej części. W ocenie Sądu Okręgowego, bardziej przekonywające

jest w tym przedmiocie stanowisko zajęte przez Sąd Rejonowy, który, wskazując na

określone w art. 1046 k.p.c. trzy stadia postępowania egzekucyjnego w sprawie o

eksmisję oraz treść art. 51 ust. 1 pkt 3 u.k.s.e., uznał, że omawiana opłata należy

się komornikowi dopiero za przeprowadzenie drugiego i trzeciego stadium eksmisji,

to jest za wykonanie czynności opróżnienia lokalu. Skoro komornik czynności tych

nie wykonał, bowiem dłużnik na jego wezwanie dobrowolnie opróżnił lokal, nie

należy mu się opłata egzekucyjna przewidziana we wskazanym przepisie. Gdyby

jednak przyjąć, jak twierdzi skarżący w zażaleniu, że opłata ta komornikowi się

należy, to – zdaniem Sądu Okręgowego – powstaje kolejne pytanie, czy obciąża

ona wierzyciela, który uiścił ją przy wszczęciu egzekucji, czy dłużnika, który dopiero

po wezwaniu komornika opuścił lokal.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawiona w pytaniu wątpliwość odnosi się do wykładni przepisów ustawy

z dnia 19 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji, dotyczących opłat

egzekucyjnych należnych od egzekucji świadczeń niepieniężnych, a w

szczególności od egzekucji opróżnienia lokalu z rzeczy lub osób, o której mowa w

art. 51 ust. 1 pkt. 3 u.k.s.e.

Powyższa ustawa w sposób istotny zmieniła dotychczasową regulację prawną

odnoszącą się do kosztów działalności egzekucyjnej i opłat egzekucyjnych,

wprowadzając w miejsce skomplikowanego systemu opłat, ryczałtów i należności

na pokrycie wydatków, jedną opłatę egzekucyjną, która przy egzekucji świadczeń

pieniężnych jest stosunkowa, a przy egzekucji świadczeń niepieniężnych stała (art.

44 u.k.s.e.), oraz zwrot wydatków gotówkowych poniesionych w toku egzekucji (art.

39 u.k.s.e.). Celem powyższej ustawy było niewątpliwie także ściślejsze powiązanie

opłat egzekucyjnych i dochodów komornika z efektywnością egzekucji, co wyraża

się przykładowo w regulacji zawartej w art. 45 ust. 2 u.k.s.e., jednakże cel ten,

podobnie jak fakt, że zgodnie z art. 61 ust. 2 u.k.s.e. opłata egzekucyjna

przeznaczona jest także na pokrycie wynagrodzenia prowizyjnego komornika, nie

może prowadzić do wniosku, iż opłaty egzekucyjne są świadczeniem

ekwiwalentnym za usługi komornika, a w szczególności, że należą się jedynie

wówczas, gdy egzekucja została skutecznie przeprowadzona.

Wprawdzie ustawa nie zawiera odpowiednika ogólnych przepisów zawartych

w § 4 ust. 1 oraz § 5 ust. 1 obowiązującego uprzednio rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca 1991 r. w sprawie taksy za czynności

komorników (Dz.U. Nr 62 poz. 264 ze zm.), które uzależniały wszczęcie każdej

egzekucji (zarówno świadczeń pieniężnych, jak i niepieniężnych) od uiszczenia

zaliczki na opłaty, jednak w art. 43 stanowi, że za prowadzenie egzekucji i inne

czynności wymienione w ustawie komornik pobiera opłaty egzekucyjne. W art. 45

ust. 1 u.k.s.e. wyraźnie zaś uregulowano, w odniesieniu do egzekucji świadczeń

pieniężnych, obowiązek uiszczenia przez wierzyciela, przed wszczęciem egzekucji,

odpowiedniej części opłaty stosunkowej oraz uzależniono wszczęcie egzekucji

takich świadczeń od uiszczenia tej opłaty. Bez wątpienia zatem przy egzekucji

świadczeń pieniężnych odpowiednia część opłaty stałej należy się komornikowi

przed wszczęciem egzekucji, za samo jej wszczęcie, niezależnie od dalszych

czynności. Jedynie wówczas, gdy egzekucja okaże się bezskuteczna bądź

wyegzekwowana kwota nie wystarcza na pokrycie kosztów egzekucji, komornik

zwraca połowę opłaty stosunkowej (art. 45 ust. 1 i 2 u.k.s.e.).

W odniesieniu do egzekucji świadczeń niepieniężnych ustawa nie zawiera

podobnej regulacji, nie oznacza to jednak, że należy przyjąć, iż wobec tego przy

wszczęciu egzekucji takich świadczeń, wierzyciel nie ma obowiązku uiszczania

żadnych opłat, a przewidziana w art. 44 ust. 3 u.k.s.e. opłata stała należy się

komornikowi dopiero po przeprowadzeniu skutecznej egzekucji. Wniosek taki

pozostawałby w sprzeczności z generalną zasadą odnoszącą się do postępowania

cywilnego (w tym także do postępowania egzekucyjnego), że wszczęcie

postępowania wiąże się z obowiązkiem uiszczenia stosownych opłat przez stronę,

która składa wniosek, chyba że została ona zwolniona od takiego obowiązku.

Pozostawałby także w sprzeczności z zasadą, że opłaty należą się niezależnie od

wyniku sprawy i czynności przeprowadzonych w toku postępowania, a ustawa

jedynie może przewidywać zwrot w określonych sytuacjach całości lub części

pobranej opłaty.

Przede wszystkim jednak treść art. 43 oraz art. 44 ust. 3 i art. 45 ust. 1 w

związku z ust. 5 u.k.s.e. nie pozwala na przyjęcie, że przy wszczęciu egzekucji

świadczeń niepieniężnych wierzyciel nie ma obowiązku uiszczenia opłaty stałej,

która należy się komornikowi dopiero po przeprowadzeniu egzekucji. Z pierwszego

ze wskazanych przepisów wynika bowiem, że opłaty egzekucyjne należą się za

„prowadzenie egzekucji”, a nie za „przeprowadzenie” egzekucji, co koreluje z

treścią art. 44 ust. 3 u.k.s.e. stanowiącego, że opłata stała pobierana jest „w

sprawach o egzekucję świadczeń niepieniężnych”, nie zaś za przeprowadzenie

takiej egzekucji czy jej poszczególnych czynności.

Pobierania opłat stałych przy wniosku o wszczęcie egzekucji dotyczy przepis

art. 45 ust. 5 u.k.s.e., nawiązujący do przepisu ustępu 1 tego artykułu. Stanowi on,

że nie opłacony wniosek o wszczęcie egzekucji wniesiony przez adwokata lub

radcę prawnego zwraca się bez wzywania do opłat, jeżeli od wniosku pobrana

powinna być opłata stała. Z regulacji tej należy w drodze rozumowania a contrario

wyprowadzić wniosek, że obowiązek uiszczenia opłaty stałej wraz z wnioskiem o

wszczęcie egzekucji świadczenia niepieniężnego istnieje również w razie złożenia

wniosku osobiście przez wierzyciela, jednak wówczas, w przypadku nieuiszczenia

opłaty stałej, nie może nastąpić zwrot wniosku bez wzywania do jej zapłacenia. Nie

można bowiem przyjąć, że obowiązek uiszczenia opłaty stałej wraz z wnioskiem o

wszczęcie egzekucji istniałby wyłącznie w przypadku składania wniosku o

wszczęcie egzekucji świadczeń niepieniężnych przez adwokata lub radcę

prawnego, a nie istniałby w razie składania takiego wniosku przez samą stronę.

Uznać zatem należy, że również opłatę stałą wierzyciel obowiązany jest uiścić

wraz z wnioskiem o wszczęcie egzekucji świadczeń niepieniężnych, gdy ustawa

przewiduje taką opłatę, z wyjątkiem przypadków, gdy z jej przepisów wyraźnie

wynika, że opłata ta jest ściągana od dłużnika, a więc faktycznie regulowana już po

złożeniu wniosku (np. art. 57 i 59 ust. 1 u.k.s.e.). Także więc przy wszczęciu

egzekucji opróżnienia lokalu wierzyciel obowiązany jest uiścić opłatę stałą

przewidzianą w art. 51 ust. 1 u.k.s.e., która należy się za prowadzenie egzekucji, a

nie za jej poszczególne stadia lub czynności. Nie podważając zatem stanowiska

Sądów obu instancji, że w świetle uregulowań art. 1046 k.p.c. można wyróżnić trzy

etapy egzekucji o wydanie nieruchomości, należy stwierdzić, iż nie ma żadnych

podstaw do przyjęcia, że przewidziana w art. 51 ust. 1 u.k.s.e. opłata egzekucyjna

należy się komornikowi tylko za czynności wykonane w drugim i trzecim etapie (tj.

za dokonanie czynności potrzebnych do wprowadzenia wierzyciela w posiadanie i

za usunięcie ruchomości), a nie należy się za czynności pierwszego etapu,

polegające na wezwaniu dłużnika do dobrowolnego wykonania obowiązku

opróżnienia lokalu. Etap ten stanowi pierwsze stadium egzekucji warunkujące jej

stadia dalsze, może do niego dojść dopiero po wszczęciu egzekucji, co – jak

wskazano wyżej – uzależnione jest od uiszczenia opłaty stałej przewidzianej w

omawianym przepisie. Także zatem ten etap należy do postępowania

egzekucyjnego, od którego pobierana jest opłata stała przewidziana w art. 51 ust 1

pkt. 3 w związku z art. 43 i art. 44 ust. 3 u.k.s.e.

W dalszej kolejności rozważenia wymaga, czy w sytuacji, gdy wszczęta

egzekucja opróżnienia lokalu zakończyła się po jej pierwszym etapie, gdyż dłużnik

wykonał wezwanie komornika do dobrowolnego opróżnienia lokalu, w wyniku czego

wierzyciel cofnął wniosek, a komornik umorzył postępowanie egzekucyjne, istnieje

podstawa do żądania przez wierzyciela dokonania zwrotu na jego rzecz przez

komornika uiszczonej przy wniosku o wszczęcie egzekucji opłaty stałej lub jej

części. Na pytanie to należy odpowiedzieć przecząco. Możliwość taka istniałaby

jedynie wówczas, gdyby ustawa wyraźnie ją przewidywała, jak to czyni na przykład

art. 36 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm.), który jednak z braku odesłania, nie może

być stosowany, nawet w drodze analogii, do omawianej sytuacji. Ustawa o

komornikach sądowych i egzekucji możliwości takiej nie przewiduje; jedynie w art.

45 ust. 2 wprowadza obowiązek zwrotu przez komornika wierzycielowi uiszczonej

przy wszczęciu egzekucji opłaty, ale dotyczy to wyłącznie opłaty stosunkowej i

odnosi się tylko do sytuacji bezskuteczności egzekucji świadczeń pieniężnych lub

wyegzekwowania kwoty niewystarczającej nawet na pokrycie kosztów egzekucji,

nie może mieć zatem zastosowania do sytuacji przedstawionej w pytaniu. Skoro

jednak omawiane opłaty obowiązany jest uiścić wierzyciel przy wszczęciu

egzekucji, to należy je zaliczyć do kosztów egzekucyjnych, które jako element

składowy kosztów postępowania egzekucyjnego podlegają rozliczeniu pomiędzy

stronami z chwilą zakończenia tego postępowania, przy zastosowaniu zasad

wynikających z art. 770 k.p.c. Zgodnie zaś z tymi zasadami, dłużnik powinien

zwrócić wierzycielowi koszty niezbędne do celowego prowadzenia egzekucji, w tym

opłaty, które wierzyciel miał obowiązek uiścić w celu wszczęcia egzekucji. Wobec

tego, że dłużnik opróżnił lokal dopiero po wystosowaniu do niego wezwania przez

komornika, obowiązany jest pokryć poniesione przez wierzyciela koszty

egzekucyjne, w tym uiszczoną przezeń opłatę stałą przewidzianą w art. 51 ust. 1

u.k.s.e.

Z tych względów, na podstawie art. 390 k.p.c., Sąd Najwyższy rozstrzygnął

przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.