II CKN 671/00

Wyrok z dnia 8 lutego 2002 r., II CKN 671/00

Zobowiązanie, którego przedmiotem jest świadczenie sumy pieniężnej

wyrażonej w walucie obcej, może być wykonane w złotych polskich.

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Marian Kocon

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wojciecha i Emilii małżonków S.

przeciwko Adamowi i Urszuli małżonkom T. o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie

Cywilnej w dniu 8 lutego 2002 r. na rozprawie kasacji powodów od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 30 marca 1999 r.

uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w

Poznaniu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym kasacją wyrokiem Sąd Apelacyjny w Poznaniu zmienił wyrok

Sądu pierwszej instancji i oddalił powództwo. W toku postępowania ustalono, że

powodowie w 1992 r. przekazali pozwanym małżonkom Adamowi i Urszuli T. kwotę

21 000 marek niemieckich, która – na ich żądanie – miała być zwrócona wraz z

odsetkami. Mimo zgłoszenia takiego żądania, powodowie nie uzyskali należnego im

świadczenia i wystąpili z powództwem o zapłatę równowartości 21 000 marek

niemieckich w złotych polskich według kursu z dnia wyrokowania.

Sąd Wojewódzki w Koninie wyrokiem z dnia 19 października 1998 r.

uwzględnił powództwo w przeważającej części, zasądzając na rzecz powodów

równowartość 17 000 marek niemieckich. Sąd ten przyjął, że część należnej kwoty

powodowie uzyskali w postaci wycieczki na Cypr, której koszty w wysokości 4 000

marek niemieckich ponieśli pozwani. Jednocześnie Sąd pierwszej instancji wskazał,

że strony łączyła umowa pożyczki, w której suma dłużna wyrażona została w

markach niemieckich, jednak z jej treści nie wynika obowiązek zwrotu w tej samej

walucie. Dopuszczalne jest zatem żądanie i zasądzenie równowartości sumy

dłużnej w złotych polskich. Jako podstawę swojego rozstrzygnięcia Sąd wskazał art.

358 k.c.

Uwzględniając apelację pozwanych, Sąd Apelacyjny z urzędu wziął pod

uwagę naruszenie art. 354 § 1 i art. 3581

§ 1 k.c. Uznał, że w sprawie zasadnicze

znaczenie ma określenie zobowiązania w markach niemieckich. Przedmiotem

zobowiązania była zatem kwota wyrażona w walucie obcej, a więc – zgodnie

z zasadą nominalizmu (art. 3581

§ 1 k.c.) – w tej walucie powinno nastąpić

spełnienie świadczenia. Powodom nie należało się świadczenie w złotych polskich

i ich żądanie, jako niezgodne z treścią umowy, nie mogło zostać uwzględnione.

Za niedopuszczalne uznał Sąd Apelacyjny przyjęcie przez Sąd pierwszej instancji

stanowiska, zgodnie z którym jeżeli strony nie umówiły się, w jakiej walucie

świadczenie ma zostać spełnione, oznacza to dopuszczalność zobowiązania

pozwanych do świadczenia w złotych polskich.

Kasacja powodów oparta została na obu podstawach określonych w art. 3931

k.p.c. W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania wskazano

naruszenie art. 378 § 2 k.p.c. „wobec orzeczenia w postępowaniu apelacyjnym co

do istoty sprawy wówczas, gdy Sąd pierwszej instancji nie rozpatrywał sprawy co

do rodzaju pieniądza, w którym roszczenie należało zasądzić – a więc istoty

sprawy”. W ramach podstawy z art. 3931

pkt 1 k.p.c. podniesiono naruszenie art.

358 w związku z art. 354 § 1 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu podniesionego

w ramach drugiej podstawy kasacyjnej. Jego treść sprowadza się do tego, że Sąd

Apelacyjny uchybił powinności uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, mimo że sąd ten nie

rozpoznał istoty sprawy. Istota sprawy bowiem, zdaniem skarżących, wyraża się w

rodzaju pieniądza, w jakim należało zasądzić dochodzoną należność.

Poglądu tego nie sposób podzielić. W orzecznictwie przyjmuje się, że

nierozpoznanie istoty sprawy występuje, gdy sąd nie orzekł o roszczeniu będącym

przedmiotem powództwa. Wskazuje się, że nierozpoznanie istoty sprawy to

niezbadanie merytorycznej podstawy dochodzonego roszczenia (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II CKN 895/97, "Biuletyn SN" 1999, nr 2,

s. 4), nierozpoznanie merytoryczne zgłoszonych w sprawie roszczeń (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 16 lipca 1998 r., I CKN 804/97, nie publ.) lub zaniechanie przez

sąd pierwszej instancji zbadania materialnej (istotnej) podstawy żądania pozwu albo

całkowite pominięcie merytorycznych zarzutów pozwanego (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz.

22).

Opisana wyżej sytuacja nie wystąpiła w rozpoznawanej sprawie, Sąd

pierwszej instancji orzekł bowiem o żądaniu powodów, badając materialną

podstawę żądania i ustosunkowując się do zarzutów podnoszonych przez

pozwanych. Rozstrzygnął także kwestię dopuszczalności spełnienia świadczenia

w złotych polskich, rozpoznał zatem istotę sprawy, nie naruszając, wbrew

stanowisku skarżących, art. 378 § 2 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym przed

dniem 1 lipca 2000 r.).

Odmiennie wypada natomiast ocena naruszenia przepisów prawa

materialnego. Przede wszystkim trzeba zauważyć, że istniejące między stronami

zobowiązanie pieniężne podlega zasadzie walutowości. Przewidziana

w obowiązującym w dacie zawarcia umowy Prawie dewizowym możliwość

udzielenia pożyczki w walucie obcej także wówczas, gdy żadna ze stron nie jest

podmiotem zagranicznym, nie oznacza, że także wykonanie zobowiązania

wykreowanego wskazaną umową musi nastąpić w takiej walucie. Istotna w tym

zakresie jest wola stron wynikająca z treści łączącego je stosunku prawnego.

W rozpoznawanej sprawie poza sporem jest, że strony nie określiły w umowie,

w jakiej walucie nastąpi spełnienie świadczenia na rzecz powodów. Sposób

wykonania zobowiązania powinien więc zostać ustalony przy wykorzystaniu

kryteriów wynikających z art. 354 § 1 k.c.

Według art. 354 § 1 k.c., zobowiązanie powinno być wykonane zgodnie z jego

treścią oraz w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz

zasadom współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone

zwyczaje – w sposób odpowiadający tym zwyczajom. Na treść zobowiązania

składają się uprawnienia i obowiązki, które powinny zostać określone wolą stron.

Wśród tych uprawnień i obowiązków niewątpliwie znajduje się także sposób

spełnienia świadczenia. Jeżeli z treści łączącego strony stosunku wynika obowiązek

spełnienia świadczenia pieniężnego, strony mogą także – w ramach

obowiązującego porządku prawnego – określić walutę, w której zobowiązanie ma

zostać wykonane. Brak takiego określenia wymaga sięgnięcia do kryteriów

wynikających z treści art. 354 § 1 k.c.

W powołanym przepisie ustawodawca odesłał do zasad współżycia

społecznego, społeczno-gospodarczego celu zobowiązania oraz ustalonych

zwyczajów (jeżeli istnieją w danym zakresie). Nie może budzić wątpliwości, że poza

kryteriami wyżej wskazanymi niezbędne jest także uwzględnienie obowiązującego

stanu prawnego. Do tych kryteriów sięgnął zresztą Sąd Najwyższy w powoływanym

przez Sąd Apelacyjny wyroku z dnia 12 grudnia 1997 r., II CKN 512/97 (OSNC

1998, nr 6, poz. 105), a także w uzasadnieniu wyroku z dnia 28 kwietnia 1998 r., II

CKN 712/97 (OSNC 1998, nr 11, poz. 187 ze sprost. w OSNC 1999, nr 1, s.102). W

tym miejscu niezbędne jest stwierdzenie, że wyrażonego w powołanych

orzeczeniach stanowiska Sądu Najwyższego nie można odnosić do rozpoznawanej

sprawy ze względu na odmienny stan faktyczny.

Uwzględniając wskazane wyżej kryteria, za trafny co do zasady należy uznać

wyrażony przez Sąd pierwszej instancji pogląd, zgodnie z którym brak wyraźnego

określenia w treści zobowiązania waluty, w jakiej ma zostać spełnione świadczenie

na rzecz wierzyciela, pozwala uwzględnić żądanie zapłaty w złotych polskich, mimo

że przedmiot zobowiązania określony został w walucie obcej. Za takim

stanowiskiem przemawia bowiem obowiązująca w prawie polskim zasada

walutowości (art. 358 § 1 k.c.). Wprawdzie zasada ta doznaje licznych wyjątków,

jednak nie można negować jej obowiązywania. Jeżeli zatem zobowiązanie

pieniężne istniejące pomiędzy osobami krajowymi ma zostać wykonane na

obszarze Rzeczypospolitej Polskiej, a nic innego nie wynika z treści zobowiązania

ani z obowiązujących przepisów, świadczenie powinno zostać spełnione w złotych

polskich. Stanowisko, że zobowiązanie, którego świadczeniem jest suma pieniężna

wyrażona w walucie obcej, może być wykonane przez świadczenie w złotych

polskich, zostało już wyrażone przez Sąd Najwyższy (zob. wyrok z dnia 18 stycznia

2001 r., V CKN 1840/00, OSNC 2001, nr 7-8, poz. 114). Powołaną w kasacji

powodów podstawę naruszenia prawa materialnego należy zatem uznać za na

usprawiedliwioną.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39313

§ 1 k.p.c.).