III CKN 38/01

Wyrok z dnia 27 lutego 2002 r., III CKN 38/01

Uprawnionym do zgłoszenia żądania przewidzianego w art. 10 ustawy z

dnia 16 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z

2001 r. Nr 124, poz.1361 ze zm.) jest każdy kto, ma interes prawny w tym, aby

treść księgi wieczystej odpowiadała rzeczywistemu stanowi prawnemu.

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sędzia SA Anna Owczarek

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Cecylii J. przeciwko Paulinie S. o

uzgodnienie treści księgi wieczystej, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 27 lutego 2002 r., kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego w Tarnowie

z dnia 26 września 2000 r.

oddalił kasację i przyznał adwokat Ewie K.-Z., Kancelaria Adwokacka w W., od

Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego w Tarnowie) kwotę 1000 zł tytułem kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Powódka Cecylia J. domagała się uzgodnienia z rzeczywistym stanem

prawnym treści księgi wieczystej nr (...), obejmującej nieruchomość składającą się z

działki nr 154 obrębu 78 o powierzchni 564 m2

, położonej w T.-K., przez

wykreślenie z działu II tej księgi pozwanej Pauliny S. i wpisanie – w jej miejsce, jako

właściciela – Skarbu Państwa. Podała, że podstawą wpisu pozwanej do księgi

wieczystej jako właścicielki była decyzja Prezydenta Miasta T. z dnia 20 maja

1980 r., nieważna z mocy prawa jako sprzeczna z ustawą z dnia 6 lipca 1972 r. o

terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale

nieruchomości w miastach i osiedlach, co stwierdziło Samorządowe Kolegium

Odwoławcze. Swój interes w żądaniu uzgodnienia powódka wytłumaczyła

staraniami o zwrot części spornej nieruchomości, o który ubiega się u Wojewody T.

Sąd Rejonowy w Tarnowie wyrokiem z dnia 18 stycznia 2000 r. powództwo

oddalił, a Sąd Okręgowy w Tarnowie – orzeczeniem z dnia 26 września 2000 r. –

oddalił apelację powódki od tego wyroku. Zdaniem Sądu drugiej instancji, interes

prawny w wytoczeniu powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym, której jest szczególnym rodzajem powództwa

o ustalenie, ma osoba, która bądź jest wpisana do księgi wieczystej, a jej prawo jest

bezpodstawnie ograniczone, bądź powinna być wpisana w miejsce osoby

ujawnionej w księdze bez podstawy prawnej. Tak więc, w ocenie Sądu

Okręgowego, ze skutecznym żądaniem uzgodnienia treści księgi wieczystej w

niniejszej sprawie mógłby wystąpić jedynie Skarb Państwa.

W kasacji – po wycofaniu zarzutów wypełniających podstawę drugą z art. 3931

k.p.c. – powódka, powołując podstawę pierwszą, zarzuciła naruszenie przez błędną

wykładnię art. 10 ustawy z dnia 16 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(Dz.U. Nr 19, poz. 147 ze zm.) oraz art. 189 k.p.c. w związku z art. 1, 3, 5

wymienionej ustawy, a także art. 2 i 8 ust. 1 i 2 Konstytucji, i wniosła o zmianę

zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Problem prawny, jaki zogniskował się w postępowaniu kasacyjnym,

sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy – jak przyjął Sąd Okręgowy – interes prawny

w wytoczeniu powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym, ma tylko osoba, która bądź jest wpisana do księgi wieczystej,

a jej prawo jest bezpodstawnie ograniczone, bądź powinna być wpisana w miejsce

osoby ujawnionej w księdze bez podstawy prawnej, czy też – co przedstawia

powódka w kasacji – każda osoba, która wykaże, że w wytoczeniu (dochodzeniu)

takiego powództwa ma interes prawny.

Przed przystąpieniem do rozstrzygnięcia tego zagadnienia należy

przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie poglądem, który zresztą

wyraził także Sąd Okręgowy, sprawa o usunięcie niezgodności między stanem

prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem

prawnym (art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 16 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i

hipotece, jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej "u.k.w.h.")

jest z istoty swej odmianą sprawy o ustalenie prawa (art. 189 k.p.c.) (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 10 października 1985 r., II CR 281/85, OSNCP 1986, nr

7-8, poz. 125).

Należy także przypomnieć, co uszło uwagi Sądów orzekających oraz

wnoszącej kasację, że zagadnienie, kto może żądać wszczęcia postępowania

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, było już

przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego, chociaż nie były to rozstrzygnięcia

jednolite. W wyroku z dnia 11 kwietnia 1963 r., 2 CR 296/62 (OSNCP 1964, nr 3,

poz. 59) stwierdzono, bez szerszego zresztą uzasadnienia, że do zgłoszenia

takiego żądania uprawniona jest wyłącznie osoba, której prawo nie jest wpisane.

Z kolei w uzasadnieniu wyroku z dnia 30 listopada 1971 r., II CR 525/71 (OSNCP

1972, nr 5, poz. 96) Sąd Najwyższy uznał, że uprawnionym do zgłoszenia żądania

przewidzianego w art. 23 dekretu z dnia 11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe

(Dz.U. Nr 57, poz. 319, obecnie: art. 10 u.k.w.h.) jest w zasadzie ten, komu

przysługuje prawo nie wpisane do księgi wieczystej, a poza tym każdy, kto ma

interes prawny w tym, aby prawo innej osoby zostało wpisane do księgi wieczystej.

W konsekwencji, osoba żądająca uzgodnienia treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym powinna wykazać, że przysługuje jej prawo, które

wymaga wpisu w księdze wieczystej, a ponadto, gdy żądającym jest osoba

zainteresowana w uzgodnieniu, że ma interes prawny uzasadniający dokonanie

wpisu przysługującego osobie uprawnionej.

Sąd Najwyższy rozpoznający kasację w niniejszej sprawie podziela

stanowisko zajęte w wyroku z dnia 30 listopada 1982 r., ponieważ nie powinno

budzić wątpliwości, że skoro powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym jest, czego nikt nie kwestionuje, odmianą

powództwa o ustalenie stosunku prawnego lub prawa, to – stosownie do art. 189

k.p.c. – uzgodnienia takiego (ustalenia) może żądać każda osoba mająca w tym

interes prawny. Przykładowo, wierzyciel, który w drodze egzekucji dokonał zajęcia

prawa dłużnika, będzie miał interes prawny w tym, aby to prawo zostało wpisane do

księgi wieczystej, albo – jak w sprawie niniejszej – interes prawny w ujawnieniu

właściciela nieruchomości (Skarbu Państwa) może mieć osoba, która zamierza

domagać się wydania (zwrotu) tej nieruchomości, twierdząc, że aktualny wpis

właściciela do księgi wieczystej nastąpił na podstawie nieważnej decyzji organu

administracji państwowej. Tak więc uzasadniony jest pogląd, że uprawnionym do

zgłoszenia żądania przewidzianego w art. 10 u.k.w.h. jest każdy, kto ma interes

prawny w tym, aby treść księgi wieczystej odpowiadała rzeczywistemu stanowi

prawnemu.

Należy zatem uznać, nie przesądzając, oczywiście, czy twierdzenia powódki

są uzasadnione, że stanowisko Sądu Okręgowego odmawiające jej a limine

legitymacji do wystąpienia z żądaniem uzgodnienia treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym, z tym uzasadnieniem, że legitymację tę ma

wyłącznie Skarb Państwa, a więc domniemany właściciel, nie może być uznane za

prawidłowe.

Mimo uznania podstawy kasacyjnej podniesionej przez powódkę za

usprawiedliwioną, kasacja nie może być jednak uwzględniona. Jest tak dlatego, że

jakkolwiek – o czym była mowa – sprawa o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym jest odmianą sprawy o ustalenie prawa lub

stosunku prawnego, to jednak ma charakter szczególny, który wyraża się w tym, że

celem postępowania jest doprowadzenie księgi wieczystej do jej rzeczywistego,

a więc aktualnego w dacie orzekania, stanu prawnego. Wymaga to wzięcia udziału

w sprawie nie tylko tych osób, które są wpisane w dziale drugim księgi wieczystej,

ale także innych osób, których uprawnienia z tytułu własności nie zostały – bez

względu na przyczynę – ujawnione (art. 72 § 2 k.p.c.) (por. orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 4 lipca 1960 r., 1 CR 347/60, OSN 1962, nr 4, poz. 126 oraz

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 grudnia 1988 r., III CRN 434/88, OSNCP 1991,

nr 1, poz. 12 i z dnia 17 kwietnia 1998 r. II CKN 695/97, nie publ.).

W sprawie niniejszej powódka pozwała jedynie Paulinę S., osobę wpisaną do

księgi, której prawa są przez nią kwestionowane, nie pozwała natomiast Skarbu

Państwa, a więc osoby, która – według jej twierdzeń – powinna być wpisana do

księgi wieczystej jako aktualny, rzeczywisty właściciel. Jest przy tym poza wszelką

dyskusją, że powództwo mogłoby być uwzględnione tylko przy udziale w sprawie

Skarbu Państwa, niezależnie od tego, że Skarb Państwa powinien mieć stworzoną

procesową płaszczyznę do zaprezentowania swojego stanowiska co do żądania

powódki i zarzutów pozwanej Pauliny S. Skoro zatem, w układzie personalnym, jaki

w sprawie zaistniał, żądanie powódki nie miało szans na uwzględnienie, przy

wzięciu pod rozwagę faktu, że skarżąca nie podniosła stosownych zarzutów w

ramach podstawy drugiej z art. 3931

k.p.c., zaskarżony wyrok, mimo błędnego

uzasadnienia, należało uznać za odpowiadający prawu.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39312

k.p.c.).