I CKN 1041/99

Wyrok z dnia 21 lutego 2002 r., I CKN 1041/99

Posługiwanie się przez przedsiębiorcę, mającego pozycję dominującą na

określonym rynku hurtowym, jednolitym systemem cen na tym rynku nie

stanowi przejawu niedopuszczalnej praktyki monopolistycznej, przewidzianej

w art. 5 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu

praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów (jedn.

tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 49, poz. 318 ze zm. ), jeżeli przedsiębiorca stosujący

ceny jednolite uzyskał stan przewagi konkurencyjnej nad konkurentami z racji

uczestniczenia we wszystkich szczeblach obrotu towarowego.

Sędzia SN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Antoni Górski

Sąd Najwyższy w sprawie z odwołania Polskiego Koncernu Naftowego S.A. w P.,

obecnie – Polskiego Koncernu Naftowego "O." S.A. przeciwko Prezesowi Urzędu

Ochrony Konkurencji i Konsumentów przy udziale zainteresowanego – Polskiej Izby

Paliw Płynnych w W. o przeciwdziałanie praktykom monopolistycznym, po

rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 7 lutego 2002 r. na rozprawie kasacji

pozwanego i zainteresowanej od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie, Sądu

Antymonopolowego z dnia 23 czerwca 1999 r.

oddalił obie kasacje i zasądził od Polskiej Izby Paliw Płynnych w W. na rzecz

Polskiego Koncernu Naftowego S.A. w P., obecnie – Polskiego Koncernu

Naftowego "O." S.A. kwotę 300 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Polska Izba Paliw Płynnych zgłosiła żądanie wszczęcia postępowania

antymonopolowego przeciwko M. Zakładom Rafineryjnym i Petrochemicznym,

Petrochemia P. S.A. w P. (obecnie – Polski Koncern Naftowy S.A. w P.), zarzucając

wskazanemu Koncernowi prowadzenie działalności, będącej przejawem

nieuczciwego oddziaływania na kształtowanie cen i w rezultacie mającego

znamiona praktyki monopolistycznej w rozumieniu art. 5 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia

24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie

interesów konsumentów (jedn. tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 49, poz. 318 ze zm. – dalej

"u.p.p.m."). Praktyki monopolistyczne polegały na tym, że Koncern sprzedawał na

szczeblu obrotu hurtowego paliwa po jednolitych cenach (w terminalu w P. i na

terenie kraju, tj. w magazynach spółki naftowej, zlokalizowanych na końcówkach

rurociągów), pomimo ponoszenia przez Koncern (Rafinerię) różnych cen transportu.

Według Izby, jednolity system cen ogranicza rozwój konkurencji na szczeblu obrotu

hurtowego paliwem, hurtownie paliwowe nie mogą nawiązać skutecznej konkurencji

z Koncernem, ponieważ koncern zaopatruje w paliwa inne hurtownie i jednostki

działające na szczeblu detalu (stacje paliwowe).

W wyniku wszczętego przeciwko Koncernowi (Rafinerii) postępowania

antymonopolowego, w którym Koncern nie uznawał podnoszonych przeciwko

niemu zarzutów, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wydał w dniu

11 grudnia 1995 r. decyzję, w której nakazano Koncernowi zaniechanie stosowania

praktyki monopolistycznej, polegającej na nieuczciwym oddziaływaniu na

kształtowanie cen paliw przez sprzedaż paliw płynnych po jednakowej cenie w P. i

w biurach handlowych Koncernu.

Na skutek odwołania Koncernu, Sąd Okręgowy – Sąd Antymonopolowy zmienił

zaskarżoną decyzję w całości, w ten sposób, że oddalił żądanie Polskiej Izby Paliw

Płynnych w W. w przedmiocie nakazania Polskiemu Koncernowi Naftowemu S.A. w

P. zaniechania stosowania jednolitych cen paliwa na potrzeby zaopatrzenia

krajowych odbiorców hurtowych, pomimo ponoszenia przez ten Koncern różnych

kosztów transportu. Sąd ustalił, że Koncern zajmuje pozycję dominującą na rynku

hurtowej sprzedaży paliwa płynnego, będącym rynkiem relewantnym. W ocenie

Sądu, stanowisko Koncernu nie zostało udowodnione, jakkolwiek jego pozycja

rynkowa w latach następnych będzie ulegać istotnemu osłabieniu (m.in w związku z

redukcją ceł na paliwa).

Analizując różne rozwiązania organizacyjne przyjmowane przez przedsiębiorców

w odniesieniu do geograficznego kształtowania cen, Sąd Antymonopolowy

stwierdził, że system tzw. jednolitej ceny towaru bez względu na ponoszone koszty

transportu, stosowany przez powodowy Koncern, może ograniczać konkurencję z

naruszeniem przepisów art. 5 ust. 1 pkt 5 u.p.p.m., jeżeli taka strategia cenowa ma

charakter antykonkurencyjny. W ocenie Sądu Antymonopolowego, przyczyną

nieskutecznej konkurencji hurtowników z Rafinerią nie są jednak jednolite ceny

stosowane w obrocie hurtowym przez te Rafinerię (Koncern), lecz jej (jego)

przewaga konkurencyjna nad hurtownikami, wynikająca z faktu jej uczestniczenia

na wszystkich szczeblach obrotu towarowego paliwem, a w szczególności – na

szczeblu produkcji. Lepsza pozycja konkurencyjna Rafinerii, wynikająca z

obiektywnego faktu obsługi wszystkich szczebli obrotu paliwem, decyduje o

nieskuteczności konkurencyjnej hurtowników w ich relacjach z Rafinerią, a nie zaś

jednolity system cen hurtowych stosowany przez Rafinerię. System ten zapewnia

równe szansę dla wszystkich konkurujących ze sobą hurtowników zaopatrujących

się w paliwa w terminalu Rafinerii w P. lub w jej regionalnych bazach. W

uzasadnieniu wyroku Sądu Antymonopolowego znalazły się ponadto sugestie

dotyczące ewentualnego ograniczenia zakresu działalności Koncernu jedynie do

szczebla produkcji paliw. Wskazano też dalsze racje przemawiające za zmianę

zaskarżonej decyzji z dnia 11 grudnia 1998 r.

W kasacji Polskiej Izby Paliw Płynnych podniesiono i szeroko umotywowano

zarzut naruszenia prawa materialnego w wyniku niewłaściwego zastosowania art. 5

ust. 1 pkt 5 u.p.p.m. Zdaniem skarżącego, Sąd Antymonopolowy nietrafnie przyjął,

że prowadzona przez powoda sprzedaż paliw płynnych po jednakowej cenie w jego

siedzibie w P. i w biurach handlowych rozmieszczonych na terenie Polski nie

stanowi nieuczciwego oddziaływania na kształtowanie hurtowych cen paliw

płynnych, a więc nie stanowi praktyki monopolistycznej. Skarżący domagał się

zmiany zaskarżonego wyroku i utrzymania w mocy decyzji Prezesa Urzędu

Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 11 grudnia 1998 r.

W kasacji pozwanego Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

podniesiono również zarzut naruszenia prawa materialnego – art. 5 ust. 1 pkt 5

u.p.p.m. przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz zarzut

„naruszenia przepisów postępowania, mający istotny wpływ na wynik sprawy (art.

393 pkt 2 k.p.c.), a w szczególności – przyjęcie przez Sąd błędnych kryteriów przy

ocenie wpływu, jaki wywiera stosowana przez Polski Koncern Naftowy S.A.

strategia kształtowania cen na paliwo na stan konkurencji na rynku, jak i innych

okoliczności mających znaczenie dla sprawy”. Wskazując na te zarzuty, pozwany

Prezes domagał się zmiany zaskarżonego wyroku w całości i oddaleniae odwołania

Polskiego Koncernu Naftowego S.A., ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

W kasacji pozwanego Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

wskazano wprawdzie drugą podstawę kasacyjną (art. 3931

pkt 2 k.p.c.), nie

przytoczono jednak przepisów postępowania cywilnego, które – w ocenie

skarżącego – zostały naruszone przez Sąd Okręgowy – Sąd Antymonopolowy.

Zgodnie z ukształtowanym już orzecznictwem Sądu Najwyższego, tak

sformułowana podstawa kasacyjna nie może być brana pod uwagę w postępowaniu

kasacyjnym. Do rozstrzygnięcia pozostał zatem wspólny dla obu kasacji zarzut

naruszenia prawa materialnego – art. 5 ust. 1 pkt 5 u.p.p.m. O ile jednak w kasacji

zainteresowanego – Polskiej Izby Paliw Płynnych podkreślono niewłaściwe

zastosowanie wspomnianego przepisu, o tyle w skardze kasacyjnej pozwanego

Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów eksponowano nie tylko

niewłaściwe zastosowanie tego przepisu, ale także jego błędną wykładnię. Istotą

sporu pozostaje zatem zagadnienie, czy w świetle ustaleń faktycznych, dokonanych

przez Sąd Antymonopolowy, powodowemu Koncernowi Naftowemu S.A. można

zarzucić stosowanie praktyki monopolistycznej, przewidzianej w przepisie art. 5 ust.

1 pkt 5 u.p.p.m. w postaci nieuczciwego oddziaływania na kształtowanie cen paliw

płynnych w celu eliminacji konkurentów. Zbliżona motywacja zarzutu naruszenia

wspomnianego przepisu, prezentowana przez obu skarżących, usprawiedliwia

łączne ustosunkowanie się do zasadniczych wątków obu wniesionych kasacji.

Nie ma wątpliwości, że powodowy Koncern zajmuje pozycję dominującą na rynku

hurtowej sprzedaży paliwa w Polsce w rozumieniu przepisu art. 2 pkt 7 i art. 5 ust. 1

pkt 5 u.p.p.m. Ustalenia takie wynikają z decyzji Prezesa Urzędu Ochrony

Konkurencji i Konsumentów z dnia 11 grudnia 1996 r. i uzasadnienia zaskarżonego

wyroku. Pozycja dominująca odnosi się zawsze do określonego typu rynku

(krajowego lub lokalnego), oferującego określoną postać towaru w rozumieniu ust. 2

pkt 5 u.p.p.m. Chodzi tu o tzw. rynek odpowiedni (rynek relewantny). W

rozpatrywanej sprawie takim odpowiednim (relewantnym) rynkiem jest krajowy

rynek hurtowej sprzedaży paliw płynnych. Z ustaleń Sądu Antymonopolowego

wynika także to, że powodowy Koncern, poza aktywnością i dominacją na tym

rynku, prowadzi także jeszcze inną działalność – importuje paliwa, jest

producentem paliwa zbywanego potem w ramach sprzedaży hurtowej oraz

prowadzi sprzedaż detaliczną paliwa przez system stacji benzynowych.

Brak podstaw do stwierdzenia, że powodowy Koncern dokonywał sprzedaży

paliw płynnych na rynku hurtowym poniżej kosztów własnych w tzw. bazach

regionalnych. Gdyby było inaczej, istniałyby podstawy do przypisywania

Koncernowi praktyk monopolistycznych przewidzianych w art. 5 ust. 1 pkt 5 u.p.p.m.

(sprzedaż poniżej kosztów w celu eliminacji konkurencji). Sprzedaż hurtowa paliw

płynnych dokonywana była w P., w miejscu produkcji tych paliw, oraz w kilku innych

biurach handlowych Koncernu, usytuowanych w większych miastach w kraju. W

orzecznictwie antymonopolowym europejskim uznano nawet, że ceny poniżej tzw.

średnich kosztów produkcji są cenami niesłusznymi, jeżeli zmierzają w istocie do

eliminacji innych konkurentów występujących na rynku relewantnym.

Pozostaje też faktem, że powodowy Koncern stosował na hurtowym rynku paliw

płynnych tzw. jednolitą cenę w aspekcie geograficznym, a więc nie różnicował jej w

różnych miejscach dokonywania sprzedaży, mimo konieczności ponoszenia

różnych kosztów związanych z przemieszczaniem paliw płynnych. W praktyce

stosowanie takiej ceny jednakowej (tzw. uśrednionej) w siedzibie powodowego

Koncernu w P. i w biurach handlowych rozmieszczonych na terenie kraju, w obu

kasacjach dostrzeżono przejaw praktyki monopolistycznej Koncernu w postaci

nieuczciwego oddziaływania na kształtowanie cen hurtowych paliw płynnych.

Zbieżne wnioski obu kasacji, zmierzające do zmiany zaskarżonego wyrobu i

utrzymaniu w mocy decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z

dnia 11 grudnia 1998 r. (oddalenia odwołania powodowego Koncernu od tej

decyzji), świadczą o tym, że wnoszący kasacje dążą w istocie do utrzymania w

mocy wspomnianego rozstrzygnięcia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i

Konsumentów, nakazującego zaniechanie stosowania ceny jednolitej przy

sprzedaży paliw płynnych w P. i biurach handlowych Koncernu.

Zastrzeżenia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, ujawnione w

decyzji z dnia 11 grudnia 1998 r., i wnoszących kasację, nie budził sam fakt

posługiwania się przez powoda systemem cen jednolitych paliw płynnych, ale

zasięg stosowania ceny jednolitej. Ich zdaniem, sprzedaż po cenie jednolitej w

siedzibie powodowego Koncernu w P., a więc po cenie wyższej niż wynosiłaby

cena producenta paliwa, stanowiła w istocie przejaw nieuczciwego oddziaływania

tego Koncernu na kształtowanie cen w rozumieniu art. 5 ust. 1 pkt 5 u.p.p.m. (...)

Najogólniej biorąc, w ocenie skarżących stosowana przez Koncern strategia ceny

jednolitej stanowi – jak to określono w literaturze – nadużycie pozycji dominującej o

charakterze antykonkurencyjnym w postaci co najmniej osłabienia istniejącej lub

możliwej konkurencji. Nie chodzi tu więc o zarzut nadużycia o charakterze

eksploatacyjnym, a więc nierzetelne lub nieuzasadnione ekonomicznie zachowania

przedsiębiorstwa dominującego wobec konkurentów polegające m.in. na

umożliwieniu dominującym przedsiębiorstwu osiągnięcie dodatkowych zysków lub

nałożenie na konkurentów dodatkowych ciężarów.

Trafnie stwierdził Sąd Antymonopolowy, że stosowanie ceny jednolitej w

zasadzie może prowadzić do ograniczenia konkurencji, a więc przynosić efekty o

charakterze antykonkurencyjnym dla innych uczestników rynku. Może też

powodować nieskuteczność lub nieefektywność konkurencji innych uczestników

rynku wobec podmiotu dominującego stosującego cenę jednolitą. Taki destrukcyjny

dla konkurencji efekt niekoniecznie jednak należy łączyć zawsze z samą praktyką

stosowania systemu cen jednolitych. Nieskuteczność konkurencji mogłaby też

wynikać, jak trafnie zaznaczono w zaskarżonym wyroku, także z tego, że podmiot

dominujący na rynku relewantnym, stosujący system cen jednolitych, znajduje się w

określonej sytuacji rynkowej wobec konkurentów (obecnych i przyszłych), a

mianowicie – uzyskuje wobec nich lepszą pozycję konkurencyjną lub wyraźną

przewagę konkurencyjną. W rozpoznawanej sprawie powodowy Koncern uzyskał

przewagę konkurencyjną nad pozostałymi przedsiębiorstwami hurtowymi

operującymi na rynku paliw płynnych, ponieważ uczestniczył we wszystkich

segmentach obrotu towarowego wspomnianym paliwem, od szczebla produkcji do

szczebla obrotu detalicznego. Nie sposób zatem twierdzić, że stosowanie przez

powodowy Koncern systemu cen jednolitych na paliwa płynne w miejscu produkcji i

w biurach handlowych powoda miało na celu eliminację lub ograniczenie

konkurencji na rynku paliw płynnych i tylko dlatego system taki został ostatecznie

wprowadzony. Nieskuteczność i nieefektywność konkurencji przedsiębiorców

hurtowych wynikała przede wszystkim z faktu ukształtowania się przewagi

konkurencyjnej Koncernu wobec konkurentów na rynku paliw z racji jego wcześniej

dokonanej ekspansji gospodarczej, powodującej aktywność na wszystkich

możliwych szczeblach dystrybucyjnych obrotu paliwem. Jeżeli zatem

przedsiębiorca, mający pozycję dominująca na określonym rynku hurtowym,

posługuje się systemem cen jednolitych na tym rynku, to działanie takie nie stanowi

przejawu niedopuszczalnej praktyki monopolistycznej przewidzianej w art. 5 ust. 1

pkt 5 u.p.p.m., gdy przedsiębiorca stosujący ceny jednolite uzyskał stan przewagi

konkurencyjnej nad konkurentami z racji uczestniczenia we wszystkich szczeblach

obrotu towarowego.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.