III CZP 1/02

Uchwała z dnia 28 lutego 2002 r., III CZP 1/02

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący)

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Maria Grzelka

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stefanii S. i Beaty S. przeciwko

R. Zakładowi Energetycznemu S.A. w R., Polskiemu Górnictwu Naftowemu i

Gazownictwu S.A. w W., Regionalnemu Oddziałowi Przesyłu w T. i Skarbowi

Państwa, Staroście S. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 28 lutego 2002 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Rzeszowie postanowieniem z

dnia 5 grudnia 2001 r.:

„Czy właścicielowi gruntu, przez którego nieruchomość przeprowadzono

gazociąg i linię energetyczną służy do podmiotów czyniących te nakłady wyłącznie

żądanie z art. 124 ust. 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543), czy też może

realizować swoje roszczenie na podstawie art. 231 § 2 k.c.”?

podjął uchwałę:

Przepis art. 124 ust. 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.) jest

przepisem szczególnym w stosunku do art. 231 § 2 k.c.

Uzasadnienie

Powódki Stefania S. i Beata S. domagały się nakazania pozwanym Polskiemu

Górnictwu Naftowemu i Gazownictwu S.A., R. Zakładowi Energetycznemu S.A. i

Staroście S. złożenia oświadczenia woli, którego treścią byłoby nabycie przez

pozwanych nieruchomości o powierzchni 0,48 ha, oznaczonej numerem

ewidencyjnym 370/1, położonej w S.W. Twierdziły, że nieruchomość nie nadaje się

do zabudowy mieszkaniowej wobec przeprowadzenia przez nią, za zezwoleniem

władz administracyjnych, w połowie lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia

gazociągu wysokoprężnego, zaś z końcem lat osiemdziesiątych – linii

energetycznej wysokiego napięcia.

Wyrokiem z dnia 26 lutego 1999 r. Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu powództwo

oddalił, przyjmując, że dla oceny, czy w wyniku zainstalowania na nieruchomości

urządzeń infrastruktury technicznej utraciła ona dotychczasowe przeznaczenie,

miarodajna jest data zainstalowania tych urządzeń. Ponieważ nastąpiło to w

okresie, gdy z przeznaczenia nieruchomość miała charakter rolniczy i na ten cel

może być wykorzystywana także obecnie, powódkom nie przysługuje roszczenie

przewidziane art. 124 ust. 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm. – dalej

"u.g.n.").

W wyniku apelacji powódek Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 17 lutego 2000 r.

uchylił wyrok Sądu Okręgowego i sprawę przekazał temu Sądowi do ponownego

rozpoznania, sugerując jej rozpoznanie także w aspekcie uregulowania zawartego

w art. 231 k.c.

Wyrokiem z dnia 12 czerwca 2001 r. Sąd Okręgowy zobowiązał do złożenia

oświadczenia woli o nabyciu udziałów powódek w nieruchomości – R. Zakład

Energetyczny w R. w 109/199 części za kwotę 35 603 zł, a Polskie Górnictwo

Naftowe i Gazownictwo, Regionalny Oddział Przemysłu w T. w 90/199 części za

kwotę 29 397 zł, natomiast w pozostałej części powództwo oddalił.

Rozpoznając apelacje obydwu pozwanych zobowiązanych do złożenia

oświadczenia woli, Sąd Apelacyjny powziął poważną wątpliwość prawną

przytoczoną na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

W warunkach rozwoju cywilizacyjnego granice wyłączności władania rzeczą

przez właściciela oceniane być muszą z uwzględnieniem najogólniej pojętego

interesu publicznego, stąd też we współczesnych ustawodawstwach nie sposób

wskazać takiego uregulowania, które czyniłoby z prawa własności prawo o

charakterze absolutnym. Artykuł 1 Protokołu Nr 1 i Nr 4 do Konwencji o ochronie

praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonego w Paryżu dnia 20 marca

1952 r. oraz sporządzonego w Strasburgu dnia 16 września 1963 r. (Dz.U. z 1995 r.

Nr 36, poz. 175 ze zm.) odzwierciedla jednoznacznie tendencję przeciwną,

przyzwalając jej sygnatariuszom na ustanawianie prawa „jakie uznają za konieczne

do uregulowania sposobu korzystania z własności zgodnie z interesem

powszechnym albo w celu zapewnienia uiszczania podatków lub innych należności

pieniężnych”.

W obszernym katalogu ustaw zawierających ograniczenia w korzystaniu z prawa

własności mieści się ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami. W art. 6 pkt 2 tej ustawy uznano, że budowa i utrzymanie

ciągów drenażowych, przewodów i urządzeń służących do przesyłania płynów,

pary, gazów i energii elektrycznej, a także innych obiektów i urządzeń niezbędnych

do korzystania z nich, służy celom publicznym. Taki ich charakter, zgodnie z art.

124 ust. 1 i 6 u.g.n., uzasadnia ingerencję w sferę własności i może przybrać postać

decyzji administracyjnej wydanej przez starostę w postępowaniu wszczętym z

urzędu lub na wniosek zarządu jednostki samorządu terytorialnego oraz innej osoby

i jednostki organizacyjnej – w przypadku, gdy właściciel (użytkownik wieczysty) nie

wyraził zgody na wzniesienie urządzeń albo postać obowiązku znoszenia

uciążliwości związanych z konserwacją oraz usuwaniem awarii ciągów, przewodów

i urządzeń, podlegającego wymuszeniu w drodze decyzji administracyjnej.

Szczególny charakter omawianych ograniczeń sprawia, że krąg podmiotów

uprawionych do ingerowania w prawa właścicielskie i korzystania z nieruchomości

w związku z instalowaniem tam urządzeń infrastruktury technicznej jest zwężony do

jednostek samorządu terytorialnego oraz zakładów i przedsiębiorstw użyteczności

publicznej, powołanych do bieżącego zaspokajania potrzeb zbiorowości lokalnych,

w postaci świadczenia usług publicznych.

Arbitralny charakter omawianych ograniczeń nie pozbawia właściciela

nieruchomości (użytkownika wieczystego) roszczeń, których źródłem są przepisy,

ogólnie rzecz ujmując, o ochronie własności. W myśl art. 124 ust. 5 u.g.n., jeżeli

założenie i przeprowadzenie ciągów, przewodów i urządzeń, o których mowa w

ust. 1, uniemożliwia właścicielowi albo użytkownikowi wieczystemu dalsze

prawidłowe korzystanie z nieruchomości w sposób dotychczasowy albo w sposób

zgodny z jej dotychczasowym przeznaczeniem, właściciel lub użytkownik wieczysty

może żądać, aby starosta wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej lub

występujący z wnioskiem o zezwolenie, o którym mowa w art. 124 ust. 2, nabył od

niego na rzecz Skarbu Państwa, na podstawie umowy, własność albo użytkowanie

wieczyste nieruchomości. Podmiotowe i przedmiotowe cechy tego roszczenia

odróżniają je w sposób zasadniczy od roszczeń przewidzianych w art. 231 k.c.

Podmiot wznoszący na gruncie urządzenia infrastruktury technicznej, o jakich

mowa w art. 124 ust. 1 u.g.n., nie jest posiadaczem. Budynki i inne urządzenia

wzniesione na gruncie właściciela, w rozumieniu art. 231 k.c., stają się częścią

składową nieruchomości, a nie elementem funkcjonowania przedsiębiorstwa

(zakładu) na użytek publiczny (...), co jest istotą treści wyrażonej w art. 124 u.g.n.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.