III PZP 4/02

Uchwała z dnia 4 kwietnia 2002 r.

III PZP 4/02

Przewodniczący SSN: Barbara Wagner (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Roman Kuczyński, Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Piotra B. przeciwko Zakładom Apa-

ratury Chemicznej „A.M.” Spółka Akcyjna w O. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozpra-

wie w dniu 4 kwietnia 2002 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 24

stycznia 2002 r. [...]

1. czy pracownik, któremu pracodawca wypowiedział umowę o pracę jako już

kolejnej osobie w związku ze zmniejszeniem zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych

w trybie indywidualnym, winien zostać zaliczony do grupy pracowników z art. 1 ust. 1

ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracow-

nikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie nie-

których ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 z późn. zm.), o ile w okresie 3 miesięcy

od dokonanego wobec niego wypowiedzenia doszło do zwolnienia grupowego ?

2. przy pozytywnej odpowiedzi na powyższe pytanie, nadto – czy wyczerpanie

trybu konsultacji z art. 38 kp wobec takiego pracownika zastępuje tryb z art. 2-4 tej

ustawy ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Rozwiązanie stosunku pracy z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1

ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.) na podstawie art.

10 tej ustawy nie traci charakteru indywidualnego przez fakt, że w okresie wy-

powiedzenia pracodawca rozpoczął zwolnienia grupowe.

2

U z a s a d n i e n i e

Pozwana Spółka zamierzała rozwiązać z Piotrem B. umowę o pracę ze

względu na zmiany organizacyjne. W dniu 16 czerwca 2000 r. reprezentujący intere-

sy powoda związek zawodowy sprzeciwił się wypowiedzeniu. W tym czasie prowa-

dzone były ze wspólną reprezentacją związkową rozmowy na temat konieczności

zwolnień grupowych w zakładzie. W dniu 9 sierpnia 2000 r. uzgodniono, że porozu-

mienie w tej sprawie zostanie zawarte 14 września 2000 r. W dniu 30 sierpnia 2000 r.

strona pozwana wypowiedziała powodowi umowę o pracę na podstawie art. 1 ustawy

z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.), podając jako przyczynę rozwiązania

stosunku pracy zmniejszenie zatrudnienia. W umówionym terminie zawarto porozu-

mienie w sprawie zwolnień grupowych, które następowały od września 2000 r.

Według Sądu, okres trzech miesięcy, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy o

zwolnieniach grupowych, powinien być, stosownie do art. 110 KC i art. 112 KC w

związku z art. 300 KP, traktowany jako okres ciągły. Liczy się on, jak przyjął Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 20 września 1994 r., I PRN 63/94 (OSNAPiUS 1995 nr 3,

poz. 36), od daty pierwszego wypowiedzenia dokonanego w ramach zwolnień

grupowych. Sąd ma jednak wątpliwości czy bieg kolejnego okresu 3 miesięcy po-

zwala rozpocząć dopiero zakończenie tak wyznaczonego terminu, czy też ów kolejny

okres może rozpocząć bieg jeszcze w czasie poprzedniego terminu. Innymi słowy,

"czy okres 3 miesięcy może być liczony wstecz i częściowo pokrywać się z 3 mie-

sięcznym okresem liczonym od pierwszego wypowiedzenia". Przy odpowiedzi prze-

czącej "ilość wypowiedzeń w poszczególnych następujących po sobie okresach 3

miesięcy, mogłaby normy zwolnienia grupowego nie przekraczać", przy odpowiedzi

pozytywnej - przekroczyłaby. Sąd zdaje się skłaniać ku tej drugiej możliwości. Jego

zdaniem, trzymiesięczny okres "winien służyć jedynie jako rama czasowa dla usta-

lenia grupowego zwolnienia". Nie mógłby być traktowany jako okres kalendarzowy,

ale "tylko jako miara czasu - swoista "matryca" - sprawdzająca czy w ciągu wypowie-

dzeń nie dochodzi do zwolnień grupowych z art. 1 ust. 1 ustawy". Gdyby okres trzech

miesięcy liczyć od zwolnienia indywidualnego niewiele poprzedzającego zwolnienia

grupowe, to mieściłoby się ono w tym okresie. Umożliwiłoby to kontrolę ilości

zwalnianych pracowników i zapewnienie im dalej idącej ochrony niż w przypadku

3

zwolnień indywidualnych. "Liczenie tego terminu możliwe byłoby w obie strony, nie

tylko od pierwszego wypowiedzenia w ciągu wypowiedzeń indywidualnych z przy-

czyn ekonomicznych ale też od ostatniego takiego wypowiedzenia, niezależnie od

tego czy w ocenie pracodawcy formalnie nastąpiły one z przyczyn indywidualnych

czy grupowych".

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasa-

dach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących pra-

codawcy zawiera legalną definicję zwolnienia grupowego. Elementami tej definicji są:

przyczyny zwolnienia (ekonomiczne, organizacyjne, technologiczne, produkcyjne,

likwidacja pracodawcy lub ogłoszenie jego upadłości), liczba zwolnionych pracowni-

ków (w zależności od wielkości zakładu pracy - 10% załogi lub co najmniej 100 pra-

cowników) oraz jednorazowość wypowiedzeń lub ich dokonanie w okresie trzech

miesięcy. Ponieważ ustawa nie określa sposobu liczenia owego trzymiesięcznego

okresu, należy przyjąć, że zastosowanie mają obowiązujące w tym zakresie reguły

powszechne. Podzielając stanowisko, że terminem początkowym biegu okresu

trzech miesięcy jest data pierwszego wypowiedzenia dokonanego w ramach zwol-

nień grupowych, okres trzech miesięcy przewidziany w art. 1 ust. 1 ustawy o zwol-

nieniach grupowych obejmuje trzy kolejne miesiące i kończy się w dniu, który datą

lub nazwą odpowiada dniowi początkowemu (art. 112 KC).

Powstaje wszakże pytanie od kiedy wypowiedzenie pracownikowi umowy o

pracę z przyczyn dotyczących pracodawcy może być traktowane już jako grupowe, a

do kiedy ma charakter jeszcze indywidualny. Taką cezurę mogłyby stanowić: termin -

rzeczywisty (faktyczny) lub ustawowy - zawiadomienia organizacji związkowych o

konieczności zwolnień grupowych (art. 2 ust. 1), termin rozpoczęcia rokowań w celu

zawarcia porozumienia określającego zasady postępowania w sprawach dotyczą-

cych pracowników objętych zamiarem zwolnienia z pracy (art. 4 ust. 1) albo termin

zawarcia porozumienia lub wydania regulaminu zwolnień grupowych (art. 4 ust. 1 -

4). Ponieważ porozumienie w sprawie zwolnień grupowych powinno określać „zasa-

dy postępowania w sprawach dotyczących pracowników objętych zamiarem zwolnie-

nia z pracy, a w szczególności kryteria doboru pracowników do zwolnienia, kolejność

i terminy dokonywania wypowiedzeń”, dopiero jego zawarcie konkretyzuje realizację

4

uprzednio jedynie planowanych (zamierzonych) zwolnień i uprawnia pracodawcę do

ich rozpoczęcia. Pierwszym zwolnieniem w ramach zwolnienia grupowego jest wo-

bec tego pierwsze wypowiedzenie umowy o pracę dokonane przez pracodawcę po

zawarciu porozumienia z zakładowymi organizacjami związkowymi na podstawie art.

4 ust. 1 lub 2 albo regulaminu wydanego przez kierownika zakładu pracy na podsta-

wie art. 4 ust. 3 lub 4 ustawy.

Przepisy ustawy z 28 grudnia 1989 r. nie zakazują pracodawcy kilkakrotnego

przeprowadzenia zwolnień grupowych. Może to być uzasadnione np. w sytuacji, gdy

zmiany organizacyjne lub produkcyjne powodujące konieczność zmniejszenia za-

trudnienia w ograniczonym zakresie nie zapobiegły upadłości zakładu, a w konse-

kwencji dalszym wypowiedzeniom umów o pracę. Pracodawca może więc skorzystać

z instytucji zwolnień grupowych wielokrotnie. Nie wynika też z obowiązujących prze-

pisów, iżby kolejne zwolnienia grupowe nie mogły się rozpocząć przed zakończe-

niem zwolnień poprzednich. Jednak każde zwolnienia grupowe muszą być poprze-

dzone przewidzianą prawem procedurą, a pierwsze wypowiedzenie dokonane po

zawarciu porozumienia kończącego tę procedurę rozpocznie nowy okres trzech mie-

sięcy. Tak więc owe okresy trzymiesięczne mogą następować po sobie - bezpośred-

nio lub po przerwie; mogą też częściowo na siebie zachodzić.

Maksymalny ustawowy okres trzech miesięcy do dokonania wypowiedzeń w

ramach zwolnień grupowych, równoważący jednorazowość zwolnień, jest okresem

sztywnym i zamkniętym. Dlatego wypowiedzenia z przyczyn określonych w art. 1 ust.

1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. dokonane przed jego terminem początkowym

(dies a quo) i po terminie końcowym (dies ad quem) są zwolnieniami indywidualnymi

(art. 10 ustawy). Inny jest tryb i terminy konsultacji, inny częściowo jej przedmiot, inny

zakres podmiotowy konsultowania zamiaru. Odmiennie ukształtowana została także

szczególna ochrona trwałości stosunku pracy. Zwolnienia indywidualne i grupowe nie

muszą ze sobą kolidować. Konieczność zwolnień grupowych może powstać później

niż potrzeba rozwiązania umowy o pracę z konkretnym pracownikiem. Pracodawca,

nawet po zawiadomieniu organizacji związkowych, może odstąpić od zwolnień gru-

powych. Wreszcie, jak w rozpoznawanej sprawie, rokowania zapoczątkowane for-

malnym zawiadomieniem organizacji związkowych o konieczności zwolnień grupo-

wych mogą poprzedzać konsultacje nieformalne, co powoduje przeciąganie się za-

warcia porozumienia w czasie, pomimo że formalnie powinno być ono zawarte „w

terminie nie dłuższym niż 30 dni od zawiadomienia”.

5

Inną jest kwestia, czego Sąd jednak nie podniósł, możliwości obchodzenia

przepisów o zwolnieniach grupowych poprzez rozwiązanie umów o pracę z niektó-

rymi pracownikami przed rozpoczęciem zwolnień grupowych lub po ich zakończeniu

albo poprzez zwolnienie z pracy takiej liczby pracowników, która kwalifikowałaby je

jako zwolnienie grupowe, gdyby nie wydłużenie okresu ich dokonania ponad trzy

miesiące. W grę może wchodzić w takich razach także ocena wypowiedzeń indywi-

dualnych w aspekcie nadużycia do nich prawa.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy na przedstawione do rozstrzyg-

nięcia zagadnienie prawne udzielił odpowiedzi jak w uchwale.

========================================