I PKN 742/00

Wyrok z dnia 17 grudnia 2001 r.

I PKN 742/00

Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera, Józef Iwulski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2001 r. sprawy z powódz-

twa Elżbiety D. przeciwko A.C. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością o odprawę

i odszkodowanie, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego w War-

szawie z dnia 7 czerwca 2000 r. [...]

1) u c h y l i ł zaskarżony w części oddalającej apelację (pkt 2) w zakresie

dotyczącym odszkodowania z tytułu umowy o zakazie konkurencji oraz w części do-

tyczącej rozstrzygnięcia o kosztach postępowania (pkt 3) i w tym zakresie sprawę

przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego;

2) o d d a l i ł kasację w pozostałym zakresie.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem

z dnia 8 października 1999 r. [...] zasądził od Spółki z o.o. A.C. C. w W. na rzecz Elż-

biety D. kwotę 3.527,48 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 1 stycznia 1999 r. tytu-

łem odszkodowania za niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy o pracę, odda-

lając powództwo w pozostałej części. W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Okrę-

gowy powołał się na poniższe ustalenia faktyczne oraz ich prawną kwalifikację.

Powódka Elżbieta D. została w pozwanej Spółce zatrudniona z dniem 1 paź-

dziernika 1996 r. na czas nie określony jako specjalista w dziale administracji. W

umowie o pracę zamieszczono klauzulę o niepodejmowaniu przez powódkę bez od-

szkodowania pracy w konkurencyjnych przedsiębiorstwach przez okres 12 miesięcy

od daty ustania stosunku pracy. W dniu 30 listopada 1998 r. wypowiedziano powód-

ce umowę o pracę z braku osiągnięć i postępów w pracy powodujących niezadowo-

lenie pracodawcy. Nowe zatrudnienie powódka podjęła w dniu 1 września 1999 r. ze

2

względu na stan zdrowia, wymagający poddania się dwom kolejnym operacjom. Wy-

powiedzenie umowy Sąd Okręgowy ocenił jako ogólnikowe i dokonane wbrew sta-

nowisku bezpośredniego przełożonego, który dobrze wypowiadał się na temat wyko-

nywania przez powódkę jej pracowniczych obowiązków, za co była też premiowana.

Strona pozwana nie udowodniła więc stawianych zarzutów, wobec czego Sąd na

podstawie art.45 i 47 KP zasądził powódce odszkodowanie w wysokości jednomie-

sięcznego wynagrodzenia. Sąd oddalił natomiast powództwo w zakresie odprawy

pieniężnej z ustawy o grupowych zwolnieniach, albowiem nie zostały spełnione prze-

słanki z jej art.1 ust. 1. Chwilowe obniżenie stanu zatrudnienia w styczniu 1999 r. i

uzupełnienie tego stanu w następnym miesiącu stanowi normalną fluktuację .W

dziale administracyjnym, gdzie pracowała powódka nadal zatrudnionych jest trzech

pracowników i goniec.

Natomiast umowny zakaz konkurencji nie spełnia ustawowych wymagań, gdyż

nie określa wysokości odszkodowania należnego powódce. Jest to więc zakaz jedy-

nie moralny, który nie powoduje finansowych skutków. Ponadto powódka po zakoń-

czeniu pracy była przez osiem miesięcy niezdolna do podjęcia nowego zatrudnienia

ze względu na stan zdrowia, a więc nie poniosła szkody. Dlatego roszczenie o

wspomniane odszkodowanie podlegało oddaleniu.

W ramach częściowego uwzględnienia apelacji wniesionej przez stronę powo-

dową, Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyro-

kiem z dnia 7 czerwca 2000 r. [...] zmienił zaskarżone orzeczenie w ten sposób, że

zasądził od A.C. Sp. z o.o. na rzecz Elżbiety D. kwotę 2.645,61 zł. z ustawowymi od-

setkami od dnia 10 czerwca 1999 r., a w pozostałej części apelację oddalił. W uza-

sadnieniu tego wyroku Sąd Apelacyjny uznał, że pisemna umowa stron o zakazie

konkurencji jest w zakresie pozbawiającym powódkę prawa do odszkodowania

sprzeczna z art.1012

§ 1 KP, a tym samym w tej części stosuje się zgodnie art.18 § 2

KP odpowiednie przepisy prawa pracy, czyli art.1012

§ 3 KP, określający odszkodo-

wanie w wysokości minimum 25% wynagrodzenia otrzymywanego przez pracownika

przed ustaniem stosunku pracy.

Kasację od powyższego wyroku wniosła powódka, zarzucając naruszenie : 1)

art.1 ust. 1 i art.10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. „poprzez przyjęcie, że nie

zaszły okoliczności wynikające z tych artykułów przy rozwiązywaniu umowy o pracę z

powódką oraz art.8 ust. 1 , 2 i 2a tej ustawy poprzez niewypłacenie powódce odpra-

wy w dochodzonej pozwem wysokości” ; 2) art.1012

§ 3 KP „poprzez zasądzenie od-

3

szkodowania w kwocie , która nie odpowiada 25% wynagrodzenia otrzymanego

przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy przez okres odpowiadający okre-

sowi obowiązywania zakazu konkurencji, tj.12 miesięcy”. Na tej podstawie wnoszący

kasację domagał się zmiany zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku

Sądu Okręgowego w Warszawie i zasądzenia na rzecz powódki odprawy w kwocie

7.500 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 1 stycznia 1999 r. oraz odszkodowania w

kwocie 7.936,83 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 10 czerwca 1999 r., przy

uwzględnieniu kosztów zastępstwa procesowego za trzy instancje. W uzasadnieniu

kasacji podniesiono między innymi, że zatrudnienia po pięciu miesiącach na tym sa-

mym stanowisku innego pracownika nie można traktować jako „zwykłej fluktuacji za-

trudnienia” i trzeba w tym widzieć faktyczną likwidację stanowiska uprzednio zajmo-

wanego przez powódkę. Strona pozwana przeżyła też reorganizację w ramach grupy

kapitałowej. Przedmiotowe zwolnienie miało zatem charakter indywidualnego rozwią-

zania stosunku pracy z przyczyn określonych w art.1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia

1989 r., więc powódce należy się odprawa z art.8 ustawy tym bardziej, że art.10

ust.1 ustawy abstrahuje od wymagań redukcji zatrudnienia.

Skarżąca twierdzi też, że Sąd Apelacyjny bezpodstawnie przyjął, iż z tytułu

zakazu konkurencji domagała się odszkodowania za okres trzech miesięcy i wyliczył

je na sumę 2.645,61 zł., biorąc pod uwagę jej miesięczny zarobek w kwocie 3527,48

zł. Tymczasem w pozwie żądana jest kwota 10.582,44 zł., wynikająca z podzielenia

kwoty miesięcznego zarobku przez 4 (25%) i pomnożona przez 12 miesięcy umow-

nego zakazu konkurencji, co tylko w wymiarze rachunkowym odpowiada trzymie-

sięcznemu zarobkowi skarżącej.

Odpowiadając na kasację powódki, strona pozwana wniosła o jej oddalenie i

zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego za trzy instancje. W uzasadnieniu od-

powiedzi podniesiono, że zwalnianie dotychczasowych, pracujących poniżej oczeki-

wań pracodawcy, i zatrudnianie nowych pracowników przy równoczesnym zachowa-

niu ogólnego poziomu zatrudnienia jest wyrazem prowadzenia prawnie dozwolonej

polityki doboru optymalnej kadry. Reorganizacja grupy kapitałowej, w skład której

wchodzi pozwana Spółka, miała charakter podmiotowych zmian strukturalno- organi-

zacyjnych, bez istotnego wpływu na stan zatrudnienia w ogólności, a zwłaszcza na

zatrudnienie powódki. Zaprezentowana w kasacji teza, że okresowy wakat na stano-

wisku pracy powódki należy traktować jako jego faktyczną likwidację jest „absurdal-

na”. Strona pozwana uważa, że Sąd Apelacyjny potwierdził za Sądem pierwszej in-

4

stancji „brak podstaw do wypłacenia powódce odszkodowania za okres niemożliwo-

ści podjęcia pracy (konkurencyjnej czy nie ) wymuszonej jej chorobą i rekonwale-

scencją od rozwiązania z nią umowy o pracę do dnia 13.08.1999 r., a nie jej świado-

mą decyzją powstrzymania się od zatrudnienia konkurencyjnego wobec byłego pra-

codawcy i w którym to czasie otrzymywała ona zasiłek chorobowy. Zasądzenie od-

szkodowania „za okres 3 miesięcy po ustaniu przesłanki choroby, bez ustalenia ro-

dzaju zatrudnienia podjętego przez powódkę od 1.09.1999 r., należy uznać za naru-

szające przepisy prawno-procesowe w przedmiocie obowiązku dogłębnego rozpo-

znania okoliczności sprawy i w tym zakresie wymagające zmiany”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja zasługuje na uwzględnienie w części kwestionującej wysokość od-

szkodowania zasądzonego w związku z umową o rocznym zakazie konkurencji po

ustaniu stosunku pracy. Wprawdzie Sąd Apelacyjny uznał roszczenie powódki za

usprawiedliwione co do zasady, lecz z tego tytułu nie zasądził kwoty stanowiącej

równowartość ¼ ( 25%) dwunastomiesięcznego zarobku, a „jedynie” zarobku trzy-

miesięcznego. W uzasadnieniu wyroku napisano w tej kwestii, że „ponieważ powód-

ka wnosiła o zasądzenie odszkodowania za okres 3 miesięcy, to biorąc pod uwagę

wysokość jej miesięcznych zarobków w kwocie 3.527,48 zł., roszczenie może wyno-

sić 2.645,61 zł., które Sąd zasądził z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia zgło-

szenia żądania, co nastąpiło na rozprawie w dniu 10 czerwca 1999 r.” Cytowane

sformułowanie nie jest jasne, zwłaszcza, że powódka wyraźnie domagała się dwuna-

stomiesięcznego odszkodowania. Wskazywałoby to na pomyłkę, choć w odpowiedzi

na kasację strona pozwana sugeruje możliwość merytorycznej interpretacji stanowi-

ska Sądu, to znaczy jako odmowy zasądzenia odszkodowania w okresie, w którym

po dokonaniu wypowiedzenia umowy skarżąca pozostawała do dnia 13 sierpnia

1999 r. na zwolnieniu lekarskim i pobierała zasiłek chorobowy. Innymi słowy, pozwa-

na Spółka uważa, że najpierw Sąd Apelacyjny kierował się trafną myślą, że w okresie

choroby i rekonwalescencji powódka nie respektowała zakazu konkurencji, gdyż tak

czy owak nie mogłaby podjąć jakiejkolwiek pracy (konkurencyjnej albo niekonkuren-

cyjnej wobec pracodawcy), a poza tym wskutek pobierania świadczeń z ubezpiecze-

nia społecznego nie poniosła żadnej szkody, po czym zasądził jej odszkodowanie za

5

pozostałe trzy miesiące trwania zakazu konkurencji, choć wtedy akurat podjęła za-

trudnienie, lecz Sąd zupełnie nie zainteresował się rodzajem tej pracy.

Przepis art.1012

§ 3 KP stanowi tymczasem, że odszkodowanie należne od

pracodawcy nie może być niższe od 25 % wynagrodzenia otrzymanego przez pra-

cownika przed ustaniem stosunku pracy przez okres odpowiadający okresowi obo-

wiązywania zakazu konkurencji, przy czym odszkodowanie wolno wypłacać w mie-

sięcznych ratach. Powołany przepis ustanawia więc minimalną wysokość odszkodo-

wania, odnosząc ją do wynagrodzenia faktycznie otrzymanego przez pracownika „na

rękę” w czasie równym okresowi obowiązywania zakazu konkurencji, co w przypadku

skarżącej oznacza ¼ rzeczywistego zarobku osiągniętego w drugim roku jej łącznie

dwuletniego okresu zatrudnienia. Uprawnienie do wspomnianego odszkodowanie

przysługuje za zachowanie obiektywnie zgodne z treścią zakazu konkurencji, więc

uprawnienia tego nie traci pracownik, który na przykład wskutek niezdolności do

pracy z powodu choroby nie byłby w umówionym okresie w stanie podjąć konkuren-

cyjnego zatrudnienia i który w związku z pobieraniem zasiłku chorobowego zachował

większą część dotychczasowych środków utrzymania. Niepodjęcie konkurencyjnego

zatrudnienia lub działalności na własny rachunek może też być spowodowane bra-

kiem odpowiednich ofert pracy czy ekonomiczną nieopłacalnością samodzielnej

działalności gospodarczej. Te i inne podobne okoliczności powinny być przedmiotem

szczegółowej analizy i krytycznej refleksji pracodawcy przed zawarciem danej klau-

zuli konkurencyjnej, gdyż nie jest dopuszczalne późniejsze i jednostronne uchylenie

się od obowiązku zapłaty umówionego odszkodowania.

Żadnych zastrzeżeń nie budzi natomiast pogląd Sądu Apelacyjnego, że

umowa o nieodpłatny zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy jest wprawdzie

sprzeczna z art.1012

§ 1 KP, lecz nie powoduje to jej nieważności. Bezskuteczne jest

wówczas tylko zastrzeżenie owej nieodpłatności, które zgodnie z art.18 § 2 KP zo-

staje automatycznie zastąpione przez gwarantowane pracownikowi w art.1012

§ 3 KP

minimum odszkodowawcze w wysokości 25 % jego wcześniejszego wynagrodzenia.

Kasacja podlega natomiast oddaleniu w zakresie kwestionującym odmowę

zasądzenia odprawy przewidzianej w art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn

dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1999 r. Nr 4,

poz.19 ze zm.). Sąd Najwyższy rozpoznaje bowiem sprawę w granicach kasacji, wy-

znaczonych przede wszystkim przytoczonymi podstawami kasacyjnymi oraz ich uza-

6

sadnieniem, a z urzędu bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania

(art.39311

w związku z art.3933

KPC w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca

2000 r.).W tej części kasacji zostały zgłoszone jedynie zarzuty naruszenia art.1 ust. 1

i art.10 ust. 1 oraz 8 ust. 1, 2 i 2a powołanej ustawy przez ich niezastosowanie w

okolicznościach przedmiotowej sprawy. Wnoszący kasację próbuje więc podważyć

prawną kwalifikację ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, ale

to jest teoretycznie możliwe jedynie w pośredni sposób, to znaczy przez podniesienie

zarzutów naruszenia przepisów prawa procesowego, dotyczących zwłaszcza prowa-

dzenia postępowania dowodowego i oceny jego wyników. W przeciwnym razie wią-

żące są ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Apelacyjny, a właściwie przejęte

od Sądu Okręgowego. W ich świetle zwolnienie skarżącej było przejawem fluktuacji

spowodowanej prowadzeniem przez pracodawcę normalnej, bieżącej polityki kadro-

wej, więc z oczywistych względów nie podlegało subsumowaniu pod normy zawarte

w przepisach ustawy przytoczonych w kasacji.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 12

i art. 39313

§

1 KPC orzekł jak w sentencji.

========================================