III CKN 243/01

Wyrok z dnia 30 stycznia 2002 r., III CKN 243/01

Odmowa udzielenia przez organ samorządu pielęgniarek i położnych

pomocy członkowi samorządu w odbyciu przeszkolenia, umożliwiającego

podjęcie wykonywania zawodu pielęgniarki po pięcioletniej przerwie w

wykonywaniu tego zawodu, może uzasadniać odpowiedzialność na podstawie

przepisów o czynach niedozwolonych.

Sędzia SN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Anny B. przeciwko Ś. Izbie Pielęgniarek i

Położnych w K. o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 30 stycznia 2002

r., na rozprawie kasacji pozwanej Ś. Izby Pielęgniarek i Położnych w K. od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 12 stycznia 2001 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Anna B. wniosła o zasądzenie od Ś. Izby Pielęgniarek i Położnych w K. kwoty

20 000 zł tytułem odszkodowania za utratę dochodów spowodowaną niemożnością

wykonywania, w czasie od dnia 1 lutego 1997 r. do dnia 5 października 1999 r.,

wyuczonego zawodu pielęgniarki z przyczyn obciążających pozwaną.

Wyrokiem z dnia 24 sierpnia 2000 r. Sąd Okręgowy w Kielcach oddalił

powództwo. Na skutek apelacji powódki, Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z

dnia 12 stycznia 2001 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od

pozwanej na rzecz powódki kwotę 11 200 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 10

grudnia 1999 r., natomiast w pozostałej części apelację oddalił i orzekł o kosztach

procesu. Za podstawę orzeczenia Sąd Apelacyjny przyjął następujące okoliczności

faktyczne.

Powódka, która liczy 55 lat, przez 19 lat wykonywała zawód pielęgniarki, po czym

została uznana za inwalidę trzeciej grupy. Od 13 lat pobiera rentę inwalidzką i od

tego czasu nie pracuje zawodowo. W 1996 r. postanowiła powrócić do pracy.

Ponieważ warunkiem podjęcia wykonywania zawodu po pięcioletniej przerwie było

odbycie przeszkolenia, w 1996 r. zwróciła się do pozwanej Izby, której była

członkiem, o umożliwienie jej odbycia takiego szkolenia. Pozwana prezentowała

pogląd, że obowiązkiem Izby jest jedynie opracowanie programu szkolenia.

Program taki pozwana sporządziła w 1995 r., lecz nie zawierał on informacji o

podmiotach organizujących szkolenia ani o zasadach, na jakich mogą uczestniczyć

w nich pielęgniarki. Powódka, wobec odmowy skierowania jej przez pozwaną na

przeszkolenie, czyniła starania o uzyskanie takiego skierowania od przyszłych

pracodawców oraz od rejonowego urzędu pracy, ale starania te kończyły się

niepowodzeniem. Sytuacja powódki była znana pozwanej, gdyż powódka

informowała ją o niemożności zdobycia skierowania. Pozwana odmawiała jednak

udzielenia pomocy, stojąc na stanowisku, że wykracza to poza zakres jej

ustawowych obowiązków. Powódka miała realną szansę otrzymania pracy w

zawodzie pielęgniarki, ale nie mogła z niej skorzystać z braku wymaganego

przeszkolenia.

Dokonując oceny prawnej stanu faktycznego sprawy, Sąd Apelacyjny podkreślił,

że Polska, ratyfikując Konwencję nr 149 dotyczącą zatrudnienia oraz warunków

pracy i życia personelu pielęgniarskiego przyjętą w Genewie dnia 21 czerwca 1977

r. (Dz.U. z 1981 r. Nr 2, poz. 4), zobowiązała się do podjęcia niezbędnych kroków w

celu zapewnienia personelowi pielęgniarskiemu wyszkolenia odpowiadającego

wykonywanym funkcjom oraz do określenia zasad szkolenia przez ustawodawstwo

krajowe. Z obowiązku tego Polska wywiązała się, uchwalając dwie ustawy – z dnia

19 kwietnia 1991 r. o samorządzie pielęgniarek i położnych (Dz.U. Nr 41, poz. 178

ze zm. – dalej „ustawa o samorządzie”) oraz z dnia 5 lipca 1996 r. o zawodach

pielęgniarki i położnej (Dz.U. Nr 91, poz. 410 ze zm.). Z przepisów tych ustaw

wynika, że obowiązek dbałości o właściwe szkolenie pielęgniarek ustawodawca

powierzył organom samorządu, które są uprawnione do wydawania zaświadczeń o

prawie wykonywania zawodu.

Zgodnie z art. 15 ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej, podjęcie

wykonywania zawodu pielęgniarki po przerwie w wykonywaniu zawodu dłuższej niż

pięć lat wymaga odbycia przeszkolenia, którego program i sposób ustala samorząd

pielęgniarski. Przepisy ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej nie nakładają na

organy samorządu obowiązku skierowania na przeszkolenie pielęgniarki, która

zamierza podjąć wykonywanie zawodu po pięcioletniej przerwie. Obowiązek

udzielenia pomocy w odbyciu takiego przeszkolenia wynika jednak, zdaniem Sądu

Apelacyjnego, z przepisów art. 4 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 10 ustawy o

samorządzie, dlatego obowiązkiem pozwanej było wskazanie powódce podmiotów,

które w określonym czasie i miejscu przeprowadziłyby celowe przeszkolenie.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, zaniechanie udzielenia członkowi samorządu

takiej pomocy jest zaniechaniem bezprawnym, stanowiącym czyn niedozwolony w

rozumieniu art. 415 k.c. Ponieważ z winy pozwanej powódka w okresie od dnia 1

lutego 1997 r. do dnia 5 października 1999 r. nie mogła wykonywać zawodu

pielęgniarki ani na podstawie umowy o pracę, ani w formie indywidualnej praktyki,

Sąd Apelacyjny przyznał jej odszkodowanie za okres 28 miesięcy (32 miesiące – 4

miesiące szkolenia) w kwocie 11 200 zł, uznając, że kwota ta rekompensuje

poniesiona stratę.

Pozwana zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego kasacją, w której – powołując się

na obydwie podstawy z art. 3931

k.p.c. – zgłosiła wniosek o jego zmianę przez

oddalenie powództwa w całości, ewentualnie o uchylenie i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej wskazała na

naruszenie przepisów art. 2 ust. 2 lit. „a” i art. 3 ust. 1 Konwencji Nr 149 dotyczącej

zatrudnienia oraz warunków pracy i życia personelu pielęgniarskiego z dnia 21

czerwca 1977 r. (Dz.U. z 1981 r. Nr 2, poz. 4) przez błędną wykładnię polegającą

na przyjęciu, że przepisy te stanowią prawne podstawy odpowiedzialności

pozwanej, art. 415 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie, pomimo ustalenia, że

ustawa nie nakłada na pozwaną obowiązku, z którego powódka mogłaby wywodzić

swoje roszczenie, art. 4 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 10 ustawy o samorządzie

przez błędną wykładnię polegającą na utożsamieniu kształcenia przed- i

podyplomowego oraz specjalizacji zawodowej z przeszkoleniem po przerwie, art. 15

ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej przez przypisanie pozwanej

nieistniejącego obowiązku prawnego, a także art. 5 k.c. przez zasądzenie

odszkodowania ze składek członków korporacji zawodowej na rzecz członka tej

samej korporacji niepłacącego składek. W ramach drugiej podstawy skarżąca

postawiła zarzut naruszenia przepisów art. 368 § 1 pkt 3 i § 2 k.p.c. przez

rozpoznanie apelacji nie zawierającej ani uzasadnienia zarzutów, ani określenia

wartości przedmiotu zaskarżenia, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozważenia wymaga powołana przez skarżącą podstawa

kasacyjna z art. 3931

pkt 2 k.p.c., gdyż zarzut naruszenia prawa materialnego może

podlegać ocenie dopiero wtedy, gdy stan faktyczny sprawy ustalony został w

sposób niewadliwy. W ramach tej podstawy skarżąca wskazała na naruszenie

przepisów art. 368 § 1 pkt 3 i § 2 k.p.c., polegające, jej zdaniem, na rozpoznaniu

apelacji nieodpowiadającej przewidzianym w tych przepisach wymaganiom

formalnym. W apelacji od wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach powódka istotnie

nie oznaczyła wartości przedmiotu zaskarżenia, lecz zakres zaskarżenia nie budził

wątpliwości, skoro w apelacji zgłoszony został wniosek o zmianę, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości. Niewyegzekwowanie przez Sąd

Apelacyjny wymagania formalnego przewidzianego w art. 368 § 2 k.p.c. nie miało

zatem wpływu na wynik sprawy. Skarżąca, która w kasacji zaprezentowała

odmienne stanowisko, w toku postępowania przed Sądem Apelacyjnym nie

wskazywała na braki formalne apelacji, wnosząc jedynie o jej oddalenie. Dotyczy to

także wymagania określonego w art. 368 § 1 pkt 3 k.p.c., które notabene zostało

spełnione w zakresie niezbędnym do właściwego rozpoznania sprawy przez sąd

drugiej instancji. Podstawa kasacyjna z art. 3931

pkt 2 k.p.c. nie została zatem

przez skarżącą wykazana.

W ramach powołanej podstawy z art. 3931

pkt 1 k.p.c. pozwana wskazała na

naruszenie przepisów Konwencji nr 149 i ustaw o samorządzie oraz o zawodach

pielęgniarki i położnej, zarzucając, że Sąd Apelacyjny w wyniku błędnej wykładni

tych przepisów nałożył na nią „nieistniejące obowiązki”. Sąd Apelacyjny przyjął za

podstawę odpowiedzialności pozwanej przepisy o czynach niedozwolonych,

uznając, że zaniechanie przez organ samorządu pielęgniarek udzielenia członkowi

tego samorządu pomocy, polegającej na wskazaniu podmiotów, które w

oznaczonym miejscu i czasie przeprowadziłyby celowe szkolenie, umożliwiające

podjęcie wykonywania zawodu pielęgniarki po pięcioletniej przerwie, jest

zaniechaniem bezprawnym. Skarżąca zakwestionowała stanowisko Sądu

Apelacyjnego co do przyjętych znamion niewłaściwości jej postępowania od strony

przedmiotowej, zmierza bowiem do wykazania, że jej zachowanie było zgodne z

obowiązującymi zasadami porządku prawnego.

Nie ulega wątpliwości, że bezprawność zaniechania ma miejsce wówczas, gdy

bezczynność jest sprzeczna z nakazem działania wynikającym z ustawy. Skarżąca

– prezentując pogląd, że opracowanie programu przeszkolenia, jako warunku sine

qua non podjęcia wykonywania zawodu pielęgniarki po przerwie dłuższej niż pięć

lat, jest równoznaczne z wypełnieniem wszelkich ustawowych obowiązków w

stosunku do pielęgniarki zamierzającej podjąć wykonywanie zawodu po pięcioletniej

przerwie – pojmuje obowiązki organów samorządu w sposób zwężający. Z przepisu

art. 1 ust. 1 ustawy o samorządzie wynika, że samorząd pielęgniarek i położnych

został utworzony dla reprezentowania zawodowych, społecznych i gospodarczych

interesów tych zawodów. Artykuł 4 z kolei, określa jedynie przykładowy katalog

zadań samorządu, o czym świadczy w sposób jednoznaczny użyty w treści

przepisu ustawowy zwrot „w szczególności”. Już z katalogu tylko tych zadań

wynika, że ustawodawca nałożył na organy samorządu różnorodne, ważne

obowiązki, a w dalszych przepisach ustawy określił w sposób przykładowy formy ich

realizacji. W art. 24 ust. 1 pkt 8 jest mowa m.in. o tym, że okręgowa rada, jako

organ izby pielęgniarek i położnych, współpracuje z organami administracji

rządowej oraz z samorządem terytorialnym. Do kompetencji okręgowej rady

pielęgniarek należy też wydawanie zaświadczeń o prawie wykonywania zawodu

albo ograniczonym prawie wykonywania zawodu, podejmowanie uchwał o

zawieszeniu prawa wykonywania zawodu albo o ograniczeniu wykonywania

określonych czynności zawodowych (por. art. 12 i 16 ustawy o samorządzie).

Jak trafnie zauważył Sąd Apelacyjny, przepisy ustawy o zawodach pielęgniarki i

położnej uzależniają podjęcie wykonywania zawodu pielęgniarki po pięcioletniej

przerwie od odbycia przeszkolenia, którego program i sposób określa okręgowa

rada pielęgniarek, przewidują odpowiedzialność karną za udzielanie świadczeń

zdrowotnych przez osoby nieuprawnione, lecz nie wskazują podmiotu

uprawnionego do skierowania pielęgniarki na celowe przeszkolenie. W braku

odmiennej regulacji tej kwestii w ustawie o zawodach pielęgniarki i położnej należy

przyjąć, że ustawodawca pozostawił rozwiązanie problemu, o którym mowa,

organom samorządu, zadanie to mieści się bowiem w pojęciu dbałości o

zawodowe, społeczne i gospodarcze interesy pielęgniarek, a dbałość o te interesy

pozostaje w gestii samorządu. Nie chodzi przy tym o skierowanie powódki na

przeszkolenie połączone z poniesieniem kosztów związanych ze szkoleniem, lecz o

podjęcie inicjatywy zmierzającej do stworzenia, w porozumieniu z organami

administracji rządowej oraz z samorządem terytorialnym, rozwiązań praktycznych,

umożliwiających wykonanie przepisu art. 15 ust. 1 ustawy o zawodach pielęgniarki i

położnej. Za minimum obowiązków organu samorządu pielęgniarskiego należy

uznać wskazanie członkowi samorządu podmiotu, który w oznaczonym czasie i

miejscu przeprowadziłby szkolenie umożliwiające podjęcie wykonywania zawodu

pielęgniarki. Uchylanie się przez okręgową radę pozwanej Izby od tej powinności

jest praktycznie równoznaczne z zaniechaniem dbałości o interesy zawodowe,

społeczne i gospodarcze środowiska zawodowego pielęgniarek, a więc z

zaniechaniem wykonywania zadań, dla których samorząd został utworzony. Dlatego

Sąd Apelacyjny niewadliwie ocenił, że zaniechanie udzielenia powódce pomocy

nosi znamiona czynu niedozwolonego. Pozwana Izba jest zatem obowiązana do

naprawienia szkody wyrządzonej z winy jej organu (art. 416 k.c.).

Okoliczność, że majątek samorządu powstaje m.in. ze składek członkowskich

(por. art. 57 ustawy o samorządzie), nie jest dostatecznym argumentem mającym

świadczyć o sprzeczności przyznanego zaskarżonym wyrokiem odszkodowania z

art. 5 k.c.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c. oddalił

kasację jako pozbawioną uzasadnionych podstaw.