V CKN 1107/00

Wyrok z dnia 16 kwietnia 2002 r., V CKN 1107/00

Nabycie weksla in blanco zaopatrzonego w indos, ale nie wypełnionego,

nie stwarza indosatariuszowi ułatwień w dochodzeniu praw z weksla i

ochrony przewidzianych w art. 16 i 17 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. –

Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282).

Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosława Wysocka

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń

S.A., II Inspektorat w W. przeciwko Kredyt Bankowi, Spółce Akcyjnej, III Oddział w

W. i Katarzynie S. o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 16 kwietnia

2002 r. na rozprawie kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego we

Wrocławiu z dnia 22 października 1999 r.

oddalił kasację i zasądził od strony powodowej na rzecz pozwanego Banku

kwotę 6000 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 22 października 1999 r. oddalił

apelację powodowego Zakładu od wyroku Sądu Rejonowego dla Wrocławia-

Śródmieścia we Wrocławiu, na podstawie którego, wydany w stosunku do pozwanej

oraz pozwanego Banku nakaz zapłaty, polecający obu pozwanym zapłacenie

solidarnie kwoty 14 555 zł, został w stosunku do pozwanego Banku uchylony, a

powództwo oddalone.

Według dokonanych ustaleń, pozwany Bank udzielił pozwanej Katarzynie S.

kredytu na kwotę 12 075 zł, który zabezpieczony został wekslem in blanco

z dołączoną deklaracją wekslową, upoważniającą Bank do jego wypełnienia kwotą

udzielonego kredytu oraz odsetek i prowizji. Spłata kredytu została ponadto

zabezpieczona umową ubezpieczenia zawartą przez pozwany Bank z powodowym

Zakładem Ubezpieczeń. Wobec tego, że pozwana zaprzestała spłacania kredytu

strona powodowa – zgodnie z umową ubezpieczenia kredytu – wypłaciła Bankowi

należność odpowiadającą kwocie kredytu wraz z odsetkami umownymi. Pozwany

Bank, "w celu umożliwienia windykacji wierzytelności wobec kredytobiorcy",

przeniósł tę wierzytelność na stronę powodową, a także przeniósł przez indos nie

wypełniony weksel in blanco i wydał deklarację wekslową.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy przyjął, że strona

powodowa nie może żądanej w pozwie kwoty dochodzić od pozwanego Banku na

podstawie przekazanego weksla in blanco, bowiem nabywając go uzyskała jedynie

zabezpieczenie wekslowe długu obciążającego pozwaną z tytułu otrzymanego

kredytu. Powodowemu Zakładowi nie przysługują zatem prawa wynikające z art. 17

i 47 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 –

dalej "Pr.weksl.").

Kasacja od powyższego wyroku oparta została na podstawie naruszenia

art. 232 k.p.c. przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych

dla rozstrzygnięcia sprawy, a także na podstawie naruszenia art. 10, 11, 15, 17, 18

ust. 1 i art. 47 Pr.weksl. oraz art. 517 i 9219

k.c. przez błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie. We wniosku kasacyjnym strona powodowa wnosiła o

zmianę zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Rejonowego przez utrzymanie

nakazu zapłaty w mocy ewentualnie uchylenie obu wyroków i przekazanie sprawy

Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarżący, uzasadniając powołany w ramach podstawy kasacyjnej z art. 3931

pkt 2 k.p.c. zarzut naruszenia art. 232 k.p.c., podniósł, że „przeniesienie przez sądy

obu instancji wekslowego sporu na płaszczyznę sporu cywilnego powinno

obligować do powołania wymienionych [w kasacji] dowodów z urzędu”. Zdaniem

skarżącego, dowody w postaci „Regulaminu udzielania pożyczek na zakupy

artykułów konsumpcyjnych trwałego użytku”, „Zasad obsługi klienta w systemie

Polskiego Towarzystwa Finansowego S.A. we współpracy z Kredyt Bank S.A. w W.,

III Oddział w W.” oraz „Wykazu sprzedawców, u których na zakup pojazdów udziela

się kredytu objętego umową ubezpieczenia na podstawie pkt 6 warunków

ogólnych”, służyć miałyby zbadaniu, czy zasadne było wypłacenie przez stronę

powodową pozwanemu Bankowi odszkodowania, o którym mowa w umowie

ubezpieczenia kredytu udzielonego pozwanej Katarzyny S.

Odnosząc się do tak postawionego zarzutu, należy przede wszystkim

zauważyć, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, iż uprawnienie

sądu, a nie – jak błędnie przyjmuje skarżący – obowiązek dopuszczenia dowodu nie

wskazanego przez stronę (art. 232 zdanie drugie k.p.c.), nie może stanowić

podstawy do formułowania zarzutu naruszenia tego przepisu. Tylko w wyjątkowych

wypadkach (np. nieporadność strony) uprawnienie, o jakim mowa w art. 232 zdanie

drugie k.p.c., przeradza się w obowiązek przeprowadzenia przez sąd dowodów nie

wskazanych przez stronę. Podnieść ponadto trzeba, że skoro powód nie opierał

powództwa przeciwko pozwanemu Bankowi na twierdzeniu, że wypłacone – na

podstawie umowy ubezpieczenia kredytu – odszkodowanie było nienależne (co

mogłoby uzasadniać żądanie zwrotu odszkodowania), to badanie tej okoliczności,

jako nieistotnej w sprawie, byłoby nieuzasadnione nawet, gdyby wnioski dowodowe

zgłoszone zostały przez stronę powodową.

Przechodząc do oceny podstawy kasacyjnej naruszenia prawa materialnego

podkreślić należy, że weksel in blanco może być przedmiotem obrotu jeszcze przed

wypełnieniem. Wynika to z brzmienia art. 10 Pr.weksl., w którym nie ma jednak

wyraźnych wskazówek co do zasad rządzących tym obrotem. Sąd Najwyższy,

rozważając to zagadnienie w wyroku z dnia 5 lutego 1998 r., III CKN 342/97 (OSNC

1998, nr 9, poz. 141), wskazał na występujące w tym zakresie dwa zapatrywania.

Według jednego – wychodzącego z założenia, że weksel in blanco nie jest

przeznaczony do obiegu i wobec tego można oczekiwać od jego nabywcy, aby

uprzednio zasięgnął u osoby podpisanej na nim informacji o treści upoważnienia do

uzupełnienia – nabycie weksla in blanco jest możliwe tylko ze skutkami przelewu, tj.

z wyłączeniem zastosowania art. 10 Pr.weksl. Choćby zatem nabycie weksla in

blanco przybierało zewnętrzną postać nabycia w drodze indosu lub w sposób

określony w art. 14 zdanie drugie pkt 3 Pr.weksl., to wywrze ono tylko takie skutki,

jakie wynikają z przelewu wierzytelności.

Według innego poglądu – wychodzącego z założenia, że weksel in blanco jest

przeznaczony do obiegu i żądanie od jego nabywcy, aby zasięgnął uprzednio u

osoby na nim podpisanej informacji o treści upoważnienia do uzupełnienia,

hamowałoby obrót tym wekslem – nabycie weksla in blanco jest możliwe także na

zasadach Prawa wekslowego, z zastosowaniem art. 10 tego Prawa, a zatem w

sposób chroniący dobrą wiarę nabywcy co do treści upoważnienia do uzupełnienia

weksla in blanco.

Wybór drugiej ewentualności – jak zauważył Sąd Najwyższy w powołanym

wyroku – można zasadnie rozważać tylko w odniesieniu do tych przypadków, w

których wręczony nabywcy weksel in blanco jest zaopatrzony w indos, jedynie

bowiem wtedy są podstawy do uznania, że przeniesienie weksla in blanco nastąpiło

na zasadach Prawa wekslowego, tj. w sposób przewidziany w art. 14 zdanie

pierwsze lub art. 14 zdanie drugie pkt 3. W sprawie występuje właśnie taka

sytuacja, co oznacza, że rozważania Sądu Okręgowego, skonkludowane

stwierdzeniem, iż nabywca weksla in blanco ma jedynie uprawnienia cesjonariusza,

są nieadekwatne do przyjętych ustaleń. Przypomnieć należy, że przeniesienie

weksla in blanco tylko według przepisów o przelewie wierzytelności następuje w

przypadku, gdy weksel taki nie został zaopatrzony w indos (por. powołany wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 1998 r.).

W rozumowaniu Sądu Okręgowego dostrzec można ponadto

niekonsekwencję, skoro roszczenie strony powodowej ocenione zostało także w

płaszczyźnie uprawnień, jakie przysługują indosatariuszowi, który nabył weksel in

blanco nie wypełniony. Rozważania w tym zakresie sprowadzone zostały tylko do

stwierdzenia, że indosatariusz, nabywając nie wypełniony weksel, wprawdzie

uzyskuje legitymację formalną (art. 16 Pr.weksl.), musi jednak zdawać sobie sprawę

z tego, że nie może korzystać z ułatwień i ochrony przewidzianych w art. 16 i 17

Pr.weksl. To trafne spostrzeżenie wymaga – w celu wykazania bezzasadności

podstawy kasacyjnej naruszenia prawa materialnego – uzupełnienia przez

wskazanie różnic, jakie zachodzą pomiędzy uprawnieniami indosatariusza, który

nabył weksel in blanco nie wypełniony (taki nabyła strona powodowa) i

uprawnieniami indosatariusza, który nabył weksel in blanco wypełniony.

W pierwszej sytuacji nabycie weksla in blanco następuje – jak zaznaczono –

z zastosowaniem art. 10 Pr.weksl., a zatem w sposób chroniący dobrą wiarę

nabywcy co do treści upoważnienia do uzupełnienia tego weksla. Oznacza to, że

indosatariuszowi mogą być przedstawione zarzuty subiektywne, oparte na

stosunkach osobistych dłużnika z danym wierzycielem wekslowym, a zatem

dotyczące samego wręczenia weksla. Strona pozwana zarzuty takie zgłosiła

powołując się na uzgodnienia przyjęte między stronami w umowie cesji

wierzytelności z dnia 30 czerwca 1997 r. Na podstawie tej umowy pozwany Bank "w

celu umożliwienia windykacji wierzytelności wobec kredytodawcy" przeniósł tę

wierzytelność na stronę powodową i przekazał stronie powodowej deklarację

wekslową oraz niezupełny weksel z własnym indosem. Nie może budzić

wątpliwości, że celem tych czynności było tylko przydanie wierzytelności

dodatkowej podstawy w postaci zobowiązania wekslowego. Strona powodowa

zyskała zatem uprawnienie dochodzenia roszczenia od kredytobiorcy nie tylko ze

stosunku kauzalnego (cesja wierzytelności) w drodze zwykłego procesu, lecz także

z weksla w postępowaniu nakazowym. Nabycie niewypełnionego weksla in blanco z

indosem nie stwarza natomiast ułatwień w dochodzeniu praw z weksla i ochrony

przewidzianych w art.16 i 17 Pr.weksl.

Dopiero w drugiej sytuacji, gdy indosatariusz nabywa weksel in blanco

wypełniony, zerwana zostaje więź między dłużnikiem a wierzycielem wekslowym ze

stosunku podstawowego i weksel uzyskuje w pełni swój abstrakcyjny charakter

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 1999, II CKN 282/98, OSNC 1999,

nr 12, poz. 207). Zaakceptowanie stanowiska zaprezentowanego w kasacji

prowadziłoby do nieuprawnionego zrównania pozycji prawnej indosatariusza, który

nabył weksel in blanco niewypełniony, z sytuacją prawną indosatariusza, który

nabył weksel in blanco wypełniony.

Z przytoczonych względów kasację, jako pozbawioną uzasadnionych

podstaw, należało oddalić na podstawie art. 39312

k.p.c.