II CKN 1201/00

Wyrok z dnia 18 kwietnia 2002 r., II CKN 1201/00

Przepisy art. 50 § 1 i art. 51 § 3 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24

października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118,

poz. 512 ze zm.) nie ograniczają możliwości wypowiedzenia najmu

nieruchomości na zasadach określonych w umowie najmu lub wynikających z

przepisów kodeksu cywilnego.

Sędzia SN Helena Ciepła (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości

Przedsiębiorstwa Handlu Zagranicznego „T.”, spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością z siedzibą w Ł. przeciwko syndykowi masy upadłości

Przedsiębiorstw Handlowych „P.”, spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z

siedzibą w W. o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 18 kwietnia 2002 r.

na rozprawie kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 4

kwietnia 2000 r.

oddalił kasację i zasądził od powoda na rzecz pozwanego 1500 zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Jest bezsporne, że syndyk masy upadłości Przedsiębiorstwa Handlu

Zagranicznego „T.”, spółki z ograniczoną odpowiedzialności w Ł. zawarł w dniu 31

grudnia 1994 r. umowę najmu na czas nieoznaczony z Przedsiębiorstwem „P.”,

spółką z o.o. w W. Przedmiotem najmu była część magazynu Przedsiębiorstwa „P.”,

położonego w Ł. przy ul. U. nr 47/49. W dniu 8 marca 1995 r. ogłoszono upadłość

wynajmującego, tj. Przedsiębiorstwa „P.”. Wynajęta część magazynu została objęta

przez najemcę przed ogłoszeniem upadłości wynajmującego. W okresie od dnia 9

do 15 marca 1995 r. cały magazyn przy ul. U. nr 47/49 był zaplombowany na

polecenie syndyka masy upadłości Przedsiębiorstwa „P.”. W dniu 28 marca 1995 r.

syndyk masy upadłości Przedsiębiorstwa „P.” złożył oświadczenie o wypowiedzeniu

umowy najmu na trzy miesiące naprzód, tj. ze skutkiem w dniu 30 czerwca 1995 r.

Choć zdaniem syndyka masy upadłości Przedsiębiorstwa „T.” wypowiedzenie to

było bezskuteczne ze względu na ograniczenia wynikające z art. 50 § 1

rozporządzenia Prezydenta RP – Prawo upadłościowe dnia 24 października 1934 r.

(jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej "Pr.upadł."), w marcu

1996 r. towary przechowywane w wynajętej części magazynu spakowano,

a następnie przetransportowano do innego miejsca. Według syndyka masy

upadłości Przedsiębiorstwa „T.”, przeprowadzka była konieczna ze względu na

utrudnienia w korzystaniu z magazynu ze strony syndyka masy upadłości

Przedsiębiorstwa „P.”, polegające na odłączeniu prądu, telefonu i ogrzewania.

Powołując się na przytoczone zdarzenia, syndyk masy upadłości

Przedsiębiorstwa „T.” zażądał od syndyka masy upadłości Przedsiębiorstwa „P.”

zapłaty kwoty 49 020 zł, ograniczonej następnie do kwoty 43 095 zł, tytułem

naprawienia szkody poniesionej w wyniku konieczności opuszczenia magazynu,

mimo trwania umowy najmu i przedłużenia się postępowania upadłościowego o 36

dni, przypadające na czas, kiedy magazyn był zamknięty (9–15 marca 1995 r.) i

kiedy przygotowywano rzeczy do przeprowadzki (1–30 marca 1996 r.).

Sąd Okręgowy po ponownym rozpoznaniu sprawy wyrokiem z dnia

6 października 1999 r. zasądził od strony pozwanej kwotę 43 094,95 zł z odsetkami

ustawowymi na podstawie art. 471 w związku z art. 361, 363 i 481 k.c. Sąd przyjął,

zgodnie ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego wyrażonym w wyroku z dnia 17

listopada 1998 r., uchylającym pierwszy wyrok w sprawie, że wypowiedzenie najmu

przez syndyka masy upadłości Przedsiębiorstwa „P.” było bezskuteczne w świetle

art. 51 § 3 Pr.upadł. Poza tym Sąd Okręgowy ustalił, że koszty przeprowadzki

wyniosły kwotę 6360 zł, straty zaś związane z przedłużeniem się postępowania

upadłościowego określił na sumę równą pozostałej części zasądzonego

odszkodowania. Zaznaczył przy tym, że ta suma została obliczona w sposób

abstrakcyjny, ponieważ nie jest możliwe ustalenie rzeczywistych kosztów

przypadających na jeden dzień postępowania upadłościowego.

Sąd Apelacyjny, uwzględniając apelację strony pozwanej, zmienił wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 6 października 1999 r. i oddalił powództwo. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego, brak podstaw do przyjęcia, że przerwa w postępowaniu

upadłościowym spowodowała stronie powodowej szkodę. Strona ta nie wykazała,

że ze względu na przeprowadzkę nie doszła do skutku jakaś konkretna transakcja,

przyjęcie zaś „abstrakcyjnego”, „teoretycznego” wyliczenia szkody jest błędne w

samym swym założeniu.

W skardze kasacyjnej strona powodowa powołała się na wydanie wyroku

Sądu Apelacyjnego z naruszeniem art. 322 k.p.c. przez jego niezastosowanie,

mimo niemożliwości ścisłego udowodnienia wysokości szkody, oraz art. 6 k.c. przez

przyjęcie, że strona powodowa nie udowodniła szkody, a także art. 471 k.c. przez

przyjęcie, że nie zachodziły przewidziane w tym przepisie przesłanki

odpowiedzialności kontraktowej w postaci związku przyczynowego i szkody.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny nie zanegował ustalenia Sądu Okręgowego, dotyczącego

wysokości kosztów przeprowadzki strony powodowej z wynajmowanego magazynu

przy ul. U. nr 47/49, określonych na kwotę 6 360 zł. W tej sytuacji stanowisko Sądu

Apelacyjnego o całkowitym braku podstaw do zastosowania w sprawie art. 471 k.c.

ze względu na niemożność uznania szkody „teoretycznej”, „abstrakcyjnej” za

szkodę w rozumieniu wymienionego przepisu, trafnie zostało w skardze kasacyjnej

zakwestionowane, uzasadnionej bowiem krytyki Sądu Apelacyjnego skierowanej

przeciwko operowaniu przez Sąd Okręgowy pojęciem szkody „abstrakcyjnej”,

„teoretycznej” nie można odnieść do wspomnianego ustalenia dotyczącego kosztów

przeprowadzki. Ostatecznie jednak zaskarżony wyrok odpowiada prawu.

Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy miała ocena skuteczności

wypowiedzenia umowy najmu przez syndyka masy upadłości Przedsiębiorstwa „P.”.

W związku z tym, że upadłość wywiera doniosły wpływ na stosunki zobowiązaniowe

upadłego (art. 32-51 Pr.upadł.), nasuwało się pytanie, czy syndyk masy upadłości

Przedsiębiorstwa „P.” mógł wypowiedzieć umowę najmu magazynu przy ul. U. nr

47/49 na zasadach ogólnych, a więc także bez szczególnych przyczyn, z

zachowaniem terminów wypowiedzenia zastrzeżonych w umowie lub

przewidzianych w kodeksie cywilnym, czy też wypowiedzenie przez niego tej

umowy podlegało ograniczeniom wynikającym z przepisów prawa upadłościowego.

Według art. 50 § 1 Pr.upadł., umowa najmu lub dzierżawy nieruchomości

upadłego pozostaje w mocy, jeżeli przedmiot umowy przed ogłoszeniem upadłości

był objęty przez najemcę lub dzierżawcę. Zgodnie zaś z art. 51 Pr.upadł., od umowy

najmu lub dzierżawy nieruchomości zawartej przez upadłego jako najemcę lub

dzierżawcę każda ze stron może odstąpić, jeżeli w czasie ogłoszenia upadłości

przedmiot najmu lub dzierżawy nie był jeszcze objęty przez upadłego.

Oświadczenie o odstąpieniu powinno nastąpić w ciągu dwóch tygodni od daty

ogłoszenia upadłości. Jeżeli przedmiot najmu lub dzierżawy w czasie ogłoszenia

upadłości był już objęty przez upadłego, syndyk może najem lub dzierżawę

rozwiązać przez wypowiedzenie na sześć miesięcy z góry, gdy umowa dotyczy

nieruchomości, w której było prowadzone przedsiębiorstwo upadłego, w innych zaś

przypadkach – z zachowaniem ustawowego terminu wypowiedzenia; terminy te

stosuje się tylko wówczas, gdy umówione terminy wypowiedzenia nie są krótsze.

Rozwiązanie nie może nastąpić wcześniej niż z upływem czasu, za który czynsz z

góry uiszczono.

Artykuł 51 Pr.upadł. stosuje się więc, jeżeli po zawarciu umowy najmu

nieruchomości ogłoszona została upadłość najemcy. Według art. 51 Pr.upadł.,

istotne znaczenie ma to, czy przedmiot najmu w czasie ogłoszenia upadłości

najemcy był już przez niego objęty, czy też nie. Dla przypadku, gdy nie był objęty,

przepis § 1 przewiduje wyjątek od wyrażonej w art. 39 § 1 Pr.upadł. reguły

dotyczącej umów wzajemnych i dopuszcza odstąpienie nie tylko przez syndyka

masy upadłości najemcy, ale także przez drugą stronę (wynajmującego). Dla

przypadku zaś, gdy był objęty, przepis § 3 przyznaje syndykowi masy upadłości

najemcy uprawnienie do wypowiedzenia umowy najmu z zachowaniem wskazanych

w nim terminów. Celu tego przepisu należy się dopatrywać w przyznaniu syndykowi

określonego w nim uprawnienia do wypowiedzenia najmu, choćby takiego

uprawnienia nie miał najemca. Wynikająca z tego przepisu norma musi być uznana

za bezwzględnie obowiązującą, wszelkie zatem porozumienia stron wyłączające

wspomniane uprawnienie do wypowiedzenia powinny być uznane za nieważne. Nie

ma natomiast podstaw do przyjęcia, że przepis art. 51 § 3 Pr.upadł., przyznając

szczególne uprawnienie do wypowiedzenia najmu syndykowi masy upadłości

najemcy, zarazem całkowicie wykluczył możliwość wypowiedzenia najmu przez

wynajmującego (syndyka masy upadłości wynajmującego). Taka wykładnia art. 51

§ 3 Pr.upadł. nie dałaby się pogodzić z przepisami art. 667 § 2 i art. 687 k.c.,

przyznającymi wynajmującemu w określonych w nich przypadkach nagannego

postępowania najemcy uprawnienie do wypowiedzenia najmu bez zachowania

terminów wypowiedzenia, oraz z normą dopuszczającą wypowiedzenie

bezterminowego zobowiązania o charakterze ciągłym przez obie strony (zob. art.

3651

k.c. oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2000 r., II CKN 351/00,

OSNC 2001, nr 6, poz. 95). Art. 51 § 3 Pr.upadł. choć więc nie przyznał

wynajmującemu analogicznego uprawnienia do wypowiedzenia jak syndykowi masy

upadłości najemcy, to nie pozbawił go możliwości wypowiedzenia najmu na

zasadach ogólnych.

Zestawienie powyższych uwag z okolicznościami sprawy prowadzi do

wniosku, że art. 51 § 3 Pr.upadł. nie miał w sprawie zastosowania, ponieważ

umowę najmu leżącą u podstaw sporu zawarł już syndyk masy upadłości najemcy,

nie został więc spełniony w sprawie warunek, by umowa najmu została zawarta

przed ogłoszeniem upadłości najemcy. Poza tym, gdyby nawet art. 51 § 3 Pr.upadł.

miał w sprawie zastosowanie, nie uzasadniałby uznania wypowiedzenia

dokonanego na zasadach ogólnych przez syndyka masy upadłości

Przedsiębiorstwa „P.” za bezskuteczne.

Znajdował natomiast w sprawie zastosowanie art. 50 § 1 Pr.upadł., dotyczy on

bowiem przypadków ogłoszenia upadłości wynajmującego po zawarciu najmu

nieruchomości. Nie ma przy tym znaczenia z punktu widzenia stosowania tego

przepisu, kto jest najemcą nieruchomości, może być więc nim także syndyk masy

upadłości innego podmiotu (zob. art. 87 Pr.upadł.). Jednakże również z art. 50 § 1

Pr.upadł. nie wynika niemożność wypowiedzenia najmu przez syndyka masy

upadłości wynajmującego. Przepis ten rozstrzyga tylko o mocy wiążącej umowy

najmu nieruchomości w razie upadłości wynajmującego. Jeżeli przedmiot umowy

nie został przed ogłoszeniem upadłości wynajmującego objęty przez najemcę,

umowa traci moc, jeżeli zaś, jak w niniejszej sprawie, został objęty, umowa

pozostaje w mocy, w związku z czym wyłania się kwestia możliwości jej

wypowiedzenia. Z treści omawianego przepisu nie wynika jednak nic takiego, co by

sprzeciwiało się możliwości jej wypowiedzenia przez każdą ze stron na zasadach

ogólnych. Ponadto, jeżeli chodzi o zachowanie tej możliwości przez syndyka masy

upadłości wynajmującego, to pozostają tu w pełni aktualne przytoczone wyżej przy

omawianiu art. 51 § 3 Pr.upadł. argumenty odwołujące się do art. 3651

, 667 § 2 i

art. 687 k.c.

Skuteczność wypowiedzenia umowy najmu przez syndyka masy upadłości

Przedsiębiorstwa „P.” nakazywała uznać oparte na odmiennym założeniu

powództwo odszkodowawcze syndyka masy upadłości Przedsiębiorstwa „T.” za

nieusprawiedliwione co do samej zasady. W tej sytuacji nie mogły także odnieść

zamierzonego skutku zarzuty naruszenia art. 322 k.p.c. i art. 6 k.c.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

in fine

k.p.c. oddalił skargę kasacyjną.