II KKN 105/00

WYROK Z DNIA 5 MARCA 2002 R.

II KKN 105/00

Zakaz ne peius określony w art. 454 § 2 k.p.k., oznacza, że zabro-

nione jest zaostrzenie przez sąd odwoławczy kary pozbawienia wolności

wobec oskarżonego za określone przestępstwo, gdy dokonano zmiany

ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku co do

tegoż oskarżonego i co do tegoż przestępstwa – zarówno w części dyspo-

zytywnej drugoinstancyjnego orzeczenia, jak i w jego części motywacyjnej

– w tym również i takiej, która nie miałaby wpływu na rozmiar represji kar-

nej.

Przewodniczący: sędzia SN P. Hofmański.

Sędziowie: SN F.Tarnowski, SA del. do SN R. Malarski

(sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Krajowej: K. Parchimowicz.

Sąd Najwyższy w sprawie Andrzeja K. skazanego z art. 145 § 1, 2 i 3

k.k. z 1969 r. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 5 marca

2002 r. kasacji, wniesionej przez obrońcę od wyroku Sądu Okręgowego w

R. z dnia 10 września 1999 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w

P. z dnia 19 lutego 1999 r.,

uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej rozstrzygnięcia o karze i

w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w R. do po-

nownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

2

U Z A S A D N I E N I E

Prokurator oskarżył Andrzeja K. o to, że w dniu 29 czerwca 1997 r., w

N., umyślnie naruszył zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym w ten spo-

sób, iż kierując w stanie nietrzeźwości wynoszącym 2,7 promila alkoholu

we krwi samochodem marki „Subaru” i jadąc z nadmierną prędkością stra-

cił panowanie nad pojazdem, zjechał na lewą stronę jezdni i na pobocze,

co doprowadziło do wielokrotnego przewracania się samochodu, w wyniku

czego pasażerka Elżbieta S. poniosła śmierć, pozostali pasażerowi odnieśli

obrażenia ciała – Leszek P. takie, które naruszyły czynności narządu ciała

na okres przekraczający 7 dni, a Andrzej P. takie, które uznaje się za lek-

kie, natomiast w samochodzie, nie będącym własnością sprawcy, powstała

poważna szkoda w wysokości 23 000 zł, to jest o czyn określony w art. 145

§ 2 i 3 k.k. z 1969 r.

Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 19 lutego 1999 r. uznał Andrzeja

K. za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu, zakwalifikował go z art.

177 § 2 k.k. i art. 178 k.k. i na podstawie tych przepisów wymierzył mu karę

trzech lat i sześciu miesięcy pozbawienia wolności. W oparciu o art. 42 § 2

k.k. orzekł wobec oskarżonego zakaz prowadzenia pojazdów mechanicz-

nych na okres 5 lat.

Wyrok ten poddany został kontroli instancyjnej na skutek wniesionej

na niekorzyść oskarżonego apelacji prokuratora, który podniósł zarzut ra-

żącej niewspółmierności kary, oraz apelacji złożonej przez obrońcę oskar-

żonego, który wysunął zarzuty obrazy przepisów postępowania i błędu w

ustaleniach faktycznych.

Sąd Okręgowy w R., w dniu 10 września 1999 r., zmienił zaskarżony

wyrok poprzez zastosowanie – w myśl art. 4 § 1 k.k. – przepisów Kodeksu

3

karnego z 1969 r. i, m. in., zakwalifikowanie przypisanego oskarżonemu

czynu z art. 145 § 1, 2 i 3 tejże ustawy oraz przez podwyższenie wymie-

rzonej oskarżonemu kary pozbawienia wolności do pięciu lat.

Kasację od powyższego wyroku wywiódł obrońca oskarżonego, za-

rzucając rażącą obrazę przepisów postępowania, która miała istotny wpływ

na treść orzeczenia, to jest art. 433 § 2 i 457 § 2 k.p.k. „na skutek nieroz-

ważenia wszystkich wniosków i zarzutów wskazanych w środku odwoław-

czym oraz nie wskazanie w uzasadnieniu w sposób dostateczny, dlaczego

zarzuty apelacji są bezzasadne”, art. 437 § 2 k.p.k. „na skutek nieuchylenia

zaskarżonego orzeczenia do ponownego rozpoznania” i art. 454 § 2 k.p.k.

„na skutek zmiany ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia i

wymierzenie surowszej kary pozbawienia wolności”. W oparciu o tak sfor-

mułowane zarzuty obrońca wniósł o uchylenie wyroków sądów obu instan-

cji i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w P. do ponownego rozpo-

znania.

Rozpoznając kasację, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Centralnym zagadnieniem występującym w sprawie pozostaje

kwestia wykładni art. 454 § 2 k.p.k., który statuuje wyrażony od strony ne-

gatywnej zakaz zaostrzania przez sąd odwoławczy kary pozbawienia wol-

ności w sytuacji, gdy dochodzi do zmiany ustaleń faktycznych przyjętych za

podstawę zaskarżonego wyroku. (…)

Rozpocząć wypada od stwierdzenia – powszechnie aprobowanego

przez doktrynę – że przewidziany w wymienionym przepisie zakaz korektu-

ry ustaleń faktycznych obejmuje zarówno te ustalenia, które zamieszczane

są w części dyspozytywnej wyroku, jak i ustalenia zawarte w jego części

motywacyjnej. Zakaz dotyczy tym samym ustaleń co do rozszerzania kata-

logu okoliczności obciążających lub redukowania katalogu okoliczności ła-

godzących (por. S. Zabłocki, w: Kodeks postępowania karnego. Komentarz

4

pod red. Z. Gostyńskiego. Warszawa 1998, t. II, s. 517; T. Grzegorczyk:

Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Zakamycze 2001, s. 1059).

Mimo tak szerokiego rozumienia zakazu dokonywania zmian ustaleń

faktycznych, o którym mowa w art. 454 § 2 k.p.k., trudno nie odnotować, że

ma on przecież swoje granice. Nie przypadkiem ustawodawca zaakcento-

wał, że zakaz dotyczy ustaleń faktycznych „przyjętych za podstawę zaskar-

żonego wyroku”. Zacytowane sformułowanie oznacza, że w sprawie złożo-

nej pod względem podmiotowym zmiana ustaleń faktycznych co do jedne-

go oskarżonego nie będzie stała na przeszkodzie podwyższeniu przez sąd

ad quem kary pozbawienia wolności w stosunku do innego oskarżonego.

Wydaje się, że w sprawie złożonej pod względem przedmiotowym korektu-

ra ustaleń faktycznych w zakresie jednego czynu nie będzie na ogół unie-

możliwiała zaostrzenia represji karnej za inny czyn. Można jednak wyobra-

zić sobie układ procesowy, w którym takie postąpienie będzie kłóciło się z

celami, jakie legły u podstaw ustanowienia reguł ne peius. Wówczas – co

jest w pełni zrozumiałe – zmiana ustaleń faktycznych powinna być wyklu-

czona.

Choć przedstawione przez prokuratora na rozprawie kasacyjnej za-

patrywanie prawne, że art. 454 § 2 k.p.k. wymaga, aby między orzecze-

niem surowszej kary pozbawienia wolności w postępowaniu apelacyjnym a

zmianą ustaleń faktycznych zachodził związek, nie ma bezpośredniego

odniesienia do konkretnego przypadku (będzie o tym mowa niżej), trudno

pozostawić je bez komentarza – i to krytycznego. Przede wszystkim należy

wyraźnie podkreślić, że zarówno wykładnia ściśle językowa, jak i ratio legis

interpretowanego przepisu sprzeciwiają się przyjęciu stanowiska oskarży-

ciela publicznego. Brzmienie art. 454 § 2 k.p.k. żadną miarą nie uprawnia

do twierdzenia, że jeśli zmiana ustaleń faktycznych nie rzutuje na zao-

strzenie kary pozbawienia wolności, to nie wchodzi w grę obraza wymie-

nionego przepisu proceduralnego. Dopuszczenie możliwości modyfikowa-

5

nia przez sąd odwoławczy ustaleń faktycznych pozostających bez wpływu

na kształtowanie poziomu represji karnej przy równoczesnym podwyższa-

niu kary wydatnie osłabiłoby funkcję analizowanej reguły ne peius, która

polega na ograniczaniu orzekania „co do istoty” przez sąd drugiej instancji

rozpoznający skargę apelacyjną na niekorzyść oskarżonego. W konse-

kwencji doznałoby uszczerbku prawo do obrony oraz zasada dwuinstan-

cyjności, której znaczenia, zwłaszcza przy orzekaniu na niekorzyść, nie

sposób przecenić. Gdyby ustawodawcy przyświecał inny zamysł, bez wąt-

pienia przepis art. 454 § 2 k.p.k. (będący odpowiednikiem art. 383 § 3

k.p.k. z 1969 r., który w tej postaci obowiązywał od 1 stycznia 1996 r.

zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o zmianie Kodeksu po-

stępowania karnego – Dz. U. Nr 89, poz. 443) zostałby odmiennie zreda-

gowany. Nic temu nie stało na przeszkodzie. Treść niektórych przepisów –

wystarczy sięgnąć do działu IX k.p.k. (art. 438 pkt 2 i 3) – dobitnie wskazu-

je, że ustawodawca, jeśli ma zamiar uzależnić zaistnienie określonego

skutku od związku zachodzącego między poszczególnymi przesłankami,

wyraźnie to zaznacza.

Poczynione rozważania pozwalają skonstatować: zakaz ne peius

określony w art. 454 § 2 k.p.k., oznacza, że zabronione jest zaostrzenie

przez sąd odwoławczy kary pozbawienia wolności wobec oskarżonego za

określone przestępstwo, gdy dokonano zmiany ustaleń faktycznych przyję-

tych za podstawę zaskarżonego wyroku co do tegoż oskarżonego i co do

tegoż przestępstwa – zarówno w części dyspozytywnej drugoinstancyjnego

orzeczenia, jak i w jego części motywacyjnej – w tym również i takiej, która

nie miałaby wpływu na rozmiar represji karnej.

2. Przechodząc na płaszczyznę art. 523 § 1 k.p.k., wypada zgodzić

się z autorem kasacji, iż Sąd Okręgowy w R., podwyższając wymierzoną

Andrzejowi K. karę pozbawienia wolności i jednocześnie rozszerzając kata-

log okoliczności obciążających o uprzednią karalność oskarżonego za

6

przestępstwo z art. 145 § 1 i 3 k.k. z 1969 r., ewidentnie naruszył przepis

art. 454 § 2 k.p.k. Bez znaczenia jest, że informacja o wcześniejszej karal-

ności oskarżonego za spowodowanie wypadku komunikacyjnego w stanie

nietrzeźwości znalazła się wśród okoliczności ujawnionych na rozprawie

głównej. Istotne jest, że nie stała się częścią składową poczynionych przez

sąd a quo ustaleń faktycznych.

Nie ulega wątpliwości, że naruszenie reguły ne peius, mającej donio-

słe znaczenie gwarancyjne, należy uważać za rażące naruszenie prawa w

rozumieniu art. 523 § 1 k.p.k. Treść uzasadnienia wyroku sądu odwoław-

czego jednoznacznie wskazuje, że uprzednia karalność oskarżonego za

czyn z art. 145 § 1 i 3 k.k. z 1969 r. miała wpływ na orzeczenie wobec nie-

go surowszej kary pozbawienia wolności.

Zajmując takie stanowisko, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok

w części dotyczącej rozstrzygnięcia o karze i przekazał w tym zakresie

sprawę Sądowi Okręgowemu w R. do ponownego rozpoznania. Powtórnie

rozpoznając sprawę, sąd ten związany będzie zapatrywaniem prawnym

wyrażonym w niniejszym wyroku (art. 442 § 3 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.).

Sąd ad quem powinien pamiętać, że rozstrzygnięcie w zakresie winy jest

względnie prawomocne (art. 442 § 1 zd. 2 w zw. z art. 518 k.p.k.). (…)

3. Pozostałe zarzuty podniesione w kasacji okazały się oczywiście

bezzasadne. Sąd odwoławczy – jako sąd głównie kontrolujący – rozważył

wszystkie istotne zarzuty i wnioski wskazane w skardze apelacyjnej obroń-

cy i w uzasadnieniu swoim podał, czym kierował się podzielając ustalenie o

winie oskarżonego oraz dlaczego zarzuty i wnioski tejże apelacji uznał za

nietrafne.

Wprawdzie skarżący sformułował w kasacji zarzuty rażącej obrazy

prawa procesowego (art. 433 § 2 i art. 457 § 2 k.p.k.), jednakże w rzeczy-

wistości zakwestionował w niej zasadność oceny dowodów i dokonanego

w sprawie ustalenia, że kierowcą samochodu osobowego marki „Subaru”

7

był w chwili wypadku Andrzej K. Tak skonstruowana kasacja nie mogła –

co jest oczywiste – ani zobowiązywać, ani też uprawniać instancji kasacyj-

nej do badania – pod pozorem rozpoznawania „zarzutów rażącego naru-

szenia prawa” – zasadności ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę

wyroku sądu odwoławczego.