III CZP 81/01

Uchwała z dnia 14 lutego 2002 r., III CZP 81/01

Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa P.I., spółki z o.o. w C. przeciwko

Robertowi K. i Ryszardowi K. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 24 stycznia 2002 r., przy udziale prokuratora

Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w Gliwicach postanowieniem z dnia 10 października 2001 r.

„Czy przelew wierzytelności (art. 509 k.c.) i będący jego konsekwencją fakt

zmiany osoby wierzyciela skutkuje również zmianą miejsca spełnienia świadczenia,

w szczególności czy nowy wierzyciel może żądać spełnienia świadczenia na swój

rachunek bankowy i następnie wytoczyć powództwo przed sądem właściwości

przemiennej (art. 34 k.c.) lub właściwości ustalonej w trybie art. 488 § 1 k.p.c.

według miejsca położenia tego rachunku bankowego;

czy zasada, że przy rozliczeniach bezgotówkowych miejscem świadczenia jest

rachunek bankowy wierzyciela dotyczy również sytuacji gdy wierzyciel posiada

wiele rachunków bankowych prowadzonych w różnych miejscowościach, czy w

takiej sytuacji wierzyciel może swobodnie wskazać na który rachunek dłużnik winien

spełnić świadczenie; ewentualnie, jakie warunki musi spełniać konkretny rachunek

bankowy wierzyciela aby mógł być uznany za miejsce spełnienia świadczenia

stosownie do treści art. 454 § 1 i 2 k.c.?”.

podjął uchwałę:

W razie przelewu wierzytelności pieniężnej, dłużnik powinien dokonać

zapłaty, jeżeli miejsce spełnienia świadczenia nie jest oznaczone, w miejscu

zamieszkania lub w siedzibie (siedzibie przedsiębiorstwa) nabywcy

wierzytelności w chwili spełnienia świadczenia. Samo wskazanie dłużnikowi

przez wierzyciela rachunku bankowego, na który ma zapłacić, nie rozstrzyga o

miejscu spełnienia świadczenia.

Gdy dłużnik nie zastosował się do żądania zapłaty na wskazany przez

nabywcę wierzytelności rachunek, sądem miejsca wykonania zobowiązania

(art. 34 i 488 § 1 k.p.c.) jest sąd miejsca zamieszkania lub siedziby (siedziby

przedsiębiorstwa) nabywcy wierzytelności w chwili wytoczenia powództwa.

Uzasadnienie

„P.I.”, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w C. wystąpiła w pozwie

wniesionym do Sądu Rejonowego w Gliwicach o zasądzenie od pozwanych kwoty

421,06 zł, wyjaśniając, że nabyła wierzytelność w stosunku do pozwanych w wyniku

przelewu w dniu 3 stycznia 2001 r. Wierzytelność ta, płatna w dniu 24 września

1999 r., powstała na rzecz zbywców wierzytelności, wspólników spółki cywilnej „F.”,

w związku z prowadzonym przez nich przedsiębiorstwem w W. Pozwani również są

wspólnikami spółki cywilnej, prowadzącymi przedsiębiorstwo w W. Zbywcy

wierzytelności zawiadomili pozwanych o przelewie, a powodowa spółka wezwała

ich do zapłaty należności na swój rachunek bankowy prowadzony przez wskazany

oddział banku z siedzibą w G.

Sąd Rejonowy w Gliwicach postanowieniem z dnia 7 maja 2001 r. stwierdził

swą niewłaściwość miejscową i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu, Sądowi

Gospodarczemu w Warszawie. Zdaniem Sądu Rejonowego, przelew wierzytelności

na powodową spółkę pozostał bez wpływu na miejsce spełnienia świadczenia przez

dłużników, właściwość przemienną sądu (art. 34 k.p.c.) wyznacza zatem nadal to

miejsce, w którym dłużnicy powinni spełnić świadczenie na rzecz zbywców

wierzytelności.

Sąd Okręgowy, rozpoznając zażalenie powodowej spółki kwestionujące

postanowienie Sądu Rejonowego, z powołaniem się na odmienne orzecznictwo

Sądu Apelacyjnego w Katowicach, nabrał poważnych wątpliwości, które znalazły

wyraz w przedstawionym do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym. Z jednej strony,

wzgląd na interesy dłużnika, mogące doznać uszczerbku wskutek uznania wpływu

przelewu na miejsce spełnienia świadczenia, przemawia za stanowiskiem Sądu

Rejonowego, z drugiej natomiast, fakt respektowania przez art. 454 § 1 k.c. zmiany

siedziby lub miejsca zamieszkania przez wierzyciela wierzytelności pieniężnej po

powstaniu zobowiązania przemawia za uznaniem wpływu przelewu wierzytelności

pieniężnej na miejsce spełnienia świadczenia. Sprawa dodatkowo się komplikuje,

jeśli uwzględnić, że zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego, za miejsce

spełnienia świadczenia bezgotówkowego uznaje się siedzibę banku (oddziału

banku) prowadzącego rachunek bankowy wierzyciela. Źródłem komplikacji jest

możliwość posiadania przez wierzyciela kilku rachunków bankowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 34 k.p.c., powództwo o ustalenie istnienia umowy, o jej

wykonanie, rozwiązanie lub unieważnienie, jak też o odszkodowanie z powodu

niewykonania lub nienależytego wykonania umowy, można wytoczyć także przed

sąd miejsca wykonania umowy. Podobnie, w myśl art. 488 § 1 k.p.c., pozew

w postępowaniu nakazowym może być wniesiony również do sądu miejsca

wykonania zobowiązania. Przez miejsce wykonania zobowiązania rozumie się tu

nie miejsce wykonania umowy (zobowiązania) jako całości, lecz miejsce wykonania

poszczególnych obowiązków. Miejsce to, według zgodnego stanowiska

piśmiennictwa i orzecznictwa (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8

listopada 1991 r., II CO 16/91, OSNC 1993, nr 3, poz. 40), podlega określeniu przy

zastosowaniu norm prawa materialnego, tj. z uwzględnieniem przede wszystkim art.

454 k.c., posługującego się terminem "miejsca spełnienia świadczenia". Wykładnia

ta utożsamia zatem miejsce wykonania zobowiązania z miejscem spełnienia

świadczenia.

Przytoczony przepis art. 34 k.p.c. został przejęty z kodeksu postępowania

cywilnego z 1930 r. (zob. art. 35 § 1 w brzmieniu ogłoszonym w Dz.U. z 1932 r. Nr

112, poz. 934 ze zm., i art. 30 § 1 w brzmieniu ogłoszonym w Dz.U. z 1950 r. Nr 43,

poz. 394 ze zm.). W czasie obowiązywania tego kodeksu właściwe dla określenia

miejsca wykonania zobowiązania były zatem przepisy kodeksu zobowiązań (art.

190 i 191), a przed wejściem w życie kodeksu zobowiązań, materialnoprawne

przepisy ustawodawstwa dzielnicowego (§ 269 i § 270 ust. 4 kodeksu cywilnego

niemieckiego, § 905 kodeksu cywilnego austriackiego oraz art. 1247 kodeksu

cywilnego francuskiego). Warto na to zwrócić uwagę ze względu na różnice

zachodzące pomiędzy art. 454 k.c. a wspomnianymi przepisami kodeksu

zobowiązań i ustaw dzielnicowych. Mimo więc obowiązywania przez długi czas bez

zmian normy procesowej o treści wyrażonej w art. 34 k.p.c., konsekwencje jej

zastosowania zmieniały się wraz ze zmianą związanych z nią przepisów prawa

materialnego.

Zgodnie z art. 454 k.c., jeżeli miejsce spełnienia świadczenia nie jest

oznaczone ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie pieniężne

powinno być spełnione w miejscu zamieszkania lub w siedzibie wierzyciela w chwili

spełnienia świadczenia, a gdy zobowiązanie ma związek z przedsiębiorstwem

wierzyciela – w siedzibie przedsiębiorstwa wierzyciela w chwili spełnienia

świadczenia. W razie zmiany przez wierzyciela miejsca zamieszkania lub siedziby

po powstaniu zobowiązania, spowodowana przez to nadwyżka kosztów spełnienia

świadczenia (jego przesłania) obciąża wierzyciela. Należy zaznaczyć, że

rozwiązanie analogiczne do przyjętego w art. 454 k.c. zawiera także art. 57

Konwencji Narodów Zjednoczonych o umowach międzynarodowej sprzedaży

towarów (Dz.U. z 1997 r. Nr 45, poz. 286). Stanowi on, że jeżeli kupujący nie jest

zobowiązany zapłacić ceny w innym szczególnym miejscu, to powinien ją zapłacić

sprzedawcy w jego siedzibie handlowej lub – gdy zapłata ma być dokonana

w zamian za wydanie towarów lub dokumentów – w miejscu tego wydania;

sprzedawca ponosi nadwyżkę kosztów związanych z zapłatą, wynikającą ze zmiany

przez niego siedziby handlowej po zawarciu umowy.

Niekiedy miejsce spełnienia świadczenia pieniężnego (miejsce płatności) musi

być oznaczone. Na przykład, wymaganie takie wynika z art. 1 pkt 5 i art. 101 pkt 4

ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 – dalej

"Pr.weksl.") w odniesieniu do zapłaty sumy wekslowej, przy czym – według tych

przepisów – miejsce płatności oznacza określoną miejscowość. Dokładniejszego

adresu, pod którym powinna nastąpić zapłata sumy wekslowej, dotyczy art. 87

Pr.weksl. Nie stanowi również oznaczenia miejsca płatności w rozumieniu Prawa

wekslowego wskazanie osoby trzeciej, u której weksel ma być płatny (art. 4

Pr.weksl.); tą osobą trzecią bywa zwykle bank – jego wskazanie umożliwia

wykorzystanie do zapłaty sumy wekslowej rachunków bankowych.

Wymienione także w art. 454 k.c. kryterium właściwości zobowiązania nie

odgrywa w braku oznaczenia miejsca spełnienia świadczenia pieniężnego większej

roli, ale nie jest, jak się czasem twierdzi, całkowicie pozbawione znaczenia. Według

tego kryterium, może być ustalone miejsce spełnienia świadczenia pieniężnego, np.

w wypadkach świadczeń z umów wzajemnych, gdy nie wprowadzono odstępstwa

od reguły przewidzianej w art. 488 § 1 k.c. W razie zatem nieoznaczenia miejsca

spełnienia świadczenia pieniężnego, świadczenie to powinno być spełnione w

zasadzie w miejscu zamieszkania lub siedzibie (siedzibie przedsiębiorstwa)

wierzyciela w chwili spełnienia świadczenia.

Pojęcie spełnienia świadczenia pieniężnego nie jest jednak jednorodne.

Wykonanie zobowiązania, którego przedmiotem jest świadczenie pieniężne,

może nastąpić przede wszystkim za pomocą gotówki, tj. przez przeniesienie na

wierzyciela własności znaków pieniężnych wyrażających określoną sumę jednostek

pieniężnych. Zgodnie z art. 32 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym

Banku Polskim (Dz.U. Nr 140, poz. 938 ze zm.), emitowane przez ten Bank znaki

pieniężne mają moc umarzania zobowiązań pieniężnych na obszarze Polski, czyli –

innymi słowy – istnieje obowiązek przyjmowania wspomnianych znaków jako

prawnego środka płatniczego.

Oprócz tego, zobowiązania, których przedmiotem są świadczenia pieniężne,

mogą być i w praktyce często są wykonywane w drodze rozliczeń bezgotówkowych

za pośrednictwem banków (art. 63 i nast. ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo

bankowe, Dz.U. Nr 140, poz. 939 ze zm.; por. też zarządzenie Prezesa

Narodowego Banku Polskiego z dnia 29 maja 1998 r. w sprawie form i trybu

przeprowadzania rozliczeń pieniężnych za pośrednictwem banków, M.P. Nr 21,

poz. 320). Stąd, że tylko znaki pieniężne emitowane przez Narodowy Bank Polski

są prawnym środkiem płatniczym na obszarze Polski, wynika, iż wierzyciel nie ma

obowiązku przyjmowania zapłaty za pomocą rozliczeń bezgotówkowych bez swej

zgody. Zarazem jednak z art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. – Prawo o

działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.) wynika, że w

określonych okolicznościach – obejmujących bardzo szeroki zakres transakcji −

przedsiębiorcy są obowiązani do dokonywania i przyjmowania płatności za

pośrednictwem rachunków bankowych. Poza tym częste stosowanie w praktyce

rozliczeń bezgotówkowych ze względu na wiążące się z tym udogodnienia stało się

podstawą do formułowania poglądu o upowszechnieniu się zwyczaju przyjmowania

zapłaty w postaci rozliczeń bezgotówkowych.

Na nasuwające się pytanie, czy obydwa te sposoby zapłaty, a więc nie tylko

zapłata za pomocą pieniądza gotówkowego, ale i zapłata za pomocą pieniądza

bezgotówkowego, są objęte uregulowaniem art. 454 k.c., zarówno przez

przeważającą część piśmiennictwa, jak i orzecznictwo udzielają odpowiedzi

pozytywnej. Sąd Najwyższy w uchwałach z dnia 20 listopada 1992 r., III CZP

138/92 (OSNCP 1993, nr 6, poz. 96) oraz z dnia 4 stycznia 1995 r., III CZP 164/94

(OSNC 1995, nr 4, poz. 62) podtrzymał stanowisko, zgodnie z którym, stosownie do

art. 454 k.c., miejscem spełnienia świadczenia pieniężnego za pomocą rozliczeń

bezgotówkowych jest siedziba banku (oddziału banku) prowadzącego rachunek

wierzyciela. Siedziba banku, według tego stanowiska, jest niejako odpowiednikiem

miejsca zamieszkania lub siedziby wierzyciela. Jeżeli więc strony nie postanowiły

co innego, zapłata w drodze rozliczeń bezgotówkowych powinna nastąpić

w miejscu ulokowania przez wierzyciela rachunku bankowego.

O ile za trafne uznać należy samo stanowisko, według którego miejscem

spełnienia świadczenia pieniężnego za pomocą rozliczeń bezgotówkowych jest

siedziba banku prowadzącego rachunek wierzyciela, o tyle przytoczone wyżej

uzasadnienie tego stanowiska, rzutujące na jego zasięg, wymaga korektury

i uzupełnienia. Jest oczywiste, że spełnienie świadczenia pieniężnego

w interesujących nas wypadkach w drodze rozliczeń bezgotówkowych zakłada

uczestniczenie w tych rozliczeniach banków i posiadanie przez rozliczające się

strony rachunków bankowych. Zapłata we wspomniany sposób bez posiadania

przez strony rachunków bankowych jest w równym stopniu niemożliwa, co zapłata

gotówką bez gotówki. W odniesieniu do rozpatrywanych rozliczeń bezgotówkowych

problem zacieśnia się więc w istocie do pytania o to, które ze zdarzeń objętych

procesem rozliczenia rozstrzyga o umorzeniu zobowiązania, w szczególności, czy

skutek ten wiąże się już z obciążeniem rachunku dłużnika, czy też dopiero

z uznaniem rachunku wierzyciela. Rozstrzygnięcie tego pytania na rzecz drugiej

ewentualności (zob. w szczególności uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia

1995 r., III CZP 164/94) łączy się ściśle z uznaniem za miejsce spełnienia

świadczenia pieniężnego siedziby banku prowadzącego rachunek wierzyciela.

Jednakże nie jest tak, jak mogłoby sugerować uzasadnienie omawianego

stanowiska, że siedzibę banku prowadzącego rachunek wierzyciela należy uważać

za miejsce spełnienia świadczenia w każdym wypadku, w którym istnieją

techniczno-organizacyjne warunki do dokonania zapłaty w drodze rozliczenia

bezgotówkowego, a strony nie postanowiły nic innego.

Uznanie siedziby banku prowadzącego rachunek wierzyciela za miejsce

spełnienia świadczenia pieniężnego jest dopuszczalne tylko w tych wypadkach, w

których obie strony wyraziły zgodę na zapłatę na określony rachunek wierzyciela.

Jak już wspomniano, rozliczenia bezgotówkowe opierają się na założeniu,

stosownie do którego wierzyciel nie ma obowiązku przyjęcia zapłaty za pomocą

rozliczenia bez swej zgody. Założenia tego nie uchyla art. 13 Prawa o działalności

gospodarczej. Niezastosowanie się do tego przepisu, o zdecydowanie

publicznoprawnej funkcji, łączy się przede wszystkim z sankcją karną (art. 66 ust. 1

Prawa o działalności gospodarczej). Zawarty w tym przepisie nakaz, jak również

ewentualny zwyczaj dokonywania w danych stosunkach rozliczeń bezgotówkowych,

może też być brany pod uwagę przy ocenie odmowy przyjęcia zapłaty przez

wierzyciela na określony rachunek z punktu widzenia art. 486 k.c. Z samego art. 13

Prawa o działalności gospodarczej nie sposób natomiast wywieść, że w

przypadkach nim objętych miejscem spełnienia świadczenia pieniężnego jest

siedziba banku prowadzącego rachunek wierzyciela. Sprzeciwia się temu przede

wszystkim możliwość posiadania przez wierzyciela kilku rachunków. W razie

posiadania przez wierzyciela kilku rachunków bankowych nie wiadomo byłoby, który

z nich należałoby mieć na względzie przy ustalaniu miejsca spełnienia świadczenia.

Poza tym wierzyciel ma doniosłe interesy w tym, aby móc sprzeciwić się przyjęciu

zapłaty na określony rachunek, także w wypadkach objętych wspomnianym

przepisem. Przykładem może być sytuacja, gdy określony rachunek wierzyciela

został zajęty lub gdy bank prowadzący rachunek wierzyciela znalazł się w sytuacji

grożącej upadłością (por. art. 159 Prawa bankowego).

Należy podzielić pogląd, zgodnie z którym wierzyciel może odwołać swoją

zgodę na dokonanie zapłaty na określony rachunek bankowy, dopóki dłużnik nie

podejmie działań związanych z zapłatą na ten rachunek. Również dłużnik ma

doniosłe interesy w tym, aby móc odmówić dokonania zapłaty na określony

rachunek wierzyciela, np. gdy bank prowadzący rachunek wierzyciela znajduje się

w sytuacji grożącej upadłością. Jakkolwiek wprowadzane ostatnio regulacje

zmniejszają ryzyko uczestników rozliczeń bankowych, to jednak nie wykluczają go

całkowicie (por. w szczególności art. 9 ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. o

ostateczności rozrachunku w systemach płatności i systemach rozrachunku

papierów wartościowych oraz zasad nadzoru nad tymi systemami, Dz.U. Nr 123,

poz. 1351).

Rekapitulując, rozliczenie bezgotówkowe wymaga zgody obu stron na zapłatę

na określony rachunek wierzyciela, i tylko wtedy, gdy taka zgoda istnieje, miejscem

spełnienia świadczenia pieniężnego jest siedziba banku prowadzącego rachunek

wierzyciela; miejsce to wynika zatem z oznaczenia przez strony (art. 454 § 1

in principio k.c.). Zgody stron dowodzi np. wskazanie rachunku wierzyciela

w umowie, z której wynika zobowiązanie pieniężne, w praktyce sytuacja taka zdarza

się jednak rzadko. Uzgodnienia stron umowy, z której wynika zobowiązanie

pieniężne, ograniczają się zwykle jedynie do określenia samego sposobu (formy)

rozliczenia bezgotówkowego, a rachunek bankowy wierzyciela jest podawany

dłużnikowi dopiero później, w fakturze wystawionej przez wierzyciela. W takim

razie, o uzgodnieniu przez strony zapłaty na wskazany przez wierzyciela rachunek

może być mowa dopiero z chwilą podjęcia przez dłużnika działań świadczących

o zastosowaniu się do tego wskazania.

Jeżeli dłużnik nie zastosuje się do żądania zapłaty na wskazany przez

wierzyciela rachunek, nie ma podstaw do uznania, że miejscem spełnienia

świadczenia jest siedziba banku prowadzącego ten rachunek. Za miejsce

spełnienia świadczenia należy w takim wypadku uważać – z wszystkimi tego

konsekwencjami procesowymi łączącymi się z powiązaniem art. 34 i 488 k.p.c.

z regulacją art. 454 k.c. – miejsce zamieszkania lub siedzibę (siedzibę

przedsiębiorstwa) wierzyciela w chwili spełnienia świadczenia.

W tym miejscu wypada jeszcze odnotować głosy krytyki kierowanej pod

adresem regulacji wiążących właściwość sądu z miejscem spełnienia świadczenia.

Podnosi się, że przepisy prawa materialnego o miejscu spełnienia świadczenia nie

mają na celu określenia właściwości sądu, lecz rozstrzygają przede wszystkim o

tym, na czyj koszt i niebezpieczeństwo następuje spełnienie czynności związanych

z wykonaniem zobowiązania. Dotyczy to oczywiście także przepisów określających,

gdzie ma być dokonana zapłata sumy pieniężnej, na którą opiewa dług. We

współczesnych prawodawstwach szeroko przyjęte jest rozwiązanie, zgodnie z

którym, jeżeli co innego nie wynika z umowy stron, dłużnik ma przekazać sumę

pieniężną na swój koszt i niebezpieczeństwo wierzycielowi w miejscu jego

zamieszkania lub siedziby (siedziby przedsiębiorstwa) w chwili spełnienia

świadczenia. Logiczną konsekwencją tego rozwiązania powinno być uznanie za

miejsce spełnienia świadczenia pieniężnego miejsca zamieszkania lub siedziby

(siedziby przedsiębiorstwa) wierzyciela w chwili spełnienia świadczenia.

Odwołanie się do tak oznaczonego miejsca spełnienia świadczenia przy

określaniu właściwości sądu może jednak prowadzić do niepożądanego rezultatu:

wpływania przez wierzyciela na właściwość sądu przez zmianę swojego miejsca

zamieszkania lub siedziby (siedziby przedsiębiorstwa) po powstaniu zobowiązania.

Dlatego – tj. po to, aby przeciwdziałać temu niepożądanemu rezultatowi – w § 270

kodeksu cywilnego niemieckiego zastrzeżono (ust. 4), że jego postanowienia, iż

pieniądze ma dłużnik przesłać na swoje ryzyko i koszt wierzycielowi do miejsca jego

zamieszkania lub siedziby przedsiębiorstwa (ust. 1 i 2), nie naruszają przepisów

o miejscu świadczenia, tj. przepisów § 269. Co więcej, część polskiego

piśmiennictwa analogicznie interpretowała art. 191 k.z., jakkolwiek interpretacja ta

miała silniejsze oparcie w projekcie tego przepisu niż w samym przepisie. Obecnie

jednak nie ma podstaw do twierdzenia, że przepis art. 454 § 1 zdanie drugie k.c.

„oznacza jedynie miejsce przeznaczenia, do którego dłużnik obowiązany jest

wysłać pieniądze, natomiast nie ma (...) nic wspólnego z miejscem spełnienia

świadczenia”; w przepisie tym chodzi niewątpliwie, jak już o tym była mowa, o

oznaczenie miejsca spełnienia świadczenia pieniężnego. W tej sytuacji wykładnia

przyjmująca, że siedziba banku prowadzącego określony rachunek wierzyciela jest

tylko wtedy miejscem spełnienia świadczenia pieniężnego, gdy obie strony wyraziły

zgodę na dokonanie zapłaty na ten rachunek, ma za sobą dodatkowy argument.

W braku takiej zgody – gdy dłużnik nie zastosował się do żądania zapłaty na

wskazany przez wierzyciela rachunek – za miejsce spełnienia świadczenia, z

wszystkimi konsekwencjami procesowymi łączącymi się z powiązaniem art. 34 i 488

k.p.c. z regulacją art. 454 k.c., należy uważać miejsce zamieszkania lub siedzibę

(siedzibę przedsiębiorstwa) wierzyciela w chwili spełnienia świadczenia.

Rozwiązanie to eliminuje sytuacje, w których szczególnie łatwo byłoby – łatwiej niż

w przypadkach, kiedy miejscem spełnienia świadczenia jest miejsce zamieszkania

lub siedziba (siedzibą z przedsiębiorstwa) wierzyciela w chwili spełnienia

świadczenia – o niepożądane wpływanie przez jedną ze stron na właściwość sądu.

Również na tle art. 57 ust. 1 lit. a Konwencji Narodów Zjednoczonych o

umowach międzynarodowej sprzedaży towarów, normującego stosunki, w

dziedzinie których szeroko praktykowane są rozliczenia bezgotówkowe,

prezentowany jest pogląd, że jeżeli system prawny obowiązujący w państwie

siedziby handlowej sprzedawcy, określający właściwość sądu przez odwołanie się

do miejsca spełnienia świadczenia, nakazuje uwzględnić przy ustalaniu właściwości

sądu w danej sprawie wymieniony przepis Konwencji, to sprzedawca może pozwać

kupującego o zapłatę ceny przed sąd miejsca swojej siedziby handlowej.

Wskutek przelewu następuje zmiana osoby wierzyciela; wierzytelność, która

przysługiwała cedentowi, staje się wierzytelnością cesjonariusza, który nabywa ją w

takim stanie, w jakim przysługiwała cedentowi (art. 509 k.c.). Z założeniem

identyczności wierzytelności cesjonariusza z wierzytelnością, która przysługiwała

cedentowi, łączy się ściśle dopuszczenie podnoszenia przez dłużnika wobec

cesjonariusza wszelkich zarzutów, które dłużnik miał przeciwko cedentowi w chwili

powzięcia wiadomości o przelewie (art. 513 § 1 k.c.). Przelew wierzytelności

następujący bez zgody dłużnika nie może prowadzić do pogorszenia jego

dotychczasowej pozycji prawnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 września

1998 r., I CKN 822/97, OSNC 1999, nr 2, poz. 39).

Z regulacji tej wynika, że przelew pozostaje bez wpływu na treść objętej nim

wierzytelności. Odnosi się to, między innymi, do miejsca spełnienia świadczenia. Po

przelewie dłużnik wierzytelności pieniężnej powinien więc dokonać zapłaty już

cesjonariuszowi, ale z uwzględnieniem obowiązujących dłużnika i cedenta zasad

dotyczących miejsca spełnienia świadczenia. Jeżeli zatem strony stosunku, z

którego wynika przelana wierzytelność pieniężna, oznaczyły miejsce spełnienia

świadczenia, dłużnik powinien dokonać zapłaty na rzecz cesjonariusza w

oznaczonym miejscu. Na przykład, wystawca weksla własnego „nie na zlecenie” dla

zabezpieczenia kredytu konsumenckiego (zob. art. 9 jeszcze nie obowiązującej1

ustawy z dnia 20 lipca 2001 r. o kredycie konsumenckim, Dz.U. Nr 100, poz. 1081)

ma, w razie przeniesienia tego weksla w drodze przelewu, zapłacić sumę wekslową

cesjonariuszowi w miejscu płatności oznaczonym w wekslu. Przelew wierzytelności

pozostaje tu więc bez jakiegokolwiek wpływu na miejsce spełnienia świadczenia, a

co za tym idzie – na właściwość przemienną sądu.

Kwestia jest bardziej złożona, gdy – jak w niniejszej sprawie − do stosunku,

z którego wynika przelana wierzytelność pieniężna, ma zastosowanie norma

uznająca za miejsce spełnienia świadczenia pieniężnego miejsce zamieszkania lub

siedzibę (siedzibę przedsiębiorstwa) wierzyciela w chwili spełnienia świadczenia.

Może się tu prima facie nasuwać pogląd nakazujący dokonać zapłaty

cesjonariuszowi w miejscu zamieszkania lub siedzibie (siedzibie przedsiębiorstwa)

cedenta, jeżeli bowiem przelew pozostaje bez wpływu na treść objętej nim

wierzytelności, a miejscem spełnienia świadczenia przed przelewem było miejsce

zamieszkania lub siedziby (siedziby przedsiębiorstwa) cedenta, to i po przelewie

nadal to samo miejsce powinno stanowić miejsce spełnienia świadczenia.

W konsekwencji, w sporze między cesjonariuszem a dłużnikiem o zapłatę przelanej

wierzytelności sądem właściwości przemiennej powinien być sąd miejsca

zamieszkania lub siedziby (siedziby przedsiębiorstwa) cedenta. Bliższa analiza art.

454 § 1 zdanie drugie k.c. oraz wymienionych wyżej przepisów o przelewie

sprzeciwia się jednak akceptacji tego poglądu i przemawia na rzecz uznania za

miejsce spełnienia objętego przelewem świadczenia pieniężnego miejsca

zamieszkania lub siedziby (siedziby przedsiębiorstwa) cesjonariusza w chwili

spełnienia świadczenia. Analiza ta prowadzi do wniosku, że uznanie za miejsce

spełnienia świadczenia pieniężnego miejsca zamieszkania lub siedziby (siedziby

przedsiębiorstwa) cesjonariusza pozostaje w istocie w zgodzie z treścią przelanej

wierzytelności i – tym samym – nie prowadzi do pogorszenia dotychczasowej

pozycji prawnej dłużnika. Wniosek taki wynika przede wszystkim z zawartego w art.

454 § 1 zdanie drugie k.c. nakazu uwzględnienia zmiany miejsca zamieszkania lub

siedziby (siedziby przedsiębiorstwa) wierzyciela po powstaniu zobowiązania.

Zmiana miejsca zamieszkania lub siedziby (siedziby przedsiębiorstwa) wierzyciela

po powstaniu zobowiązania wpływa więc na miejsce spełnienia świadczenia

pieniężnego, ale nie pociąga za sobą jego zmiany, ponieważ miejsce spełnienia

świadczenia wyznacza dopiero miejsce zamieszkania lub siedziba (siedziba

przedsiębiorstwa) wierzyciela w chwili spełnienia świadczenia. Wobec tego, że

przelew jako nabycie pochodne prowadzi do uzyskania przymiotu wierzyciela przez

cesjonariusza w miejsce cedenta, zakresem hipotezy normy wyrażonej w art. 454 §

1 zdanie drugie k.c. objęte są także przypadki zmiany miejsca zamieszkania lub

siedziby (siedziby przedsiębiorstwa) wierzyciela, będące następstwem przelewu

wierzytelności. Innymi słowy, w świetle wymienionego przepisu, miejscem

spełnienia świadczenia pieniężnego jest miejsce zamieszkania lub siedziby

(siedziby przedsiębiorstwa) wierzyciela w chwili spełnienia świadczenia bez

względu na to, czy chodzi tu o pierwotnego wierzyciela, czy też o jego sukcesora w

wyniku przelewu.

Warto zaznaczyć, że również na tle art. 57 ust. 1 lit. a Konwencji Narodów

Zjednoczonych o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów prezentowane

jest – jakkolwiek nie jako jedyne – stanowisko przyjmujące, że w razie przelewu

wierzytelności o zapłatę ceny, kupujący ma ją zapłacić w siedzibie cesjonariusza.

Stanowisko to wychodzi z założenia, że przelew wierzytelności o zapłatę ceny

1

Ustawa weszła w życie z dniem 19 września 2002 r.

powinien być traktowany jak przypadek zmiany siedziby wierzyciela, o którym mowa

w art. 57 ust. 2 Konwencji.

Podsumowując dotychczasowe wywody, należy stwierdzić, że w razie

przelewu wierzytelności pieniężnej, dłużnik powinien dokonać zapłaty, jeżeli miejsce

spełnienia świadczenia nie jest oznaczone, w miejscu zamieszkania lub w siedzibie

(siedzibie przedsiębiorstwa) nabywcy wierzytelności w chwili spełnienia

świadczenia. Samo wskazanie dłużnikowi przez wierzyciela rachunku bankowego,

na który ma zapłacić, nie rozstrzyga o miejscu spełnienia świadczenia. Gdy dłużnik

nie zastosował się do żądania zapłaty na wskazany przez nabywcę wierzytelności

rachunek, sądem miejsca wykonania zobowiązania (art. 34 i 488 § 1 k.p.c.) jest sąd

miejsca zamieszkania lub siedziby (siedziby przedsiębiorstwa) nabywcy

wierzytelności w chwili wytoczenia powództwa.

Z przytoczonych powodów przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnięto,

jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).