I KZP 6/02

UCHWAŁA Z DNIA 28 MARCA 2002 R.

I KZP 6/2002

Za pokrzywdzonego w postępowaniu karnym o przestępstwo z art.

209 § 1 k.k. nie uważa się Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wypłaca-

jącego świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby, do któ-

rej alimentacji zobowiązany był oskarżony.

Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki.

Sędziowie SN: H. Gradzik (sprawozdawca), J. Sobczak.

Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Dariusza O., po rozpoznaniu, przekaza-

nego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w Koszalinie

postanowieniem z dnia 9 stycznia 2002 r., zagadnienia prawnego wyma-

gającego zasadniczej wykładni ustawy:

„1. Czy w postępowaniu karnym o czyn z art. 209 § 1 k.k. Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych, przysługują uprawnienia pokrzywdzonego?

w przypadku odpowiedzi twierdzącej;

2. Czy uprawnienie to wynika z regulacji art. 49 § 1 k.p.k.?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

U Z A S A D N I E N I E

Prokurator Rejonowy w K. oskarżył Dariusza O. o to, że od czerw-

ca 1997 r. do sierpnia 1998 r. oraz od lutego 1999 r. do czerwca 2001 r.,

2

uporczywie uchylał się od wykonywania ciążącego na nim obowiązku

łożenia na utrzymanie małoletnich synów Krystiana i Dominika, przez co

naraził ich na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życio-

wych, czym działał na szkodę tych osób oraz Zakładu Ubezpieczeń Spo-

łecznych Oddział w K., przy czym zarzuconego mu czynu dopuścił się w

warunkach powrotu do przestępstwa określonych w art. 64 § 1 k.k. - tj. o

popełnienie przestępstwa określonego w art. 209 § 1 k.k. w zw. z art. 64

§ 1 kk.

Sąd Rejonowy w K., wyrokiem z dnia 18 października 2001 r.,

uznał oskarżonego za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu z tą

zmianą, iż z jego opisu wyeliminował stwierdzenie, że oskarżony działał

na szkodę Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i kwalifikując czyn jako

występek z art. 209 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 skazał go na karę roku

i 4 miesięcy pozbawienia wolności. Na podstawie art. 69 § 1 i 2 oraz art.

70 § 1 k.k. zawiesił warunkowo wykonanie tej kary na 5 lat, a na podsta-

wie art. 72 § 1 pkt 3 i art. 72 § 2 k.k. zobowiązał oskarżonego do wyko-

nywania ciążącego na nim obowiązku łożenia na utrzymanie małoletnich

synów oraz do naprawienia szkody przez zapłatę na ich rzecz kwoty

1800 zł w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się wyroku.

Prokurator zaskarżył ten wyrok w całości na niekorzyść oskarżone-

go. Zarzucił w apelacji „błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za

podstawę wyroku, mający wpływ na jego treść, a polegający na nie-

słusznym przyjęciu, iż administrowany przez ZUS Oddział w K. – Fun-

dusz Alimentacyjny nie jest podmiotem korzystającym z uprawnień po-

krzywdzonego, podczas gdy w rzeczywistości, jako uprawniony z tytułu

realizacji orzeczeń alimentacyjnych do wypłaty środków pieniężnych ze

Skarbu Państwa za podmiot pokrzywdzony winien być uznany”. Podno-

sząc ten zarzut, autor apelacji wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku

przez przyjęcie, iż ZUS, jako reprezentujący Skarb Państwa, jest pod-

3

miotem pokrzywdzonym w sprawie, a w konsekwencji o zobowiązanie

oskarżonego na podstawie art. 72 § 2 k.k. do naprawienia szkody przez

zapłatę na rzecz ZUS kwoty 14 595 zł w terminie roku od uprawo-

mocnienia się orzeczenia. W uzasadnieniu apelacji skarżący wyraził po-

gląd, że wypłata świadczeń z funduszu alimentacyjnego powoduje

uszczuplenie majątku Skarbu Państwa i z tego powodu ZUS, jako dys-

ponent funduszu, jest pokrzywdzonym w rozumieniu art. 49 § 1 k.p.k. w

postępowaniu karnym przeciwko osobie uchylającej się od obowiązku

alimentacyjnego.

W toku rozprawy apelacyjnej w dniu 9 stycznia 2002 r. Sąd Okrę-

gowy w K. uznał, że przy rozpoznaniu środka odwoławczego wyłoniło się

zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, zawiera-

jące się w przytoczonym na wstępie pytaniu, które przekazał do roz-

strzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 441 § 1 k.p.k.

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

Zasadność przekazania do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego

w przytoczonym ujęciu budziła zastrzeżenia. Pytanie bowiem, czy

w postępowaniu karnym, dotyczącym przestępstwa określonego typu,

wskazana osoba prawna ma status pokrzywdzonego, samo w sobie nie

formułuje zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni

ustawy. Dla udzielenia odpowiedzi na to pytanie wystarczające jest po-

czynienie ustaleń, opartych na okolicznościach sprawy, co do tego czy

dobro prawne owej osoby zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożo-

ne przez przestępstwo (art. 49 § 1 k.p.k.), ewentualnie – czy osoba ta

jest zakładem ubezpieczeń, który pokrył szkodę wyrządzoną pokrzyw-

dzonemu przez przestępstwo lub jest zobowiązany do jej pokrycia (art.

49 § 3 k.p.k.). Nieprzejrzysty jest również układ pytań sformułowanych

przez Sąd Okręgowy, sugerujący, że w pierwszej kolejności udzielona

zostanie odpowiedź rozstrzygająca pierwsze pytanie, a w wypadku gdy

4

będzie ona twierdząca, nastąpi odrębne wyjaśnienie, czy jej podstawą

jest przepis definiujący pokrzywdzonego jako stronę w procesie karnym.

Treść pytania, niespełniająca warunków przedstawienia zagadnienia

prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy, nie kwalifikowa-

łaby go do rozstrzygnięcia w trybie art. 441 § 1 k.p.k. Jednakże wywód

zawarty w uzasadnieniu postanowienia wskazuje, że niezależnie od te-

go, jak ujęto pytanie, intencją Sądu Okręgowego było uzyskanie odpo-

wiedzi co do następujących kwestii prawnych:

- czy wypłata świadczeń z funduszu alimentacyjnego za osobę, której

zarzucono popełnienie przestępstwa określonego w art. 209 § 1 k.k.,

narusza bezpośrednio dobro prawne Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych jako dysponenta tego funduszu?

- czy zakładem ubezpieczeń, który zgodnie z art. 49 § 3 k.p.k. uważa

się za pokrzywdzonego, jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych w wy-

padku, gdy wypłaca świadczenia z funduszu alimentacyjnego za oso-

bę, której zarzucono popełnienie przestępstwa z art. 209 § 1 k.k.?

Takie rozumienie pytań prawnych, oparte na treści uzasadnienia

postanowienia Sądu Okręgowego, pozwala przyjąć, że zmierza ono do

dokonania wykładni przepisów art. 49 § 1 i 49 § 3 k.p.k. Jej rezultaty mia-

łyby znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a to w związku z wysunię-

ciem w apelacji prokuratora zarzutu kwestionującego wyeliminowanie w

wyroku sądu pierwszej instancji ZUS-u z kręgu pokrzywdzonych, a w

konsekwencji także brak w tym wyroku zobowiązania oskarżonego do

naprawienia szkody wyrządzonej tej instytucji. Nie oznacza to jednak, że

każda z obu sformułowanych wyżej kwestii prawnych wymagała zasad-

niczej wykładni ustawy.

Nie zachodziła taka potrzeba w odniesieniu do pierwszej z nich,

dotyczącej materialnoprawnego pojęcia przedmiotu ochrony przestęp-

stwa, w szczególności uściślenia dobra prawnego chronionego normą

5

karną określoną w art. 209 § 1 k.k. Ta kwestia nie może uchodzić za

kontrowersyjną. W nauce prawa karnego przyjmuje się, że dobro prawne

zyskuje ochronę w określonym zakresie i w określonych warunkach po-

przez typizację przestępstwa. Opis zatem znamion ustawowych prze-

stępstwa wyznacza zasięg przedmiotu ochrony (K. Buchała: Prawo kar-

ne materialne, Warszawa 1980, s. 217). Znaczenie językowe ustawo-

wych znamion przestępstwa określonego w art. 209 § 1 k.k. nie pozo-

stawia wątpliwości co do tego, że w ramach ogólnego przedmiotu ochro-

ny, jakim jest rodzina i instytucja opieki, rodzajowym dobrem chronionym

tym przepisem są materialne podstawy egzystencji osób dla sprawcy

najbliższych oraz tych, których uprawnienia alimentacyjne zabezpieczo-

ne są orzeczeniem sądowym lub ustawą (A. Zoll [red.] Kodeks karny.

Część szczególna. Komentarz, t. 2, Kraków 1999, s. 623). Z narusze-

niem albo zagrożeniem tak oznaczonego przedmiotu ochrony wiąże się

identyfikacja osób pokrzywdzonych tym typem przestępstwa. Są to oso-

by narażone na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życio-

wych na skutek uporczywego uchylania się przez osobę zobowiązaną od

obowiązku alimentacyjnego. Jest zatem oczywiste, że norma prawno-

karna w art. 209 § 1 k.k. nie chroni dobra prawnego ZUS-u, jako instytu-

cji państwowej powołanej do zabezpieczenia warunków egzystencji,

miedzy innymi osób nie otrzymujących przyznanych im alimentów, a

dysponującej dla realizacji tego celu funduszem alimentacyjnym. Wyklu-

czone jest więc przyznanie ZUS-owi, w postępowaniu karnym przeciwko

osobie oskarżonej z art. 209 § 1 k.k., praw pokrzywdzonego na podsta-

wie art. 49 § 1 k.p.k. Powyższy wniosek pozostaje w zgodzie z poglą-

dem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 15 września

1999 r., I KZP 26/99: „Krąg pokrzywdzonych w rozumieniu art. 49 § 1

k.p.k. ograniczony jest zespołem znamion czynu będącego przedmiotem

6

postępowania oraz czynów współukaranych” (OSNKW 1999, z.11-12,

poz. 69).

Zagadnieniem prawnym wymagającym zasadniczej wykładni usta-

wy jest natomiast druga kwestia, dotycząca tego, czy na podstawie art.

49 § 3 k.p.k. należy uważać ZUS za pokrzywdzonego. Rozważyć zatem

trzeba, czy ZUS jako dysponent funduszu alimentacyjnego, wypłacający

świadczenia osobie pokrzywdzonej przestępstwem z art. 209 § 1 k.k.,

spełnia kryteria podmiotu, o którym mowa w art. 49 § 3 k.p.k., tj. czy jest

zakładem ubezpieczeń, który pokrywa szkodę wyrządzoną tym prze-

stępstwem.

W kwestii tej wypowiedział się już Sąd Najwyższy w sprawie

o przestępstwo z art. 209 § 1 k.k., rozpoznawanej w postępowaniu kasa-

cyjnym, odnosząc się do zarzutu rażącej obrazy art. 387 § 2 k.p.k. Zda-

niem strony skarżącej miało do niej dojść przez wydanie wyroku skazu-

jącego bez przeprowadzenia postępowania dowodowego, z pominięciem

zgody ZUS-u jako pokrzywdzonego, na taki tryb procedowania w sytua-

cji, gdy osobie uprawnionej do alimentacji wypłacono świadczenia z fun-

duszu alimentacyjnego. Zarzut został odrzucony przy rozstrzyganiu ka-

sacji, przy czym Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że w postępowaniu kar-

nym przeciwko oskarżonemu o popełnienie przestępstwa określonego w

art. 209 § 1 k.k. ZUS, jako podmiot wypłacający uprawnionemu świad-

czenia z funduszu alimentacyjnego, nie jest „zakładem ubezpieczeń”,

który na podstawie art. 49 § 3 k.p.k., uważa się za pokrzywdzonego (wy-

rok z dnia 30 sierpnia 2000 r., V KKN 259/2000, OSNKW 2000, z. 9-10,

poz. 83).

Rozstrzygając tą samą kwestię, jako zagadnienie prawne przed-

stawione w trybie art. 441 §1 k.p.k. i w innej sytuacji procesowej, Sąd

Najwyższy odwołuje się w całości do argumentacji i wniosków zawartych

we wskazanym orzeczeniu.

7

Istotnie, art. 49 § 3 k.p.k. wprowadza odstępstwo od zasady, wyra-

żonej w § 1 tego przepisu, że z uprawnień pokrzywdzonego korzysta wy-

łącznie osoba, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub

zagrożone przez przestępstwo. Przyznaje uprawnienia pokrzywdzonego

także zakładowi ubezpieczeń w zakresie, w jakim pokrył szkodę wyrzą-

dzoną pokrzywdzonemu przez przestępstwo lub jest zobowiązany do jej

pokrycia. Użyte w art. 49 § 3 k.p.k. sformułowanie, odwołujące się do

zobowiązania do pokrycia szkody ciążącego na zakładzie ubezpieczeń,

wskazuje, że jego podstawą jest stosunek cywilnoprawny oparty na

umowie ubezpieczenia (art. 805 § 1 k.c.), zawartej przed popełnieniem

czynu karalnego. Zakładem ubezpieczeń, będącym stroną umowy

ubezpieczenia, jest podmiot działający na podstawie przepisów ustawy z

dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (tekst jedn. Dz. U.

z 1996 r. Nr 11, poz. 62 ze zm.). Taką właśnie interpretację treści art. 49

§ 3 k.p.k. (do 1 września 1998 r. – odpowiednio art. 41 § 2 d.k.p.k. w

brzmieniu ustalonym przez ustawę z dnia 29 czerwca 1995 r. – Dz. U.

Nr 89, poz. 443) przyjmuje się powszechnie w piśmiennictwie (Z. Go-

styński [red.] KPK. Komentarz, Warszawa 1998, t. I, s. 279-280, J. Gra-

jewski, L. Paprzycki – KPK z komentarzem, Sopot 2000, s. 99, T. Grze-

gorczyk - KPK. Komentarz, Kraków 1998, s.157, P. Hofmański [red.]

KPK. Komentarz, Warszawa, 1999 r., t. I, s. 261-263, R. A. Stefański

– Zakład ubezpieczeń a proces karny – Prok. i Pr. 1996, nr 11, s. 55-

56).

W odróżnieniu od zakładów ubezpieczeniowych, działających w

oparciu o przepisy powołanej wyżej ustawy, ZUS nie może wywodzić

swojej legitymacji procesowej do występowania w procesie z uprawnie-

niami pokrzywdzonego, z przepisu art. 49 § 3 k.p.k. już choćby z tego

powodu, że nie łączy go z pokrzywdzonym stosunek cywilnoprawny

oparty na umowie ubezpieczenia. Miejsce ZUS w systemie prawnym jest

8

zasadniczo odmienne, niż zakładów ubezpieczeń funkcjonujących w sfe-

rze cywilnoprawnej. Jako dysponent funduszu alimentacyjnego, ZUS

wypełnia ważną powinność konstytucyjną państwa w zakresie zabezpie-

czenia społecznego. Należy przypomnieć, że Konstytucja z 1952 r., w

okresie obowiązywania której uchwalono ustawę z dnia 18 lipca 1974 r.

o funduszu alimentacyjnym (tekst jedn. Dz. U. z 1991 r., Nr 45, poz. 200

ze zm.) deklarowała w art. 79 ust. 3, że państwo zapewnia realizację

praw i obowiązków alimentacyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 1976 r., Nr 7,

poz. 36 ze zm.). W Konstytucji RP z 1997 r. obowiązki państwa w tej

dziedzinie ujęte zostały w szerszej formule w art. 71, stanowiącej, że

państwo w swej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro ro-

dziny, a rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecz-

nej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej po-

mocy ze strony władz publicznych (Dz. U. Nr 78, poz. 483).

Stosownie do przytoczonych norm konstytucyjnych, przepisy usta-

wy o funduszu alimentacyjnym stanowią, że jego celem jest wypłacanie

świadczeń pieniężnych dla dzieci i innych osób w wypadku niemożności

uzyskiwania przez nich świadczeń alimentacyjnych (art. 1). Świadczenia

przysługują osobie zamieszkałej w Polsce, dla której alimenty zostały

ustalone orzeczeniem sądowym, jeżeli ich egzekucja okazała się bez-

skuteczna całkowicie lub częściowo (art. 4 ust. 1). Wypłacanie świad-

czeń na rzecz osoby uprawnionej następuje niezależnie od tego, czy

osoba zobowiązana uporczywie uchyla się od tego obowiązku, dopusz-

czając się czynu karalnego określonego w art. 209 § 1 k.k., czy też nie

wykonuje obowiązku alimentacyjnego z innych przyczyn. Decydująca dla

przyznania świadczeń jest sama bezskuteczność egzekucji alimentów.

Fundusz alimentacyjny stanowi w budżecie jedną z pozycji wydatków

państwa. Jest funduszem celowym, a środki finansowe zasilające go są

preliminowane na każdy kolejny rok.

9

Z innej nadto przyczyny nie można utożsamić ZUS-u z zakładem

ubezpieczeń, uważanym za pokrzywdzonego w rozumieniu art. 49 § 3

k.p.k. Wypłacanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie zmierza

bowiem do pokrycia szkód poniesionych przez osobę uprawnioną na

skutek uporczywego uchylania się od alimentów przez zobowiązanego.

W myśl art. 7 ust. 1 i 2 ustawy o funduszu alimentacyjnym, świadczenia

przyznaje się poczynając od miesiąca, w którym osoba uprawniona zło-

żyła wniosek za pośrednictwem organu prowadzącego egzekucję. Po-

wstała wcześniej szkoda nie narasta od miesiąca, w którym ZUS przy-

stąpił do wypłaty świadczeń za zobowiązanego, ale także nie w ten spo-

sób jest rekompensowana.

Finansowanie funduszu alimentacyjnego z budżetu państwa nie

oznacza, że osoba zobowiązana do alimentacji, za którą ZUS wypłaca

świadczenia, nie jest zobowiązana do zwrotu wydatkowanych kwot. Z

chwilą wypłaty środków z funduszu alimentacyjnego, obok dotychczaso-

wego stosunku cywilnoprawnego, łączącego wierzyciela i dłużnika po-

wstają dwa nowe stosunki prawne. W pierwszym z nich ZUS, jako gwa-

rant wypłaty świadczeń, realizuje na rzecz wierzyciela jego uprawnienie

do alimentacji. W drugim – ZUS ściąga wypłacone przez siebie świad-

czenia od dłużnika za pośrednictwem organu egzekucyjnego (por. M.

Andrzejewski: Fundusz alimentacyjny - Komentarz, Lublin 1995, s. 23).

Egzekucja zwrotna tych świadczeń trwa aż do pełnego pokrycia należ-

ności funduszu, a ściągnięte kwoty są do niego włączane (art. 3,13 i 14

ustawy o funduszu alimentacyjnym). W ustawie zastrzega się, że w

okresie wypłaty świadczeń wniosek osoby uprawnionej o zawieszenie

lub umorzenie postępowania egzekucyjnego wymaga zgody ZUS, a nad-

to, że osoba przeciwko której prowadzona jest egzekucja alimentów na

rzecz osoby pobierającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, nie

może żądać: 1) uchylenia lub ograniczenia obowiązku alimentacyjnego

10

za okres poprzedzający zgłoszenie żądania, ani 2) zwolnienia od egze-

kucji, powołując się na zapłacenie alimentów do rąk osoby uprawnionej,

jeżeli naruszałoby to interesy ZUS (art. 15 tej ustawy).

Z powyższych uregulowań wynika, że ustawa o funduszu alimenta-

cyjnym zapewnia wypłacanie świadczeń na rzecz osób uprawnionych w

razie bezskuteczności egzekucji alimentów, ale równocześnie nakazuje

windykację tych świadczeń od osób zobowiązanych i zabezpiecza praw-

ne warunki jej efektywności. Wypłata świadczeń z funduszu alimentacyj-

nego rodzi zarazem po stronie organu egzekucyjnego obowiązek ich

ściągnięcia od osoby zobowiązanej. Okoliczność, że przeciwko osobie

zobowiązanej do łożenia alimentów toczy się postępowanie karne o

przestępstwo z art. 209 § 1 k.k. nie ma żadnego znaczenia dla egze-

kwowania na rzecz ZUS wypłaconych kwot. Następuje ono zawsze poza

procesem karnym, w trybie przewidzianym w ustawie o funduszu alimen-

tacyjnym.

W innej, z tego punku widzenia, sytuacji pozostaje zakład ubezpie-

czeń, o którym mowa w art. 49 § 3 k.p.k., pokrywający szkodę wyrzą-

dzoną pokrzywdzonemu przez przestępstwo. Jeśli bowiem zakład ubez-

pieczeń rekompensuje szkodę wyrządzoną przestępstwem, to dopiero

rozstrzygnięcie w postępowaniu karnym daje mu podstawę do odzyska-

nia od sprawcy kwot należnych pokrzywdzonemu. Przyznanie zatem

uprawnień pokrzywdzonego w procesie karnym umożliwia temu zakła-

dowi ubezpieczeń realizację jego praw.

Reasumując powyższe rozważania należy stwierdzić, że za po-

krzywdzonego w postępowaniu karnym o przestępstwo z art. 209 § 1

k.k. nie uważa się Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wypłacającego

świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby, do której ali-

mentacji zobowiązany był oskarżony.