IV CKN 885/00

Wyrok z dnia 19 marca 2002 r., IV CKN 885/00

Umowa ubezpieczenia budynków w gospodarstwie rolnym zawarta na

podstawie przepisów o obowiązkowym ubezpieczeniu budynków może być

potraktowana jako umowa ubezpieczenia dobrowolnego, jeżeli budynki nie

podlegają ubezpieczeniu obowiązkowemu.

Sędzia SN Filomena Barczewska (przewodniczący)

Sędzia SN Bronisław Czech (sprawozdawca)

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa G. przeciwko Powszechnemu

Zakładowi Ubezpieczeń S.A., Oddziałowi Okręgowemu w B., Inspektoratowi w W.M.

o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 19 marca 2002 r. na rozprawie

kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 1 lipca 1999 r.

uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w

Białymstoku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Łomży wyrokiem z dnia 23 kwietnia 1999 r. oddalił

powództwo Józefa G., skierowane przeciwko PZU o zapłatę odszkodowania w

kwocie 39 000 zł z odsetkami, wynikającego z umowy ubezpieczenia od ognia

budynków gospodarstwa rolnego (obora i stodoła). Podstawą rozstrzygnięcia stały

się następujące ustalenia i oceny.

Umowa ubezpieczenia od ognia i innych zdarzeń losowych budynków

wchodzących w skład gospodarstwa rolnego, zawarta przez strony w 1998 r., była

kontynuacją umów z lat poprzednich i dotyczyła obory oraz stodoły, położonych we

wsi S.J. Powód uiścił składkę ubezpieczeniową w dwóch ratach – w styczniu i lipcu

1998 r. – w łącznej kwocie 154,70 zł. W kwietniu wszczęte zostało postępowanie

administracyjne w przedmiocie nakazania rozbiórki budynków ze względu na ich zły

stan techniczny, w którym powód oświadczył w dniu 10 września 1998 r., że będzie

remontował przedmiotowe budynki. Postępowanie zostało jednak ostatecznie

umorzone ze względu na zniszczenie budynków przez pożar w dniu 12 września

1998 r. Prokuratura odmówiła wszczęcia dochodzenia w sprawie pożaru, ustalając,

że budynki były w bardzo złym stanie technicznym i nie nadawały się do remontu.

Ich wartość w dniu pożaru wynosiła łącznie 3911,60 zł (stodoła 1884,10 zł i obora

2027,50 zł). Ustalenie to przyjęły Sądu obu instancji. Pozwany ubezpieczyciel

odmówił wypłaty odszkodowania.

Zdaniem Sądu Okręgowego, powodowi nie należy się odszkodowanie,

albowiem przedmiotowe budynki osiągnęły 100 % normy zużycia i nie były objęte

ubezpieczeniem (§ 16 pkt 3 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 3 kwietnia

1997 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia budynków

wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych,

Dz.U. Nr 36, poz. 220).

Apelację powoda od tego wyroku oddalił Sąd Apelacyjny w Białymstoku

wyrokiem zaskarżonym kasacją. Sąd ten podzielił ustalenia i ocenę prawną Sądu

Okręgowego.

Powód w kasacji, zarzucając naruszenie art. 805 § 1 i § 2 pkt 1 k.c. przez

przyjęcie braku odpowiedzialności pozwanego, mimo istnienia w czasie pożaru

ważnej umowy ubezpieczenia, określającej wartość budynków oraz art. 233 k.p.c.

przez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego, wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa, ewentualnie – o uchylenie

tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Ubezpieczenie budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od

ognia i innych zdarzeń losowych jest obowiązkowe (art. 4 pkt 2 ustawy z dnia 28

lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, jedn. tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 11,

poz. 62 ze zm.). Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 3 kwietnia 1997 r. w

sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia budynków

wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych

(Dz.U. Nr 36, poz. 220) w § 14 stanowi, że nie są objęte ubezpieczeniem w

gospodarstwach rolnych m.in. budynki, których stan techniczny osiągnął 100%

normy zużycia (pkt 3) oraz budynki przeznaczone do rozbiórki na podstawie

ostatecznych decyzji właściwych organów (pkt 4).

Kwestię zawartej przez strony umowy ubezpieczenia budynków należy ocenić

nie tylko na podstawie wymienionych wyżej przepisów ustawy i rozporządzenia oraz

unormowań dotyczących umowy ubezpieczenia, ale również w aspekcie art. 384 i

385 k.c., mających wprawdzie bezpośrednie odniesienie do konsumentów, lecz – co

przyjmuje się powszechnie – stosowanych przez analogię w innych relacjach

podmiotowych. Według art. 385 § 1 k.c., w razie sprzeczności treści umowy z

wzorcem strony są związane umową. Ten tzw. priorytet umowy indywidualnej

przyjęty jest w judykaturze (zob. np. uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 6 września 1991 r., III CZP 75/91, OSNCP 1992, nr 5, poz. 67 oraz wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 27 października 1992 r., I CRN 146/92, OSNCP 1993, nr

5, poz. 88). Umowa jest aktem o treści normatywnej w tym sensie, że tworzy reguły

powinnego zachowania się stron. Pojęcie sprzeczności (art. 385 § 1 k.c.) musi

uwzględniać ten jej charakter, a zatem rozumieć je trzeba jako sprzeczność

(niezgodność) między normami wynikającymi z umowy uzgodnionej indywidualnie,

a normami z umowy „wzorcowej” (czyli z wzorca umowy, w tym wypadku zawartego

w wymienionych ogólnych warunkach obowiązkowego ubezpieczenia budynków

wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych).

Sformułowanie przytoczonego rozporządzenia, że „nie są objęte

ubezpieczeniem” budynki wymienione w § 14, oznacza, iż nie podlegają one

obowiązkowi ubezpieczenia. Nie znaczy to jednak, że istnieje zakaz ubezpieczania

takich budynków. Ma tu bowiem zastosowanie przepis art. 385 § 1 k.c.

Wynika z tego, że skoro strony zawarły umowę ubezpieczenia

przedmiotowych budynków od ognia i innych zdarzeń losowych, to są nią związane

i dla bytu umowy nie ma znaczenia, jaką wielkość normy zużycia osiągnął stan

techniczny budynków oraz nazwa umowy („obowiązkowe ubezpieczenia rolników”).

Istotne jest natomiast określenie obowiązków stron, wartości budynków mającej

znaczenie dla ustalenia wysokości odszkodowania (art. 805 § 2 pkt 1 k.c.) i sumy

ubezpieczenia, która stanowi górną granicę odpowiedzialności zakładu

ubezpieczeń, jeżeli nie umówiono się inaczej (art. 824 § 1 k.c.).

Skoro strony zawarły umowę ubezpieczenia, to ciężar dowodu co do stopnia

technicznego zużycia budynków i ich wartości w dacie wystąpienia wypadku

ubezpieczeniowego spoczywa na ubezpieczycielu (art. 6 k.c.), jeżeli twierdzi on, że

wartość ta jest niższa niż podana w umowie.

W odniesieniu do stopnia zużycia budynków i ich wartości zasadny jest zarzut

skarżącego, że Sąd nie rozważył całości materiału dowodowego (art. 233 § 1

k.p.c.). W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zawarta jest antynomia, z jednej

bowiem strony Sąd Apelacyjny przyjął ustalenie Sądu Okręgowego, że „wartość

budynków w dniu pożaru wynosiła 3911,60 zł, w tym stodoły 1884,10 zł oraz obory

2027,50 zł”, a z drugiej strony stwierdził, że stan techniczny budynków osiągnął

100 % normy zużycia, co wyklucza ich objęcie ubezpieczeniem. Z takiego

stanowiska zdaje się wynikać, że Sąd Apelacyjny przyjął, iż budynki nie miały

wartości. Osiągnięcie „100 % normy zużycia” (gdyby istotnie występowało)

niekoniecznie jest równoznaczne z zupełnym brakiem wartości ekonomicznej, co

zresztą wynika ze wspomnianych ustaleń wartości budynków w postępowaniu

likwidacyjnym i ustaleń Sądów obu instancji. Sąd Apelacyjny nie rozważył tej

kwestii, jak też faktu, że w postępowaniu administracyjnym dotyczącym rozbiórki

powód złożył oświadczenie, że zamierza remontować budynki, co może wpływać na

określenie ich wartości.

Skoro podstawa kasacji okazała się usprawiedliwiona, Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji (art. 39313

k.p.c. i art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39319

i 391

k.p.c.).