II UKN 49/01

Wyrok z dnia 7 lutego 2002 r.

II UKN 49/01

Wydzierżawienie gospodarstwa rolnego na podstawie umowy zawartej

na okres krótszy niż 10 lat, albo bez zachowania formy pisemnej lub też bez

wpisania tej umowy do ewidencji gruntów i budynków, nie stwarza przewidzia-

nej w art. 28 ust. 3 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) podstawy

do odstąpienia od zawieszenia wypłaty renty z tytułu niezdolności do pracy w

gospodarstwie rolnym.

Przewodniczący SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra-

wozdawca), Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 lutego 2002 r. sprawy

z wniosku Gertrudy S. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Od-

działowi Regionalnemu w K. o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, na skutek

kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 19

kwietnia 2000 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Gertruda S. odwołała się od dwu decyzji Oddziału Regionalnego Kasy Rolni-

czego Ubezpieczenia Społecznego w K. z dnia 12 kwietnia 1999 r. - od decyzji usta-

lającej, że renta inwalidzka rolnicza pobierana przez nią od dnia 19 czerwca 1992 r.,

podlegała zawieszeniu w części uzupełniającej (w okresie od dnia 1 maja 1996 r. do

dnia 31 stycznia 1999 r.) z powodu niezaprzestania prowadzenia działalności rolni-

czej, oraz od decyzji stwierdzającej pobranie nienależnych świadczeń w kwocie

8.764,88 zł, ze zobowiązaniem do ich zwrotu na podstawie art. 138 ust. 1 i ust. 2 pkt

1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z funduszu ubezpieczeń

społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.).

2

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 30 września 1999 r. odwołanie oddalił, ustala-

jąc, że ubezpieczona stała się właścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni po-

nad 3 ha (1,94 ha przeliczeniowych) w drodze dziedziczenia i objęła je w posiadanie

na podstawie sądowego działu spadku po matce (postanowienie Sądu Rejonowego

w Pszczynie z dnia 27 kwietnia 1995 r.). Kilka lat wcześniej ojciec ubezpieczonej wy-

dzierżawiał to gospodarstwo Kazimierzowi U., a ubezpieczona dzierżawę potwier-

dziła, najpierw ustnie, a następnie pisemną umową z dnia 8 marca 1999 r., zareje-

strowaną w ewidencji gruntów w dniu 10 marca 1999 r. W tym bezspornym stanie

faktycznym Sąd Okręgowy w Katowicach stwierdził, że ubezpieczona, jako prowa-

dząca działalność rolniczą, nie miała - z mocy art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7,

poz. 25 ze zm.) - prawa do pobierania pełnej renty. O okolicznościach powodujących

zawieszenie renty oraz o obowiązku zawiadomienia o zmianach w stanie własności

gospodarstwa rolnego ubezpieczona była pouczona przez organ rentowy w druku

decyzji, więc była świadoma swych obowiązków, a przez ich zaniechanie dopuściła

do wypłaty przez organ rentowy świadczeń nienależnych.

Apelacja ubezpieczonej została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego w

Katowicach z dnia 19 kwietnia 2000 r. Sąd uznał, że zasady zawieszania i zwrotu

nienależnie pobranych świadczeń zostały ubezpieczonej przedstawione w informacji

zawartej w decyzji przyznającej rentę z dnia 10 września 1992 r., w punkcie 5 po-

uczenia, w którym - po wymienieniu świadczeń uznanych za nienależnie pobrane -

wskazano na obowiązek zawiadomienia organu rentowego o prowadzeniu gospo-

darstwa rolnego w celu ustalenia, czy po stronie świadczeniobiorcy zachodzą oko-

liczności powodujące zawieszenie prawa do świadczeń lub przesłanki do stwierdze-

nia, że w ujawnionym stanie faktycznym działalność rolnicza nie jest prowadzona.

Mimo tego pouczenia, ubezpieczona nie zawiadomiła o nabyciu spadku, w którego

skład wchodziło gospodarstwo rolne, czym spowodowała nienależne świadczenie

przez Kasę, które jest zobowiązana zwrócić.

Kasacja ubezpieczonej została oparta na podstawie naruszenia prawa mate-

rialnego przez błędną wykładnię art. 28 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r.

o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

przez zastosowanie tego przepisu w sytuacji, gdy ubezpieczona była niewłaściwie

pouczona o braku prawa do pobierania renty w całości. W uzasadnieniu tej podstawy

3

kasacyjnej skarżąca podniosła, że do zawarcia umowy dzierżawy nie jest wymagana

forma pisemna i że taka forma czynności prawnej nie jest również konieczna do

przyjęcia, że rencista zaprzestał działalności rolniczej, skoro rzeczywiście gospodar-

stwo wydzierżawił.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia przepisu art. 138 ust. 2 pkt 1 o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, uzasadniony twierdzeniem o jego błędnym za-

stosowaniu, gdyż „ubezpieczona nie była właściwie pouczona o braku prawa do po-

bierania świadczeń”, nie znajduje usprawiedliwienia w przytoczonej podstawie kasa-

cyjnej, ograniczonej do naruszenia prawa materialnego. Zarzut ten, jako odnoszący

się do stanu faktycznego, mógłby być rozważany tylko w ramach podstawy narusze-

nia przepisów prawa procesowego, a tej skarżąca nie podniosła. Tak więc trzeba

przyjąć, że w ustalonym stanie faktycznym powołany przepis zastosowano prawidło-

wo, w szczególności dlatego, że świadczenia zostały skarżącej wypłacone, mimo

zaistnienia okoliczności powodujących zawieszenie ich wypłaty (por. art.138 ust 2

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z

art. 52 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników). Okolicznością taką jest,

określone w art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników, kontynuowanie prowadzenia działalności rolniczej. Od zasady zawie-

szalności - w takim wypadku - wypłaty świadczeń ustawodawca, kierując się racjami

społecznymi, przewidział wyjątki. Skonstruował je w ten sposób, że w niektórych wy-

padkach prowadzenia działalności rolniczej uznał, iż emeryt lub rencista zaprzestał

jej prowadzenia, jeżeli sam (albo jego małżonek) jest właścicielem (współwłaścicie-

lem) gospodarstwa rolnego składającego się z gruntów opisanych w art. 28 ust. 4 pkt

1 - 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. I tak, domniemywa się, że dzia-

łalność rolnicza nie jest prowadzona, jeżeli własnością lub w posiadaniu rolnika są

użytki rolne, które ze względu na powierzchnię nie podlegają opodatkowaniu podat-

kiem rolnym, dział specjalny, od którego podatek nie przekracza połowy stawki po-

datku rolnego od 1 ha przeliczeniowego, grunty stale wyłączone z produkcji rolniczej

oraz grunty i działy specjalne należące do małżonka, z którym emeryt lub rencista

zawarł związek małżeński po ustaleniu renty lub emerytury rolnej. Uznaje się, że

działalność rolnicza nie jest prowadzona również gdy rolnik jest nieformalnym właści-

4

cielem gruntu nie będącego w jego posiadaniu ani w posiadaniu jego małżonka albo

dzierżawi grunty Skarbu Państwa.

Przy ocenie zawieszenia wypłaty świadczeń nie uwzględnia się - jako prowa-

dzenia działalności rolniczej - również sytuacji, w której uprawniony do świadczeń

rolnik, odda na co najmniej 10 lat w dzierżawę grunty będące jego własnością lub w

jego posiadaniu innej osobie niż jego małżonek, zstępny lub pasierb albo osoba po-

zostająca z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (albo też małżonek tych

osób), na podstawie umowy pisemnej, zgłoszonej do ewidencji gruntów i budynków

(art. 28 ust. 4 pkt 3 ustawy). Odczytując ten przepis a contario należy przyjąć, że w

każdej sytuacji, która nie została opisana w art. 28 ust. 4 ustawy emeryt lub rencista,

jako właściciel (współwłaściciel) lub posiadacz gospodarstwa rolnego, nie zaprzestał

prowadzenia działalności rolniczej.

Zarówno zasada, jak i wyjątki od niej są jasne. W wyroku z dnia 27 maja 1997

r., II UKN 145/97 (OSNAPiUS 1998 nr 8, poz. 247), Sąd Najwyższy stwierdził, że na-

bycie własności gospodarstwa rolnego w drodze dziedziczenia nie stanowi, bez pro-

wadzenia działalności rolniczej, podstawy do zawieszenia wypłaty świadczeń z

ubezpieczenia społecznego. Przyjął, że przesłanką zawieszenia świadczeń jest pro-

wadzenie odziedziczonego gospodarstwa rolnego, przy czym uznał ją za spełnioną

wówczas, gdy dziedzic objął gospodarstwo rolne w posiadanie. Wymaga podkreśle-

nia, że wydzierżawiający gospodarstwo rolne nie pozbawia się władztwa nad rzeczą

służącego właścicielowi (art. 337 KC, por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 listo-

pada 1993 r., II CRN 130/93, BSN 1994 nr 1, poz. 21); nie wyzbywa się także posia-

dania (samoistnego lub zależnego) gruntu, więc jego sytuacja odpowiada hipotezie

art. 28 ust. 1 ustawy. Odmienna ocena stanu faktycznego jest możliwa - z woli usta-

wodawcy - tylko wówczas, gdy umowa dzierżawy została zawarta w sposób określo-

ny w art. 28 ust.4 pkt 3 ustawy. Mówiąc inaczej, wydzierżawienie gospodarstwa rol-

nego na podstawie umowy dzierżawy zawartej na okres krótszy niż 10 lat lub bez za-

chowania formy pisemnej, czy bez wpisania tej umowy do ewidencji gruntów i bu-

dynków, nie stwarza przewidzianej w art. 28 ust. 3 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, podstawy do odstąpienia od zawie-

szenia wypłaty renty z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. Forma

ta nie ma wpływu ważność umowy dzierżawy ani nie jest istotna dla celów dowodo-

wych, lecz jej zachowanie stanowi warunek sine qua non wywołania skutku, polega-

jącego na wyłączeniu rolnika wydzierżawiającego swe gospodarstwo z kręgu poję-

5

ciowego „osób prowadzących działalność rolniczą”, nie mających prawa do pobiera-

nia świadczeń w całości.

Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie orzekającym w niniejszej sprawie,

wskazany przepis należy interpretować w zgodzie z innym domniemaniem prawnym,

ustanowionym w art. 38 pkt 1 rolniczej ustawy ubezpieczeniowej, który pozwala na

„przeniesienie” przymiotu osoby prowadzącej gospodarstwo rolne z jego właściciela i

posiadacza na jego dzierżawcę tylko pod warunkiem, że dzierżawa jest zarejestro-

wana w ewidencji gruntów i budynków.

Skoro więc skarżąca w drodze spadkobrania stała się właścicielką gospodar-

stwa rolnego i objęła je w posiadanie w wyniku działu spadku oraz dała wyraz woli

tego posiadania przez wydzierżawienie gospodarstwa, znalazła się w kręgu osób

prowadzących gospodarstwo rolne, o których mowa w art. 28 ust. 1 ustawy o ubez-

pieczeniu społecznym rolników, a z tego kręgu nie została wyłączona na warunkach

przewidzianych w art. 28 ust. 4 pkt 3 tej ustawy, zanim nie dokonała rejestracji pi-

semnie zawartej umowy dzierżawy.

Z tego względu Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39312

KPC).

========================================