III CZP 84/01

Uchwała z dnia 30 stycznia 2002 r., III CZP 84/01

Sędzia SN Barbara Myszka (przewodniczący)

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Andrzeja Z. przy uczestnictwie Jacka M.

o przejęcie nieruchomości na własność, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 30 stycznia 2002 r., przy udziale prokuratora

Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Zamościu postanowieniem z dnia 26

listopada 2001 r.:

„Czy niezłożenie przez wierzyciela występującego w trybie art. 984 § 2 k.p.c. z

wnioskiem o przejęcie nieruchomości na własność wymaganej rękojmi stanowi brak

formalny wniosku, uzasadniający zastosowanie art. 130 k.p.c. w związku z art. 13 §

2 k.p.c.?”

podjął uchwałę:

Wniosek wierzyciela o przejęcie nieruchomości na podstawie art. 984 § 2

k.p.c., bez złożenia rękojmi, nie spełnia warunków formalnych, co uzasadnia

zastosowanie art. 130 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

Uzasadnienie

Przedstawione zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu

faktycznego.

W toku egzekucji prowadzonej z wniosku wierzyciela Andrzeja Z. przeciwko

dłużnikowi Jackowi M., skierowanej do nieruchomości dłużnika, druga licytacja

okazała się bezskuteczna. W dniu licytacji, po tym jak nie doszła ona do skutku,

wierzyciel złożył wniosek o przejęcie nieruchomości na własność za wskazaną w

nim cenę, stanowiącą 2/3 sumy oszacowania. Jednocześnie z wnioskiem wierzyciel

nie złożył wymaganej rękojmi, nie był też z tego obowiązku zwolniony przez ustawę.

Sąd Rejonowy w Krasnymstawie postanowieniem z dnia 15 października

2001 r. odmówił wierzycielowi udzielenia przybicia, uzasadniając rozstrzygnięcie

tym, że wierzyciel nie złożył rękojmi jednocześnie z wnioskiem i nie wykazał, że

korzysta z ustawowego zwolnienia od jej złożenia.

Rozpoznając zażalenie wierzyciela na postanowienie Sądu Rejonowego, Sąd

Okręgowy nabrał poważnych wątpliwości co do zagadnienia prawnego

przytoczonego na wstępie uchwały. Sąd Okręgowy zauważył, że przedstawione

zagadnienie nie było dotychczas przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego.

W orzecznictwie wyrażono jedynie pogląd, że niezłożenie rękojmi przez wierzyciela

egzekwującego w trybie art. 984 § 2 k.p.c. skutkować powinno odmową udzielenia

przybicia (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1998 r., I CKN

1084/97, OSNC 1998, nr 12, poz. 215), lecz nie sprecyzowano, czy sąd powinien

wzywać wierzyciela w trybie art. 130 k.p.c. do złożenia rękojmi w sytuacji, gdy nie

została ona złożona jednocześnie z wnioskiem. W innych orzeczeniach,

marginalnie dotyczących wniosku o przejęcie nieruchomości na własność, odnaleźć

można jedynie przytoczenie treści art. 984 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 130 § 1 k.p.c., jeżeli pismo procesowe nie może otrzymać

prawidłowego biegu wskutek niezachowania warunków formalnych,

przewodniczący wzywa stronę pod rygorem zwrócenia pisma do jego poprawienia

lub uzupełnienia w terminie tygodniowym. W doktrynie i orzecznictwie nie budzi

wątpliwości kwestia, że cytowany przepis ma zastosowanie zarówno wówczas, gdy

pismo procesowe nie odpowiada warunkom formalnym przewidzianym dla pism

procesowych w ogóle (art. 126 k.p.c.), jak i wtedy, gdy pismo takie nie odpowiada

szczególnym warunkom formalnym przewidzianym w innych przepisach kodeksu

postępowania cywilnego dla pism konkretnego rodzaju. Przyjmuje się również, że

art. 130 k.p.c. ma przez art. 13 § 2 k.p.c. odpowiednie zastosowanie do innych

rodzajów postępowań uregulowanych w kodeksie postępowania, w tym

postępowania nieprocesowego, postępowania zabezpieczającego, postępowania

egzekucyjnego oraz postępowań o uznanie lub stwierdzenie wykonalności

zagranicznych orzeczeń.

Przepis art. 130 k.p.c. ma zastosowanie, gdy pismo procesowe nie odpowiada

określonym ustawowo warunkom formalnym i gdy skutkiem tego jest niemożność

nadania pismu prawidłowego biegu. Rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy zależy od ustalenia, czy obie wymienione

przesłanki stosowania art. 130 k.p.c. są spełnione, jeżeli wierzyciel, wnosząc na

podstawie art. 984 § 2 k.p.c. o przejęcie nieruchomości na własność, nie złożył

jednocześnie wymaganej rękojmi. W odniesieniu do pierwszej kwestii należy

przyjąć, że złożenie przez wierzyciela rękojmi wraz z wnioskiem o przejęcie

nieruchomości na własność musi być uznane za warunek formalny takiego wniosku

w rozumieniu art. 130 § 1 k.p.c. Wynika to z brzmienia art. 984 § 2 k.p.c., który

expressis verbis nakłada na wierzyciela obowiązek złożenia rękojmi jednocześnie

z wnioskiem. Jeśli przepisy procesowe przewidują konieczność dokonania pewnej

czynności wraz ze złożeniem pisma procesowego, traktując przy tym tę czynność

jako element składowy czynności zasadniczej objętej danym pismem procesowym,

to dokonanie czynności składowej powinno być traktowane jako warunek formalny

pisma procesowego, decydujący o jego prawidłowości i poprawności.

W przeciwnym razie uznać należałoby za wolne od braków formalnych pismo

procesowe, które w chwili jego złożenia nie odpowiada wymaganiom

przewidzianym przez ustawę. Założenie takie byłoby jednak sprzeczne z funkcją

odnośnych przepisów procesowych, skoro przewidują one konieczność dokonania

pewnej czynności wraz ze złożeniem pisma procesowego, a nie np. do czasu

rozpoznania tego pisma przez sąd we właściwym trybie, to uznać należy, że chodzi

o warunek formalny danego pisma procesowego.

Przykładowo, pogląd taki jest utrwalony w judykaturze w odniesieniu do art.

169 § 3 k.p.c., zgodnie z którym równocześnie z wnioskiem o przywrócenie terminu

należy dokonać czynności procesowej, dla której dokonania termin został

uchybiony. Na tle cytowanego przepisu przyjmuje się, że dokonanie czynności

procesowej równocześnie z wnioskiem o przywrócenie terminu jest szczególnym

warunkiem formalnym tego wniosku (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia

18 października 1954 r., I CZ 238/54, OSN 1955, nr 2, poz. 44). Rozumowanie

powyższe można odnieść odpowiednio do wymagania złożenia rękojmi

przewidzianego w art. 984 § 2 k.p.c. Także bowiem w tym wypadku, podobnie jak

w razie wymagania dokonania czynności procesowej wraz z wnioskiem

o przywrócenie terminu (art. 169 § 3 k.p.c.), chodzi o dokonanie pewnej czynności

(tj. złożenie rękojmi) równocześnie ze złożeniem pisma procesowego (tj. wniosku

o przejęcie nieruchomości). Wymaganie złożenia rękojmi powinno być zatem

również postrzegane jako szczególny warunek formalny wniosku o przejęcie

nieruchomości na własność, przewidziany obok ogólnych warunków formalnych

pisma procesowego, wynikających z art. 126 k.p.c.

Odrębnym zagadnieniem jest kwestia, czy niezłożenie rękojmi powoduje,

że wniosek o przejęcie nieruchomości na własność nie może otrzymać

prawidłowego biegu i zachodzi wobec tego konieczność wezwania wnioskodawcy

do uzupełnienia tego wniosku w terminie tygodniowym pod rygorem jego zwrotu

(art. 130 § 1 zdanie pierwsze i § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Za przyjęciem

takiego stanowiska przemawia kilka argumentów.

Po pierwsze, złożenie rękojmi ma bardzo istotne znaczenie dla postępowania,

którego celem jest udzielenie przybicia. Rękojmia zabezpiecza zapłatę ceny

nieruchomości. Wymaganie złożenia rękojmi ma bezwzględny charakter, co

przejawia się w tym, że musi ona zostać złożona wraz z wnioskiem o przejęcie

nieruchomości. Gdyby przyjąć zapatrywanie, że niezłożenie rękojmi nie stanowi

braku formalnego wniosku o przejęcie nieruchomości, uzasadniającego wezwanie

do jego uzupełnienia na podstawie art. 130 § 1 zdanie pierwsze w związku z art. 13

§ 2 k.p.c., wówczas możliwym byłoby obejście tego wymagania przez późniejsze

złożenie rękojmi, np. po terminie wyznaczonym dla złożenia wniosku o przejęcie, a

przed posiedzeniem, na którym sąd orzekałby o wniosku. Można więc przyjąć, że

skoro ustawodawca wymaga, aby w każdym wypadku rękojmia została złożona

wraz z wnioskiem o przejęcie nieruchomości, to uznaje to wymaganie za tak istotne,

iż wniosek złożony bez rękojmi nie może uzyskać prawidłowego biegu. Odpowiada

to w pełni znaczeniu rękojmi i celowi jej składania. Nie należy w tym miejscu

pomijać także samego brzmienia art. 130 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. Zgodnie z tym

przepisem, jeżeli pismo procesowe nie może otrzymać prawidłowego biegu wskutek

niezachowania warunków formalnych, wówczas konieczne jest wezwanie do jego

uzupełnienia albo poprawienia. Jeśli ustawodawca – uwzględniając rolę i znaczenie

rękojmi – wymaga, aby została ona złożona wraz z wnioskiem o przejęcie

nieruchomości, to nadanie temu wnioskowi biegu może być uznane tylko wówczas

za prawidłowe, gdy rękojmia została złożona wraz z wnioskiem.

Po drugie, trzeba pamiętać, że wniosek o przejęcie może złożyć kilku

wierzycieli. O tym, który z nich ma uzyskać przybicie, rozstrzygają przewidziane

w art. 984 § 3 k.p.c. zasady pierwszeństwa. Gdyby przyjąć, w razie wystąpienia

z wnioskami o przejęcie nieruchomości przez kilku wierzycieli, że złożenie przez

jednego z nich wniosku bez jednoczesnego złożenia wymaganej rękojmi, nie

stanowi przeszkody w nadaniu temu wnioskowi prawidłowego biegu i nie uzasadnia

zastosowania rygoru art. 130 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., wówczas, jeśli byłby to

wnioskodawca mający pierwszeństwo w przejęciu nieruchomości przed pozostałymi

wnioskodawcami, powstałby problem, jakie rozstrzygnięcie powinien wydać sąd. W

razie postanowienia o odmowie przybicia wnioskodawcy, który nie złożył rękojmi,

lecz miał pierwszeństwo nabycia nieruchomości przed pozostałymi

wnioskodawcami, doszłoby pośrednio do pokrzywdzenia wnioskodawców ze

słabszym pierwszeństwem, którzy złożyli wnioski wraz z rękojmią, ponieważ nie

mogliby oni już złożyć ponownie wniosków o przejęcie. W wypadku udzielenia

przybicia wnioskodawcy, który złożył wprawdzie kompletny wniosek o przejęcie, ale

nie miał pierwszeństwa, powstawałaby wątpliwość, czy rozstrzygnięcie sądu nie

zapadło z naruszeniem ustalonych w kodeksie zasad pierwszeństwa.

Powyższych problemów pozwala uniknąć traktowanie niezłożenia rękojmi

wraz z wnioskiem o przejęcie nieruchomości jako jego braku formalnego,

uzasadniającego wezwanie wnioskodawcy do uzupełnienia wniosku pod rygorem

jego zwrotu (art. 130 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.). Wnioskodawca, któremu

przysługuje pierwszeństwo w przejęciu nieruchomości przed innymi

wnioskodawcami, musi bowiem zostać wezwany najpierw na podstawie art. 130 § 1

zdanie pierwsze w związku z art. 13 § 2 k.p.c. do uzupełnienia swego wniosku

przez złożenie rękojmi. W razie uzupełnienia wniosku mógłby uzyskać przybicie

przed innymi wnioskodawcami, natomiast jeśliby tego nie uczynił, jego wniosek

podlega zwrotowi i nie ma przeszkód do udzielenia przybicia wnioskodawcy

następnemu wedle kolejności pierwszeństwa, określonej w art. 984 § 3 k.p.c.

Po trzecie wreszcie, na tle wyżej już przywoływanej podobnej sytuacji

dotyczącej wymagania dokonania czynności procesowej wraz z wnioskiem

o przywrócenie terminu (art. 169 § 3 k.p.c.), od dawna przyjęte jest zapatrywanie,

że niespełnienie tego wymagania uzasadnia wezwanie strony do uzupełnienia

wniosku o przywrócenie terminu na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. (por. orzeczenie

Sądu Najwyższego z dnia 18 października 1954 r., I CZ 238/54). Zasadne jest takie

samo rozumowanie w wypadku niezłożenia wraz z wnioskiem o przejęcie

nieruchomości, wymaganej rękojmi.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c.

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.