III CZP 4/02

Uchwała z dnia 27 lutego 2002 r., III CZP 4/02

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sędzia SA Anna Owczarek (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Banku Polskiej Kasy Opieki S.A. w W. o

wpis, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 27 lutego

2002 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Warszawie

postanowieniem z dnia 5 grudnia 2001 r.

„Czy apelacja wniesiona od postanowienia sądu rejestrowego wydanego na

podstawie wniosku złożonego zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 20 sierpnia

1997 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U.

1997 r. Nr 127, poz. 770 ze zm.), odmawiającego wpisu do Krajowego Rejestru

Sądowego podlega opłacie sądowej (wpisowi) a jeżeli tak. to czy opłacie stałej w

wysokości określonej § 45 ust. 1, § 45 ust. 5 czy też opłacie określonej w § 45 ust.

13 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie określenia wysokości

wpisów w sprawach cywilnych z dnia 17 grudnia 1996 r. (Dz.U. Nr 154, poz. 753 ze

zm.)?”

podjął uchwałę:

Apelacja od postanowienia o odmowie wpisu firmy przedsiębiorcy do

rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego podlega opłacie w

wysokości stałej, określonej w § 45 ust. 13 w związku z § 20 ust. 1

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 grudnia 1996 r. w sprawie

określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych (Dz. U Nr 154, poz. 753

ze zm.) wówczas, gdy zaskarżone postanowienie wydano po rozpoznaniu

wniosku przedsiębiorcy o wpis do rejestru przedsiębiorców Krajowego

Rejestru Sądowego, wniesionego na podstawie art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 20

sierpnia 1997 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze

Sądowym (Dz.U. Nr 121, poz. 770 ze zm.).

Uzasadnienie

Bank Polska Kasa Opieki S.A. z siedzibą w W., wpisany do rejestru RHB

prowadzonego przez Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy pod nr (...), złożył wniosek

o wpis do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego na podstawie

art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o

Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 121, poz. 770 ze zm.). Postanowieniem z

dnia 2 lipca 2001 r. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy dokonał wpisu

wymienionego podmiotu łącznie z firmą w pełnym brzmieniu do rejestru

przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem KRS (...) i odmówił

wpisu w dziale 1 rubryka 1 skrótu firmy spółki. Apelacja od powyższego

postanowienia została odrzucona postanowieniem Sądu Rejonowego dla m.st.

Warszawy z dnia 26 września 2001 r. wobec nieuiszczenia opłaty w wysokości

stałej (art. 17 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych, Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm.1

– dalej "u.k.s.c.").

Rozpatrując zażalenie na to postanowienie, Sąd Okręgowy w Warszawie

powziął poważną wątpliwość, która przedstawiona została w zagadnieniu prawnym

przytoczonym na wstępie uchwały.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygane zagadnienie prawne powstało na tle ustawy z dnia 20 sierpnia

1997 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U.

Nr 121, poz. 770 ze zm. – dalej "p.w.K.Rej.S."), która reguluje terminy i zasady

wejścia w życie ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym

(Dz.U. Nr 121, poz. 769 ze zm.– dalej "u.K.Rej.S."). Określa ona następujące

zasady co do postępowania i uiszczania opłat w sprawach:

– z wniosku przedsiębiorców o dokonanie pierwszego lub dalszych wpisów do

ewidencji działalności gospodarczej, nie zakończonych do dnia 31 grudnia 2003 r.

oraz o dokonanie pierwszego lub dalszych wpisów do rejestrów sądowych w

sprawach nie zakończonych do dnia wejścia w życie ustawy; wnioski, o których

mowa w art. 2 ust. 1 i art. 3 ust. 1, nie podlegają opłacie sądowej (art. 4 ust. 1);

– z wniosku o wpis do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru

Sądowego przedsiębiorców, uprzednio wpisanych do rejestru sądowego lub

ewidencji działalności gospodarczej na podstawie dotychczasowych przepisów;

wniosek taki jest wolny od opłaty sądowej z zastrzeżeniem, że w razie

przekroczenia ustawowego terminu do jego złożenia, wnioskodawca ponosi opłaty

sądowe przewidziane w postępowaniu rejestrowym (art. 7a ust. 6, art. 8 ust. 2);

– wszczętych z urzędu o wpis do Krajowego Rejestru Sądowego podmiotu,

wpisanego uprzednio do ewidencji działalności gospodarczej, co do którego

przedsiębiorca złożył wniosek o dokonanie dalszych wpisów do ewidencji

działalności gospodarczej, a sprawa nie została zakończona do dnia 31 grudnia

2003 r.; wpis, o którym mowa, jest wolny od opłaty sądowej (art. 4 ust. 2);

– wszczętych z urzędu o pierwszy wpis do Krajowego Rejestru Sądowego

podmiotu wpisanego do dotychczasowych rejestrów sądowych, jeżeli po dniu

wejścia w życie ustawy w trakcie rozpoznawania sprawy o dokonanie dalszych

wpisów do dotychczasowych rejestrów sądowych zostanie złożony wniosek o

kolejny wpis, lub jeżeli postanowienie w przedmiocie wpisu do dotychczasowych

rejestrów sądowych zostanie uchylone i sprawa przekazana do ponownego

rozpoznania, lub jeżeli zostaje podjęte zawieszone postępowanie rejestrowe; wpis,

o którym mowa, jest wolny od opłaty sądowej (art. 6 ust. 6),

– wszczętych z urzędu o wpis podmiotu podlegającego obowiązkowi wpisu do

rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz

publicznych zakładów opieki zdrowotnej, wpisanego do odpowiedniego rejestru

przed dniem 1 stycznia 2001 r.; wpis ten jest wolny od opłaty sądowej, z

zastrzeżeniem, że nieuzupełnienie sądu wniosku, pomimo wezwania, powoduje

umorzenie postępowania, a wniosek złożony po umorzeniu postępowania podlega

opłacie sądowej (art. 10 ust. 2 i 5).

Zestawienie powyższe wskazuje na brak spójności unormowań dotyczących

kosztów sądowych w sprawach rejestrowych związanych z wprowadzeniem

Krajowego Rejestru Sądowego, którego celem była unifikacja rejestrów sądowych i

administracyjnych. Regulacja ta ma charakter samodzielny i epizodyczny, natomiast

zasady uiszczania kosztów sądowych w innych sprawach o wpis do Krajowego

Rejestru Sądowego określone są w art. 6948

§ 3 k.p.c. i art. 19 ust. 2 u.K.Rej.S.

Zasadą jest, że pisma procesowe wszczynające postępowanie podlegają

opłacie sądowej, którą uiszcza strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie

(art. 5 ust. 1, art. 15, art. 16 ust. 1 u.k.s.c.). Zasada ta obowiązuje także w

postępowaniu rejestrowym (art. 19 ust. 2 u.K.Rej.S., art. 6948

§ 3 k.p.c. a contrario).

Opłatę w tej samej wysokości lub jej oznaczonej części pobiera się od pism

1

Obecnie tekst jednolity Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88.

sądowych stanowiących środki odwoławcze w wypadku, gdy postępowanie

wszczęto na skutek pozwu, od którego uiszcza się opłatę (§ 7, 9, i 20 ust. 1

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 grudnia 1996 r. w sprawie

określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych, Dz.U. Nr 154, poz. 753 ze

zm.), albo w których postępowanie nieprocesowe wszczęto z urzędu (§ 20 ust. 2 i 3

rozporządzenia).

Podstawą zwolnienia od opłat sądowych pism wszczynających postępowanie

może być ustawa (zwolnienie podmiotowe lub przedmiotowe) albo orzeczenie sądu.

Rozbieżne brzmienie przepisów określających przedmiotowe zwolnienie od kosztów

sądowych (np. „nie pobiera się opłat sadowych od wniosku” – art. 10 pkt 4 i 6

u.k.s.c., „postępowanie jest wolne od kosztów sądowych” – art. 48 ust. 1 ustawy z

dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, Dz.U. Nr 111, poz. 535

ze zm. lub art. 263 § 1 k.p., „wnioski nie podlegają opłacie sądowej” – art. 4 ust. 1

p.w.K.Rej.S. lub „wnioski są wolne od opłaty sądowej” – art. 7a ust. 6 p.w.K.Rej.S.)

oraz brak wyraźnego unormowania tej kwestii w przepisach ustawy z dnia 13

czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie pozwalają na

uogólnienia. W szczególności nie można przyjąć, aby wynikała z nich zasada, że

zwolnienie od opłaty pisma procesowego (pozwu, wniosku) wszczynającego

postępowanie rozciąga się na pisma stanowiące środki odwoławcze, choć

orzecznictwo sądowe opowiedziało się za taką wykładnią art. 48 ust. 1 ustawy z

dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (np. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 10 listopada 1995 r., III CZP 154/95, "Biuletyn SN" 1995, nr 11,

s. 14) oraz art. 6 § 5 ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia

społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz.U. Nr 4, poz. 11;

por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 1966 r., I CZ 56/66,

OSNCP 1967, nr 4, poz. 69).

Przedmiotem wypowiedzi orzecznictwa i doktryny było zagadnienie uiszczania

opłat od środków odwoławczych w kwestiach incydentalnych, w których do wydania

postanowienia doszło na skutek złożenia wniosku nie podlegającego opłacie. Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 22 marca 1978 r., IV CZ 43/78 (OSNCP 1979,

nr 1, poz.10) przyjął, że zażalenie na postanowienie w przedmiocie wykładni

orzeczenia podlega opłacie, podobnie w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 26

kwietnia 1988 r., mającej moc zasady prawnej, III CZP 89/87 (OSNCP 1989, nr 1,

poz. 2) w odniesieniu do zażalenia na postanowienie sądu oddalające wniosek

o wyłączenie sędziego. Sąd Najwyższy w obu wypadkach przyjął, że podstawowe

założenia ustawy o kosztach sądowych, znajdujące swój wyraz w art. 5 i 16 ust. 1,

nie uzasadniają wniosku, że w sprawach, w których nie przewiduje się pobierania

opłat sądowych od pism początkujących postępowanie, nie istniał także obowiązek

ich uiszczenia od wnoszonych środków odwoławczych. Orzeczenia te zostały

krytycznie ocenione przez doktrynę, która – odwołując się do względów

celowościowych – opowiadała się za zwolnieniem zażaleń od opłat sądowych.

Zagadnienie prawne dotyczy kwestii uiszczania opłat w postępowaniu

odwoławczym w sprawie wszczętej na skutek wniosku przedsiębiorcy, uprzednio

wpisanego do rejestru sądowego, o wpis do rejestru przedsiębiorców Krajowego

Rejestru Sądowego, złożonego na podstawie art. 7 ust. 1 p.w.K.Rej.S. Wymaga

ono dokonania wykładni art. 7a ust. 6 p.w.K.Rej.S., stanowiącego, że wniosek

oparty na art. 7 ust. 1 i 2 jest wolny od opłaty sądowej, z zastrzeżeniem art. 8 ust. 2,

który stanowi, że w razie przekroczenia ustawowych terminów do złożenia

wniosków wymienionych w art. 7 ust. 1 i 2 wnioskodawca ponosi opłaty sądowe,

przewidziane w postępowaniu rejestrowym.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela pogląd wyrażony w

uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 1998 r., III CZP 15/98

(OSNC 1998, nr 12, poz. 201), że przepisy dotyczące opłat sądowych powinny być

interpretowane ściśle, przede wszystkim przy wykorzystaniu wykładni językowej.

Odwołując się do reguł składni i dyrektyw językowego znaczenia wypowiedzi trzeba

stwierdzić, że sformułowanie „jest wolny od opłaty sądowej” nie jest tożsame ze

zwrotem „nie podlega opłacie sądowej”. Oznacza to, że – co do zasady – w

postępowaniu w tych sprawach pobiera się opłaty, a jedynie wniosek jest od niej

zwolniony. Pojęcie wniosku, przy braku podstaw do przyjęcia, że środki

odwoławcze od orzeczeń wydanych na podstawie wniosków zwolnionych od opłat

są również wolne od opłat, w przeciwieństwie do środków odwoławczych od

orzeczeń wydanych w postępowaniach wszczętych z urzędu – nie może być

zrównane z pojęciem czynności procesowych podejmowanych w dalszym toku

postępowania. Zawarte w art. 7a ust. 6 określenie „z zastrzeżeniem art. 8 ust. 2”, w

którym użyto liczby mnogiej, nie stanowi dostatecznej podstawy do takiego

powiązania obu przepisów, aby w kontekście art. 8 ust. 2 uznać, że art. 7a ust. 6

obejmuje zwolnienie od wszystkich opłat sądowych w postępowaniu rejestrowym.

Jakkolwiek zwrot „z zastrzeżeniem” sugeruje, że chodzi o warunek, a przedmiot

regulacji w obu normach jest taki sam („opłaty”), to wynik wnioskowania jest

odmienny, art. 8 ust. 2 określa bowiem zasadę, a art. 7a ust. 6 wyjątek, a nie

odwrotnie. Dyrektywy interpretacyjne drugiego stopnia wskazują, że wyjątek nie

może być wykładany a simili (exceptiones non sunt extentendae).

Rozważenia wymaga także, czy mimo że sens językowy omawianej normy

jest jasny, nie należy dać pierwszeństwa regułom wykładni celowościowej, które

nakazałyby przyjęcie normy o szerszym zakresie. Odnieść się zatem należy do

uzasadnienia aksjologicznego przepisu i ustalić, czy znaczenie powyższe zgodne

jest z celem instytucji.

W uzasadnieniu projektu ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym powołano

następujące cele wprowadzenia jednolitego rejestru przedsiębiorców Krajowego

Rejestru Sądowego: legalizacyjny (polegający na objęciu wszystkich

przedsiębiorców, także pozostających poza dotychczasowymi rejestrami sądowymi

i administracyjną ewidencją działalności gospodarczej), informacyjny (związany

z dostępnością danych i objęciem terenu całego kraju) oraz unifikacyjny.

Ustawodawca, poza wyjątkiem określonym w art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 6, wprowadził

jednak jako zasadę dokonywanie wpisu do Rejestru na wniosek, co oznacza, że

dochodzi do niego w wyniku przeprowadzenia postępowania i na podstawie

orzeczenia sądowego. Bez wątpienia u podstaw tego rozwiązania leży zamiar

przyspieszenia „przerejestrowania”, aktualizacji rejestru i dostosowania działalności

przedsiębiorców do wymogów ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym, co leży

zarówno w interesie ogólnym, jak i bezpośrednio zainteresowanych. Można podjąć

próbę argumentacji, że skoro przedsiębiorcy uprzednio uzyskali wpis we

właściwych rejestrach (ewidencji), dopełniając obowiązków ciążących na nich na

podstawie wcześniej obowiązujących ustaw, to zwolnienie od opłat sądowych

powinno obejmować wszystkie czynności podlegające opłacie w postępowaniu

rejestrowym. Składając wniosek przewidziany art. 7 ust. 1 i 2 p.w.K.Rej.S.,

przedsiębiorcy działają ponadto także w interesie publicznym.

Przeciwko temu przemawia jednak wzgląd na epizodyczny charakter

unormowania i ograniczenie obowiązku złożenia wniosku do określonej kategorii

podmiotów podlegających wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego, tj.

przedsiębiorców prowadzących profesjonalną działalność gospodarczą. Założeniem

tej regulacji jest, że właściwie sporządzony, odpowiadający wymogom formalnym i

złożony w terminie wniosek o wpis do rejestru zostanie uwzględniony bez

ponoszenia opłat, gdyż postępowanie odwoławcze będzie zbędne. Taki

dyscyplinujący cel zasługuje na pełną akceptację w świetle uznanych powszechnie

ocen systemu aksjologicznego.

Konkludując, Sąd Najwyższy stwierdza, że brak podstaw do dania

pierwszeństwa regułom funkcjonalnym nad językowymi i systemowymi, czyli do

dokonania rozszerzającej wykładni art. 7a ust. 6 p.w.K.Rej.S.

Pozytywna odpowiedź na pytanie, czy środki odwoławcze od orzeczeń

w postępowaniu o wpis do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego,

toczącym się na skutek wniosku przedsiębiorcy złożonego na podstawie o art. 7

ust. 1 p.w.K.Rej.S., podlegają opłacie sądowej, czyni aktualną potrzebę rozważenia

dalszej części zagadnienia prawnego. Jego zakres jest szerszy aniżeli potrzeba

wynikająca ze stanu sprawy, podkreślić bowiem należy, że wniosek o wpis został co

do zasady uwzględniony, a odmowa wpisu dotyczy jedynie danych obejmujących

skrót firmy przedsiębiorcy, która została ujawniona w Rejestrze w pełnym

brzmieniu. W tym stanie rzeczy nie można stosować przepisów określających

wysokość opłaty sądowej od wniosku o zarejestrowanie w rejestrze

przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego (§ 45 ust. 1 i 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 grudnia 1996 r. w sprawie określenia wysokości

wpisów w sprawach cywilnych) ani od wniosku o dokonanie zmiany wpisu

dotyczącego podmiotu wpisanego do rejestru przedsiębiorców (§ 45 ust. 2 in fine i §

45 ust. 5). Właściwą podstawą pobrania opłaty od apelacji jest zatem § 45 ust. 13 w

związku z § 20 ust. 1, przewidujący wpis stały w kwocie 300 zł od wniosków innych

niż wymienione w § 45 ust. 1.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.