III CZP 86/01

Uchwała z dnia 15 lutego 2002 r., III CZP 86/01

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Danuty G. i Krzysztofa G. przeciwko

Grupie Inwestycyjnej „H.” S.A. w G. o zapłatę i upoważnienie do wykonania

czynności na koszt dłużnika, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 15 lutego 2002 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej

Iwony Kaszczyszyn zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny

w Gdańsku postanowieniem z dnia 25 października 2001 r.

„Czy dopuszczalne jest ze strony zamawiającego domaganie się

upoważnienia przez sąd do zastępczego usunięcia wad na koszt dłużnika (art. 480

k.c.) w sytuacji, gdy przyjmujący zamówienie (wykonawca) spełnił swoje

świadczenie wadliwie, a wezwany do usunięcia wad w trybie art. 637 k.c. – nie

usunął ich skutecznie?”

podjął uchwałę:

Jeżeli przyjmujący zamówienie nie usunął skutecznie wad dzieła w

wyznaczonym terminie (art. 637 § 1 k.c.), zamawiający nie może żądać

upoważnienia przez sąd do usunięcia wad na koszt przyjmującego

zamówienie (art. 480 § 1 k.c.).

Uzasadnienie

Przytoczone w sentencji zagadnienie prawne, przedstawione do

rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, powstało na tle następującego stanu

faktycznego.

W domu mieszkalnym powodów, wybudowanym przez pozwaną spółkę,

wystąpiła wada, polegająca na braku odpowiedniego ciśnienia ciepłej wody,

spowodowanego zamontowaniem rur o niewłaściwej średnicy i nieprawidłowym

doborem kotła grzewczego. Pozwana dokonała wymiany kotła oraz częściowej

wymiany rur na zgodne z projektem, ale nie doprowadziło to do skutecznego

usunięcia wady. W tym stanie rzeczy powodowie, powołując się na art. 480 § 1 k.c.,

wystąpili m.in. z żądaniem upoważnienia ich przez sąd do wykonania naprawy na

koszt pozwanej.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo w części obejmującej to żądanie i,

analizując uprawnienia zamawiającego dzieło określone w art. 637 i 638 w związku

z art. 560 § 1 i art. 561 § 2 i 3 k.c., uznał, że żaden przepis nie przewiduje, ażeby

zamawiający (kupujący, inwestor) miał uprawnienie do domagania się

upoważnienia przez sąd do wykonania czynności na koszt przyjmującego

zamówienie (sprzedawcy, wykonawcy). Zdaniem tego Sądu, art. 480 § 1 k.c.

dotyczy niewykonania zobowiązania i nie może być stosowany, gdy zobowiązanie

zostało wykonane, lecz nienależycie.

Rozpatrując apelację powodów, Sąd Apelacyjny powziął poważne wątpliwości

co do prawidłowości tego stanowiska. Wskazał, że problem relacji przepisów art.

479 i 480 k.c. do przepisów kodeksu cywilnego o rękojmi i gwarancji może być

ujmowany trojako. Po pierwsze, można zakładać – jak przyjął Sąd Okręgowy – że

postanowienia art. 479 i 480 k.c. z jednej strony, i postanowienia kodeksu cywilnego

o rękojmi i gwarancji z drugiej, dotyczą innego przedmiotu; pierwsze odnoszą się

tylko do przypadku, gdy zobowiązanie dłużnika w ogóle nie zostało wykonane

(dłużnik jest w zwłoce), natomiast gdy zobowiązanie zostało wykonane, wadliwie,

wchodzą w grę przepisy o rękojmi i gwarancji, bez możliwości stosowania art. 479 i

480 k.c. Po drugie, można przyjmować, że istnieje zbieg przepisów, z jednej strony

art. 479 i 480 k.c., z drugiej zaś przepisów kodeksu cywilnego o rękojmi i gwarancji,

gdyż dotyczą one tej samej materii, a mianowicie niewykonania zobowiązania.

Przepisy art. 479 i 480 mają charakter przepisów ogólnych, ponieważ dotyczą

wszelkich wypadków niewykonania zobowiązania, a przepisy o rękojmi i gwarancji,

jako dotyczące tylko jednego z wypadków niewykonania zobowiązania, są

przepisami szczególnymi i jako takie wyłączają zastosowanie przepisów art. 479 i

480 k.c. Po trzecie wreszcie, można prezentować pogląd, że pomiędzy art. 479 i

art. 480 k.c. a przepisami kodeksu cywilnego o rękojmi i gwarancji istnieje stosunek

wzajemnego uzupełniania się. Oznacza to, że uprawnienie zamawiającego dzieło

do zastępczego usunięcia wady nie istnieje obok właściwych uprawnień z tytułu

rękojmi, lecz jedynie w uzupełnieniu uprawnienia do żądania usunięcia wady, gdy

przyjmujący zamówienie nie usunie jej w wyznaczonym terminie. Zastępcze

usunięcie wady musi być zatem poprzedzone wykonaniem przez zamawiającego

uprawnienia do żądania usunięcia wady przez przyjmującego zamówienie i stanowi

ono swoistą sankcję niewykonania przez przyjmującego zamówienie jego

zobowiązania do usunięcia wady (art. 637 § 1 k.c.). (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawiając Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne,

Sąd Apelacyjny uznał, że powstało ono na tle nienależytego wykonania umowy o

dzieło (art. 627 k.c.). Można mieć wątpliwości, czy stron nie łączyła umowa o roboty

budowlane (art. 647 k.c.), skoro jej przedmiotem było wybudowanie domu

mieszkalnego, wątpliwości te nie zostały jednak objęte zagadnieniem prawnym

przedstawionym przez Sąd Apelacyjny i uchylają się spod rozstrzygnięcia Sądu

Najwyższego. Należy jedynie zauważyć, że zagadnienie uprawnień z tytułu rękojmi

za wady przy umowie o roboty budowlane przedstawia się w zasadzie tak samo, jak

przy umowie o dzieło, zgodnie bowiem z art. 656 § 1 k.c. do rękojmi za wady

obiektu wykonanego na podstawie umowy o roboty budowlane stosuje się

odpowiednio przepisy o umowie o dzieło.

Kwestia prawnej dopuszczalności wykonania zastępczego, jako sposobu

usunięcia wady w ramach uprawnień z tytułu rękojmi, rozważana jest w literaturze

przede wszystkim na gruncie przepisów kodeksu cywilnego o rękojmi za wady

fizyczne przy umowie sprzedaży (art. 561 § 2). W kwestii tej, która co do umowy o

dzieło rozstrzygana jest analogicznie, nie ma zgodności poglądów.

Ze względu na treść rozstrzyganego zagadnienia prawnego rozważania

należy oprzeć na przepisach dotyczących umowy o dzieło. Przepisem

przewidującym uprawnienie zamawiającego do żądania od przyjmującego

zamówienie usunięcia wad dzieła jest art. 637 § 1 k.c., a sankcje nieusunięcia

(nieskutecznego usunięcia) wad w wyznaczonym terminie przewiduje art. 637 § 2

k.c.; sankcje te to odstąpienie od umowy przez zamawiającego, jeżeli wady są

istotne i żądanie obniżenia wynagrodzenia w odpowiednim stosunku, jeżeli wady są

nieistotne. Przepis ten nie przewiduje możliwości żądania przez zamawiającego

upoważnienia przez sąd do usunięcia wad na koszt przyjmującego zamówienie.

Możliwość taka nie wynika też z przepisów kodeksu cywilnego o rękojmi przy

sprzedaży (art. 556-576), które stosownie do art. 638 k.c. znajdują odpowiednie

zastosowanie do rękojmi przy umowie o dzieło. W razie nieusunięcia przez

przyjmującego zamówienie wad dzieła w wyznaczonym terminie, zamawiający

mógłby więc żądać upoważnienia przez sąd do usunięcia wad na koszt

przyjmującego zamówienie, jeżeli do tej sytuacji znajdowałby zastosowanie ogólny

przepis art. 480 § 1 k.c., dotyczący skutków niewykonania zobowiązań. Kwestia ta

stanowi istotę rozstrzyganego zagadnienia prawnego.

Wprowadzenie szczególnych przepisów regulujących odpowiedzialność

przyjmującego zamówienie za wady dzieła, chroniących interes zamawiającego

(art. 636-638 k.c.), jest wynikiem uwzględnienia charakteru ekonomicznej więzi

łączącej strony umowy o dzieło oraz respektowania interesów obu stron tej umowy.

Przepisy te, chroniąc interes zamawiającego, wyznaczają granicę tej ochrony; jest

nią interes przyjmującego zamówienie. Stosownie do art. 637 § 1 zdanie drugie k.c.,

przyjmujący zamówienie może odmówić naprawy, gdyby wymagała nadmiernych

kosztów. Artykuł 637 § 2 zdanie pierwsze k.c. ogranicza uprawnienie

zamawiającego do obniżenia wynagrodzenia „w odpowiednim stosunku”. Interes

przyjmującego zamówienie chroni też podział wad na istotne i nieistotne i związane

z tym podziałem zróżnicowanie uprawnień przysługujących zamawiającemu w razie

wad dzieła (art. 637 § 2 zdanie pierwsze k.c.). Jak podkreśla się w literaturze,

poddanie rękojmi za wady dzieła ogólnym przepisom o skutkach niewykonania

zobowiązań byłoby krzywdzące dla jednej ze stron stosunku opartego na

respektowaniu wzajemnych interesów, należy zatem uznać, że samodzielne

uregulowanie rękojmi za wady dzieła w zasadzie wyłącza stosowanie do tej

instytucji przepisów ogólnych o skutkach niewykonania zobowiązań (art. 471-486

k.c.).

Stosowanie do rękojmi za wady dzieła przepisów ogólnych o skutkach

niewykonania zobowiązań należałoby dopuścić jedynie wyjątkowo, gdy przepisy o

rękojmi okażą się niewystarczające dla ochrony interesu zamawiającego dzieło,

jaką zapewnia instytucja rękojmi, jednak pod warunkiem, że nie doprowadzi to do

naruszenia konstrukcji rękojmi ukształtowanej przez przepisy, które ją regulują i

odbędzie się bez naruszenia interesu przyjmującego zamówienie, chronionego tymi

przepisami. Dopuszczenie w tej sytuacji do zastosowania określonego przepisu

ogólnego o skutkach niewykonania zobowiązań możliwe byłoby tylko przy

zastosowaniu ścisłej jego wykładni.

Artykuł 480 § 1 k.c. dotyczy zwłoki dłużnika w wykonaniu zobowiązania,

niezależnie od tego, co jest jego źródłem (umowa, ustawa, orzeczenie sądu) i może

odnosić się do zobowiązania bezpośrednio wynikającego z ustawy (tak jak

zobowiązanie przyjmującego zamówienie do usunięcia w ramach rękojmi wady

dzieła – art. 637 § 1 k.c.), gdy stosunek zobowiązaniowy, na tle którego powstał

obowiązek określony w ustawie, jest stosunkiem umownym (np. wynikającym z

umowy o dzieło). Przepisy zawarte w dziale kodeksu cywilnego „Skutki

niewykonania zobowiązań”, w którym zamieszczony jest art. 480 § 1, rozróżniają

jednakże niewykonanie zobowiązania i nienależyte wykonanie zobowiązania (tak

expressis verbis art. 471, 473 § 1, art. 483 § 1, art. 484 § 1 i art. 485).

Uwzględniając wskazywane w literaturze uwarunkowania, które doprowadziły do

takiego rozwiązania legislacyjnego, przyjętego najpierw w kodeksie zobowiązań i

przejętego przez kodeks cywilny, nie można go ignorować. Niewątpliwie

przeczyłoby zasadom logiki i domniemaniu racjonalności ustawodawcy

utożsamienie niewykonania zobowiązania i nienależytego wykonania zobowiązania.

Jak ujmuje się w doktrynie, niewykonanie zobowiązania zachodzi wówczas, gdy w

zachowaniu się dłużnika nie występuje nic, co by odpowiadało spełnieniu

świadczenia, natomiast nienależyte wykonanie zobowiązania ma miejsce wówczas,

gdy zachowanie się dłużnika zmierzało do spełnienia świadczenia, a nawet dłużnik

według własnej oceny spełnił świadczenie, jednakże osiągnięty przez niego wynik

odbiega pod określonymi względami od tego, na czym miało polegać prawidłowo

spełnione świadczenie. Według art. 476 k.c., dłużnik dopuszcza się zwłoki, gdy nie

spełnia świadczenia w terminie, a jeżeli termin nie jest oznaczony, gdy nie spełnia

świadczenia niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela. Dopóki więc dłużnik

pozostaje w zwłoce, dopóty ma miejsce niewykonanie zobowiązania. Przepis art.

480 § 1 k.c., jak wszystkie inne przepisy, które określają skutki zwłoki dłużnika i

przewidują w razie pozostawania dłużnika w zwłoce określone uprawnienia

wierzyciela, dotyczy zatem niewykonania zobowiązania, a nie nienależytego

wykonania zobowiązania. Przyjmujący zamówienie, który w wykonaniu

zobowiązania usunięcia wad dzieła (art. 637 § 1 k.c.) przystąpił do naprawy, ale w

wyznaczonym terminie skutecznie wad nie usunął, nienależycie wykonał

zobowiązanie. Do przypadku tego art. 480 § 1 k.c. nie znajduje zatem

zastosowania, skoro przepis ten nie odnosi się do nienależytego wykonania

zobowiązania.

Jak powszechnie przyjmuje się na gruncie przepisów o rękojmi za wady

rzeczy sprzedanej, zawierają one zamknięty katalog uprawnień kupującego z tytułu

rękojmi. Zasada ta odnosi się odpowiednio do przepisów o rękojmi za wady dzieła.

Wykładnia art. 480 § 1 k.c. i art. 637 § 1 i 2 k.c., w wyniku której zamawiający

mógłby żądać upoważnienia przez sąd do usunięcia wad na koszt przyjmującego

zamówienie, prowadziłaby więc do poszerzenia katalogu uprawnień, jakie ustawa

przyznaje zamawiającemu z tytułu rękojmi za wady dzieła, przez jego uzupełnienie

o nowe uprawnienie, nie przewidziane ustawą. Należy zauważyć, że uprawnienie

zamawiającego do powierzenia poprawienia lub dalszego wykonania dzieła innej

osobie na koszt i niebezpieczeństwo przyjmującego zamówienie art. 636 § 1 k.c.

przewiduje dla sytuacji, gdy przyjmujący zamówienie wykonywa dzieło w sposób

wadliwy albo sprzeczny z umową. Jest to uprawnienie zamawiającego służące

temu samemu celowi, co uprawnienie do żądania upoważnienia przez sąd do

usunięcia wady na koszt przyjmującego zamówienie, a nawet korzystniejsze dla

zamawiającego, gdyż pozwalające na jego realizację bez potrzeby występowania

na drogę sądową. Takiego uprawnienia zamawiającego, gdy wykonane dzieło ma

wady, art. 637 k.c. nie przewiduje i z tego względu trudno byłoby przyjąć, że

zamawiającemu przysługuje uprawnienie do żądania upoważnienia przez sąd do

usunięcia wad na koszt przyjmującego zamówienie.

Wprawdzie wykonanie zastępcze, jako sposób usunięcia wady, nie mogłoby

dotyczyć dzieła, którego wykonanie zależy od osobistych przymiotów

przyjmującego zamówienie (art. 645 § 1 k.c.), to zgodzić się należy z

wypowiedziami zwolenników dopuszczenia możliwości wykonania zastępczego w

ramach uprawnień zamawiającego z tytułu rękojmi, według których w pewnych

wypadkach występowania wad i nieusunięcia ich przez przyjmującego zamówienie

w wyznaczonym terminie, odstąpienie od umowy albo obniżenie ceny nie są

rozwiązaniami gospodarczo uzasadnionymi i satysfakcjonującymi zamawiającego,

w jego interesie może bowiem leżeć utrzymanie w mocy umowy i dokonanie

naprawy wadliwego dzieła. Okoliczności te powinny być wzięte pod uwagę w

ramach wykładni obowiązujących przepisów. Pamiętając o gospodarczym celu

instytucji rękojmi za wady dzieła i o tym, że ma ona służyć zaspokojeniu

uzasadnionego interesu zamawiającego, nie można jednakże pomijać interesu

przyjmującego zamówienie i nie dostrzegać, że korzyści, jakie mógłby odnieść

zamawiający z przyznania mu uprawnienia do żądania upoważnienia przez sąd do

usunięcia wad na koszt przyjmującego zamówienie, w dużej mierze byłyby

iluzoryczne.

Jeżeli realizacja uprawnienia zamawiającego do upoważnienia przez sąd do

usunięcia wad na koszt przyjmującego zamówienie miałaby oznaczać każde

wykonanie zastępcze, bez względu na wysokość jego kosztów, to przyjmujący

zamówienie zostałby pozbawiony ochrony, którą zapewnia mu art. 637 § 1 zdanie

drugie k.c., przyznający mu prawo odmowy naprawy, gdyby wymagała nadmiernych

kosztów. Przyjęcie dopuszczalności takiego wykonania zastępczego byłoby więc

sprzeczne z ustawą. Wobec tego, że koszty wykonania zastępczego, do pokrycia

których zobowiązany byłby przyjmujący zamówienie, nie mogą być – bez względu

na ich rzeczywistą wysokość – „nadmiernymi kosztami”, to zamawiający może, bez

żądania upoważnienia przez sąd do usunięcia wad na koszt przyjmującego

zamówienie, wady te usunąć i żądać odpowiedniego obniżenia wynagrodzenia.

Obniżenie wynagrodzenia „w odpowiednim stosunku” (art. 637 § 2 zdanie pierwsze

k.c.) ze względu na wady dzieła, jeżeli wady te nie dadzą się usunąć, w zasadzie

oznacza bowiem obniżenie wynagrodzenia o koszt usunięcia wad, jeżeli nie jest on

nadmierny. Możliwość obniżenia wynagrodzenia należnego za wykonanie

wadliwego dzieła, aczkolwiek ograniczona do sytuacji, gdy wady nie są istotne, jest

dogodniejsza dla zamawiającego niż domaganie się na drodze sądowej

upoważnienia do usunięcia wad na koszt przyjmującego zamówienie; skorzystanie

z tej możliwości nieuchronnie łączy się z uciążliwością prowadzenia postępowania

sądowego i nie wyklucza mogącej nieraz wystąpić potrzeby wytoczenia przed

sądem kolejnej sprawy o zwrot poniesionych przez zamawiającego kosztów

usunięcia wad. Dopuszczenie upoważnienia zamawiającego przez sąd do

usunięcia wad dzieła na koszt przyjmującego zamówienie, jako uprawnienia

wynikającego z rękojmi, nie tylko podważałoby określoną przez przepisy o rękojmi

za wady dzieła relację między ochroną interesu zamawiającego a ochroną interesu

przyjmującego zamówienie, ale nie dostarczałoby także środka ochrony interesów

zamawiającego, z którego mógłby on skorzystać w każdej sytuacji wystąpienia wad

dzieła i nieusunięcia ich w wyznaczonym terminie przez przyjmującego zamówienie.

Skorzystanie z tego środka mogłoby praktycznie rzecz biorąc przynieść

zamawiającemu korzyść nie rekompensującą trudu jej uzyskania, w ostatecznym

rezultacie taką samą, jaką może on uzyskać, korzystając z przewidzianego w

przepisach o rękojmi uprawnienia do żądania obniżenia wynagrodzenia.

Należy zauważyć, że ograniczenie do uprawnień z tytułu rękojmi

przysługujących zamawiającemu, wymienionych w art. 637 k.c., jest wiążące dla

stron umowy o dzieło tylko wówczas, gdy nie postanowią inaczej (art. 558 § 1

zdanie pierwsze w związku z art. 638 k.c.). Nie ma przeszkód, żeby strony umówiły

się, że w razie wad dzieła zamawiający będzie uprawniony, nawet bez

upoważnienia sądu, do usunięcia wad na koszt przyjmującego zamówienie.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.