IV CKN 793/00

Wyrok z dnia 21 lutego 2002 r., IV CKN 793/00

Odsetki za opóźnienie od odszkodowania dochodzonego na podstawie

art. 298 k.h. należą się od chwili wymagalności ustalonej zgodnie z art. 455

k.c.

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Iwona Koper

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

Oddziału w B. przeciwko Grażynie W. i Jerzemu W. o zapłatę, po rozpoznaniu w

Izbie Cywilnej w dniu 21 lutego 2002 r. na rozprawie kasacji pozwanych od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 29 stycznia 1999 r.

uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację pozwanych od wyroku

Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy z dnia 3 kwietnia 1998 r., w zakresie

obejmującym orzeczenie o odsetkach ustawowych oraz rozstrzygającym o kosztach

postępowania za drugą instancję, i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi

Apelacyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Skarb Państwa, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w B. wniósł o

zasądzenie od Grażyny W. i Jerzego W., członków zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością „P.” w B.B., kwoty 79 094, 07 zł z odsetkami ustawowymi od

dnia 15 maja 1991 r. Podstawę prawną żądania stanowił art. 298 k.h. Wymieniona

kwota obejmowała składki na ubezpieczenie społeczne za okres od dnia 1 kwietnia

1991 r. do dnia 31 października 1992 r., których spółka „P.” nie uiściła, i których nie

można było od niej wyegzekwować. Upadłość spółki „P.” została ogłoszona dnia 29

czerwca 1992 r. na wniosek zarządu złożony dnia 7 kwietnia 1992 r.

Pismem z dnia 2 lutego 1998 r. strona powodowa ograniczyła żądanie

do kwoty 72 631, 58 zł, obejmującej niezapłacone przez spółkę „P.” składki na

ubezpieczenie społeczne za okres od dnia 1 kwietnia 1991 r. do dnia 29 czerwca

1992 r. z odsetkami.

Wyrokiem z dnia 3 kwietnia 1998 r. Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy zasądził

od pozwanych kwotę 72 631, 58 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 15 maja

1991 r. do dnia zapłaty. Kwotę tę Sąd Wojewódzki ustalił na podstawie dokumentów

znajdujących się w aktach sprawy o sygn. Ns Rej.U. (...), obejmujących, między

innymi, stanowiący tytuł wykonawczy wykaz zaległości za okres od dnia 1 kwietnia

1991 r. do maja 1992 r. na kwotę 712 084 600 zł sprzed denominacji (należność

główna) i kwotę 334 350 000 zł sprzed denominacji(odsetki za zwłokę).

Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, pozwani nie złożyli wniosku o ogłoszenie

upadłości we właściwym czasie, gdyż wniosek ten powinien być złożony już

w pierwszym kwartale 1991 r. Wystąpienie przez pozwanych o ogłoszenie

upadłości w dniu 7 kwietnia 1992 r. było spóźnione co najmniej o rok.

Apelację pozwanych od wyroku Sądu Wojewódzkiego Sąd Apelacyjny

uwzględnił jedynie częściowo, zmieniając wyrok Sądu Wojewódzkiego w ten

sposób, że zasądzoną tym wyrokiem kwotę 72 6312, 58 zł obniżył do 60 504, 82 zł.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, pozwani powinni odpowiadać tylko za składki

niezapłacone w okresie do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki „P.”, nie

powinni natomiast odpowiadać za składki niezapłacone po dniu złożenia wniosku o

ogłoszenie upadłości, którymi Sąd Wojewódzki także ich obciążył.

W skardze kasacyjnej pozwani zarzucili naruszenie art. 298 k.h., art. 2 i 5

rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo

upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej

"Pr.upadł."), art. 476 i 481 k.c. oraz § 14 pkt 9 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz

rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (jedn. tekst Dz.U. z

1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm. – dalej "rozp. z 1990 r."), a także art. 361 § 1 i art.

233 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przesłankami odpowiedzialności ustanowionej w art. 298 k.h. (a obecnie w art.

299 k.s.h.), których ciężar dowodu spoczywa na wierzycielu spółki, są: istnienie w

czasie, kiedy dana osoba była członkiem zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, określonego zobowiązania tej spółki, stwierdzonego w tym

czasie lub później tytułem egzekucyjnym (uchwała Sądu Najwyższego z dnia

15 czerwca 1999 r., III CZP 10/99, OSNC 1999, nr 12, poz. 203 i wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 28 września 1999 r., II CKN 608/98, OSNC 2000, nr 4, poz.

67), oraz bezskuteczność egzekucji tego zobowiązania przeciwko spółce.

Pozwanego członka zarządu obciąża natomiast, jeżeli chce się uwolnić od tej

odpowiedzialności, ciężar dowodu zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub

wszczęcie postępowania układowego we właściwym czasie (czy też nieistnienia

w ogóle podstaw do zgłoszenia takiego wniosku w okresie pełnienia funkcji członka

zarządu) albo niezawinienia niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub

wszczęcie postępowania układowego bądź nieponiesienia przez wierzyciela szkody

wskutek spóźnionego złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcie

postępowania układowego.

Według utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego, przewidziana w art.

298 k.h. odpowiedzialność członków zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością obejmowała do czasu wejścia w życie art. 116 ustawy z dnia

29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.) oraz

art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) nie tylko przypadki bezskutecznej egzekucji

przeciwko spółce zobowiązań cywilnoprawnych w rozumieniu art. 353 k.c., ale

także przypadki bezskutecznej egzekucji przeciwko spółce – mających

publicznoprawny charakter – zobowiązań podatkowych oraz należności z tytułu

składek na ubezpieczenie społeczne (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 maja

1999 r., I CKN 1147/97, OSP 2000, nr 4, poz. 65 i powołane tam orzeczenia).

Przeważający w orzecznictwie pogląd ujmuje odpowiedzialność, o której

mowa w art. 298 k.h., a obecnie w art. 299 k.s.h., jako odpowiedzialność

odszkodowawczą (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 1997 r., III CZP

24/97, OSNC 1997, nr 11, poz. 165 i cytowane tam orzeczenia oraz uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 15 czerwca 1999 r., III CZP 10/99). Do tego nurtu orzecznictwa

należy też zaliczyć uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 2001 r., III CZP

69/01 (OSNC 2002, nr 10, poz. 118). Wyrażone w niej zapatrywanie, że członek

zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie może bronić się zarzutem

przedawnienia roszczenia, którego egzekucja przeciwko spółce okazała się

bezskuteczna, jest nie do pogodzenia ze stanowiskiem identyfikującym

odpowiedzialność, o której mowa w art. 298 k.h., z przypisaniem członkowi zarządu

zobowiązania do spełnienia niewyegzekwowanego świadczenia. Harmonizuje

natomiast z założeniem o odszkodowawczym charakterze odpowiedzialności

członka zarządu spółki. (...)

Skarga kasacyjna w zakresie, w jakim skarżący, powołując się na naruszenie

art. 298 k.h., art. 2 i 5 Pr.upadł. oraz art. 361 § 1 i art. 233 § 1 k.p.c., kwestionują w

ogóle odpowiedzialność pozwanych, nie ma usprawiedliwionych podstaw. Jej

uzasadnienie w tej części stanowi gołosłowną polemikę z ustaleniami i ocenami

Sądu Apelacyjnego. Dotyczy to także kwestii związku przyczynowego, jeśli przyjąć,

że skarżącym w istocie chodziło o art. 361 § 1 k.c.

Trafny jest natomiast zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 481 k.c.

wskutek utrzymania w mocy wyroku Sądu Wojewódzkiego w części dotyczącej

zasądzonych odsetek.

Na szkodę strony powodowej składały się niewyegzekwowane od zarządzanej

przez pozwanych spółki składki na ubezpieczenie społeczne oraz odsetki za zwłokę

w nieuiszczeniu tych składek w terminie. Zgodnie z § 14 rozp. z 1990 r., zarządzana

przez pozwanych spółka powinna uiścić składkę na ubezpieczenie społeczne za

dany miesiąc do 15 dnia następnego miesiąca, stosownie zaś do § 10

rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 31 grudnia 1989 r. w sprawie wykonania

niektórych przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych (Dz.U. z 1990 r. Nr 1,

poz. 4 ze zm.) w związku z § 1 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16

lutego 1989 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach

podatkowych na niektóre rodzaje świadczeń pieniężnych oraz określenia

właściwości organów podatkowych w zakresie umarzania zaległości podatkowych

(Dz.U. nr 6, poz. 40 ze zm.), w razie uchybienia temu terminowi, należały się

odsetki w wysokości 2,3% sumy składki za każdy dzień zwłoki, pobierane, w myśl §

11 rozp. z 1990 r., od dnia następnego po upływie ustalonego terminu do dnia

zapłaty włącznie. Strona powodowa nie wyegzekwowała od zarządzanej przez

pozwanych spółki na podstawie wystawionych przeciwko niej tytułów

wykonawczych składek i odsetek za zwłokę za objęty pozwem okres od dnia 1

kwietnia 1991 r. do dnia 29 czerwca 1992 r. Suma tych składek wynosiła 72 631, 58

zł, a suma odsetek za zwłokę – 33 435 zł. Obie te sumy łącznie wyznaczały

wysokość szkody strony powodowej podlegającej naprawieniu na podstawie art.

298 k.h. Stanowisko Sądu Apelacyjnego, uznające dzień złożenia wniosku o

ogłoszenie upadłości spółki „P.” za granicę czasową odpowiedzialności pozwanych,

nie jest trafne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 października 1998 r., III

CKN 650/97, OSNC 1999, nr 3, poz. 64). Kwestia ta jednak musi być w dalszych

rozważaniach pominięta wobec niezaskarżenia wyroku Sądu Apelacyjnego przez

stronę powodową.

Od kwoty odszkodowania obejmującego niewyegzekwowane składki na

ubezpieczenie społeczne i odsetki za zwłokę w zapłacie tych składek mogą być,

stosownie do art. 481 k.c., dochodzone odsetki za opóźnienie, tj. od dnia

wymagalności tego odszkodowania. Zgodnie z ogólnym uregulowaniem

przewidzianym w art. 455 k.c., wynikające z art. 298 k.h. roszczenie

odszkodowawcze staje się wymagalne niezwłocznie po wezwaniu członka zarządu

do zapłaty sumy zobowiązania, którego egzekucja przeciwko spółce okazała się

bezskuteczna.

Odsetek przysługujących na podstawie art. 481 k.c. nie można, rzecz jasna,

utożsamiać z odsetkami za zwłokę w nieterminowym uiszczeniu składki na

ubezpieczenie społeczne, o których była wcześniej mowa, jednakże strony i Sądy,

które dotychczas sprawę rozpoznawały, miały trudności z oddzieleniem obu

instytucji. Strona powodowa, domagając się zasądzenia od pozwanych określonej

kwoty, sprecyzowanej najpierw w pozwie, a później w piśmie z dnia 2 lutego

1998 r., „z odsetkami”, prawdopodobnie miała na względzie odsetki za zwłokę

w uiszczeniu tych składek. Przemawia za tym określenie kwotowo przez stronę

powodową jedynie równowartości niezapłaconych składek oraz domaganie się

zapłaty odsetek od dnia 15 maja 1991 r., tj. od dnia, do którego powinna być

zapłacona składka za kwiecień 1991 r., pierwszy miesiąc okresu zalegania przez

spółkę „P.” w zapłacie składek. Tak rozumiane żądanie zapłaty odsetek nie mogło

być uwzględnione, zgodnie bowiem z art. 359 § 2 i § 3 oraz art. 481 § 2 k.c., w

stosunkach cywilnoprawnych należą się odsetki ustawowe w rozumieniu tych

przepisów. Niewyegzekwowane odsetki za zwłokę w zapłacie składek na

ubezpieczenie społeczne mogłyby być – jak wyżej wyjaśniono – objęte jedynie

odszkodowaniem dochodzonym na podstawie art. 298 k.h., lecz wtedy powinno się

je zsumować i wyrazić kwotowo. Wobec niespełnienia w sprawie tego wymagania,

wynikającego z art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c., zasądzenie na rzecz strony powodowej

odszkodowania obejmującego odsetki za zwłokę w niezapłaceniu składek

stanowiłoby wyjście ponad żądanie i tym samym naruszenie art. 321 § 1 k.p.c.

W tej sytuacji wniosek strony powodowej o zasądzenie odsetek może być

rozumiany jedynie jako domaganie się odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty

objętej powództwem (art. 481 k.c.). W konsekwencji, odsetki za opóźnienie od

zasądzonej od pozwanych przez Sąd Apelacyjny kwoty 60 504, 82 zł powinny być

określone w sposób odpowiadający art. 481 k.c. O tym, od kiedy one się należą,

powinna więc rozstrzygać – ustalona zgodnie z art. 455 k.c. (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 10 lutego 2000 r., II CKN 725/98, OSNC 2000, nr 9, poz. 158)

– chwila wymagalności dochodzonego na podstawie art. 298 k.h. odszkodowania, a

nie chwila wymagalności jednej ze składek na ubezpieczenie społeczne, których

niewyegzekwowanie od spółki „P.” spowodowało wyrządzenie szkody stronie

powodowej.

Łączenie w skardze kasacyjnej art. 481 z art. 476 k.c., dotyczącym zwłoki, jest

wynikiem nieporozumienia, ponieważ, jak wyraźnie wynika z art. 481 § 1 k.c.,

odsetki za czas opóźnienia należą się, choćby opóźnienie było następstwem

okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

Z przedstawionych przyczyn orzeczono, jak w sentencji (art. 39313

§ 1 k.p.c.).