III KKN 280/99

WYROK Z DNIA 18 LUTEGO 2000 R.

III KKN 280/99

Użyte w art. 157 § 3 k.k. sformułowanie „działa”, wynikające z zasto-

sowanej przez ustawodawcę techniki legislacyjnej, oznacza zarówno dzia-

łanie, jak i zaniechanie.

Przewodniczący: sędzia SN A. Konopka.

Sędziowie: SN L. Misiurkiewicz,

SO del. do SN W. Błuś (sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Krajowej: W. Smardzewski.

Sąd Najwyższy w sprawie Jerzego W., uniewinnionego od popełnie-

nia przestępstwa z art. 157 § 3 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na roz-

prawie w dniu 18 lutego 2002 r. kasacji, wniesionej przez prokuratora na

niekorzyść oskarżonego od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 25 mar-

ca 1999 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w E. z dnia 11

września 1998 r.

u c h y l i ł zaskarżony kasacją wyrok i utrzymany nim w mocy wyrok Są-

du Rejonowego w E. i sprawę przekazał temu Sądowi Rejonowemu do po-

nownego rozpoznania

U Z A S A D N I E N I E

Wyrokiem Sądu Rejonowego w E. z dnia 11 września 1998 r., unie-

winniono Jerzego W. od tego, że w dniu 29 października 1997 r. w E., dzia-

2

łając nieumyślnie spowodował uszkodzenie ciała Józefa U. w ten sposób,

że w wyniku braku właściwego nadzoru nad swoimi psami dopuścił do po-

gryzienia wyżej wymienionego przez te psy wskutek czego pokrzywdzony

doznał obrażeń ciała w postaci rozległej rany kąsanej ręki prawej co spo-

wodowało rozstrój zdrowia na okres powyżej 7 dni, tj. od popełnienia prze-

stępstwa określonego w art.157 § 3 k.k.

Apelację na niekorzyść od tego orzeczenia wniósł prokurator i zarzu-

cając wyrokowi sądu pierwszej instancji obrazę przepisów prawa material-

nego, a mianowicie art.157 § 3 k.k., poprzez błędne uznanie, iż przepis ten

nie obejmuje swoim zakresem czynów dokonanych przez zaniechanie, co

w konsekwencji doprowadziło do niesłusznego uniewinnienia oskarżonego

Jerzego W od popełnienia zarzucanego mu czynu, wniósł o uchylenie za-

skarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w E. do

ponownego rozpoznania.

Apelację na niekorzyść wniósł również pełnomocnik powoda cywilne-

go i zarzucając wyrokowi sądu pierwszej instancji obrazę przepisów prawa

materialnego art. 9 § 2 k.k. i art.157 § 3 k.k., przez błędną wykładnię tych

przepisów, wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania temu sądowi.

Wyrokiem Sądu Okręgowego w S. z dnia 25 marca 1999 r., zaskar-

żony wyrok utrzymano w mocy.

Orzeczenie sądu odwoławczego zaskarżył kasacją na niekorzyść

Prokurator Okręgowy w S. i zarzucając rażące naruszenie prawa material-

nego, a mianowicie art.157 § 3 k.k., polegające na niewłaściwej i sprzecz-

nej z wolą ustawodawcy wykładni przepisów art. 157 § 3 k.k., a nadto art. 2

k.k. i art. 9 § 2 k.k. i przyjęciu, że § 3 art. 157 k.k. typizuje czyn, który może

być popełniony wyłącznie poprzez „działanie” oraz, że przepisy Kodeksu

karnego z 6 czerwca 1997 r. nie penalizują czynów nieumyślnych popeł-

nianych przez zaniechanie, skutkiem czego było uniewinnienie Jerzego W.

3

od popełnienia zarzucanego mu przestępstwa, podczas gdy właściwa in-

terpretacja wskazanych wyżej przepisów kodeksu karnego prowadzi do

przeciwnych wniosków, wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w S.

i wyroku Sądu Rejonowego w E. i przekazanie sprawy do ponownego roz-

poznania sadowi pierwszej instancji .

Prokurator Prokuratury Krajowej na rozprawie przed Sądem Najwyż-

szym poparł kasację Prokuratora Okręgowego w S.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasację prokuratora należy uznać za zasadną.

Sąd Rejonowy w E. uniewinniając Jerzego W. od popełnienia prze-

stępstwa określonego w art.157 § 3 k.k. wyraził pogląd, że stypizowany w

powołanym wyżej przepisie czyn może być popełniony jedynie poprzez

„działanie nieumyślne”, nie przewiduje zatem, za czym przemawia wykład-

nia gramatyczna wymienionego wyżej przepisu, odpowiedzialności karnej

za zaniechanie działania. Przyjęcie przeciwnego poglądu, zdaniem sądu

pierwszej instancji, byłoby niemożliwe również z uwagi na niemożność

ustalenia związku przyczynowego miedzy nieumyślnym zaniechaniem a

powstałym skutkiem. Takie stanowisko znalazło pełną akceptację sądu

odwoławczego.

Nie negując istnienia pewnych trudności związanych z użyciem przez

ustawodawcę w treści art. 157 § 3 k.k. słowa „działa”, należy podnieść, że

argumenty zaprezentowane w uzasadnieniach orzeczeń sądów obu in-

stancji są jednak, zdaniem Sądu Najwyższego, błędne.

Obowiązujący obecnie Kodeks karny określa możliwość popełnienia

przestępstwa tylko przez działanie, np. kradzież – art. 278 § 1 k.k., tylko

przez zaniechanie , np. nieudzielenie pomocy – art. 162 § 1 k.k., przez

działanie jak i przez zaniechanie – fałszywe zeznanie – art. 133 § 1 k.k. i

wreszcie takie przestępstwa, w których opis czynu zabronionego jest tak

szeroko ujęty, że w grę może wchodzić nie tylko działanie ale też i zanie-

4

chanie. Tak więc przestępstwa te mogą być popełnione zarówno przez

działanie jak i przez zaniechanie. Do tej grupy przestępstw, obok np.

umyślnego zabójstwa określonego w art. 148 § 1 – 3 k.k. czy też nieumyśl-

nego spowodowania śmierci człowieka – art. 155 k.k., należy też narusze-

nie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia o jakim mowa w art. 157

§ 1 – 3 k.k. (por. A. Wąsek, Kodeks karny. Komentarz, Gdańsk 1999, t. 1,

str. 41). Uznanie nieumyślnego naruszenia czynności narządu ciała jako

czynu zabronionego, którego można dopuścić się przez zaniechanie wyni-

ka z analizy treści art. 157 § 3 k.k. Nie można czynić tego jednak w ode-

rwaniu od brzmienia § 1 czy też § 2 wymienionego wyżej przepisu. Przed-

miotem ochrony określonych tam występków jest, najogólniej mówiąc,

zdrowie człowieka. Różnica dotyczy tylko strony podmiotowej omawianych

występków. Bezspornym pozostaje, że należące do strony przedmiotowej,

znamię czynności sprawczej przestępstwa, o którym mowa w art. 157 § 1 i

2 k.k. określone wyrazem „powoduje” może być wypełnione zarówno przez

działanie jak i przez zaniechanie. W art. 157 § 3 k.k. mówi się co prawda o

sprawcy, który „działa” nieumyślnie ale z tego faktu nie można wyciągać

wniosku, że wykluczone jest popełnienie tego przestępstwa przez „zanie-

chanie” nieumyślne. Przepis ten ma bowiem na uwadze nieumyślne „dzia-

łanie” sprawcy czynu określonego w § 1 lub 2 art. 157 k.k., czyli że wyraz

„działa” w tym wypadku oznacza to samo, co wyraz „powoduje”. Konse-

kwencją tego musi być odczytanie treści § 3 art. 157 k.k. w następujący

sposób: jeżeli sprawca powodując, a więc również przez zaniechanie, na-

ruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia działa nieumyślnie

podlega karze (...). A zatem Sąd Najwyższy wyraża pogląd, że użyte w art.

157 § 3 k.k. sformułowanie „działa” wynikające z zastosowanej przez

ustawodawcę techniki legislacyjnej, określa zarówno działanie sprawcy jak

i jego zaniechanie. Podobnego zabiegu legislacyjnego użyto w art. 160 § 1

– 3 k.k. W tym przypadku również przestępstwo to można popełnić przez

5

działanie jak i przez zaniechanie (por. po stanowienie SN z dnia 5 lutego

2002 r., V KKN 473/99 oraz Kodeks karny. Komentarz pod red. A. Zolla,

Część szczególna, Kraków 2000, t. 2, str. 308).

Nie można się także zgodzić z zaprezentowanym poglądem, jakoby

byłoby niemożliwym ustalenie związku przyczynowego miedzy nieumyśl-

nym zaniechaniem a powstałym skutkiem.

Nauka prawa karnego rozróżnia dwa typy przestępstw popełnionych

przez zaniechanie, a mianowicie „właściwe przestępstwa z zaniechania” i

„niewłaściwe przestępstwa z zaniechania” (por. K. Buchała, A. Zoll, Pol-

skie prawo karne, str.188), z tym że tymi pierwszymi są przestępstwa for-

malne z zaniechania, drugimi zaś przestępstwa skutkowe (materialne) z

zaniechania (por. L. Kubicki, Przestępstwo popełnione przez zaniechanie.

Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1975, str.80 i nast.). Odpowiedzial-

ność karną za czyny zabronione popełnione przez zaniechanie, w tym

przecież też za tzw. niewłaściwe przestępstwa skutkowe z zaniechania,

statuuje art. 2 k.k., wymagając jednakże wypełnienia dodatkowego usta-

wowego znamienia jakim jest niewypełnienie przez sprawcę obowiązku

gwaranta zapobiegnięcia skutkowi przestępnemu zagrażającemu dobru

prawnemu. Źródłem tego obowiązku gwaranta może być, z oczywistych

względów, ustawa nakładająca na osoby obowiązek ochrony wszelkich

dóbr prawnych przed określonym zagrożeniem. Np. właściciel niebez-

piecznego psa zobowiązany jest do neutralizacji niebezpieczeństwa po-

chodzącego od tego zwierzęcia w stosunku do wszystkich osób i wszelkie-

go mienia (por. K. Buchała, A. Zoll, Kodeks karny, Część ogólna, Komen-

tarz, Kraków 2000, t. 1, str. 53). Tak więc w realiach sprawy będącej

przedmiotem kasacji mamy do czynienia z obowiązkiem Jerzego W. wyni-

kającym z treści art. 431 k.c., bowiem każdy „kto zwierzę chowa albo się

nim posługuje, obowiązany jest do naprawienia wyrządzonej przez nie

6

szkody niezależnie od tego czy było pod jego nadzorem, czy też zabłąkało

się lub uciekło (...)”

Sąd pierwszej instancji rozpoznając ponownie sprawę, po przepro-

wadzeniu postępowania dowodowego, powinien dokonać ponownej oceny

zdarzeń jakie miały miejsce w dniu 29 października 1997 r. w E., mając na

uwadze poczynione przez Sąd Najwyższy rozważania dotyczące penaliza-

cji czynów zabronionych określonych w art. 157 § 3 k.k.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, uwzględniając kasację prokura-

tora uchylił orzeczenie Sądu Okręgowego w S. i utrzymany nim w mocy

wyrok Sądu Rejonowego w E. i sprawę przekazał do ponownego rozpo-

znania sądowi pierwszej instancji.